Có một khối chứa tất cả thế giới này; hãy tưởng tượng nó trong dạng đường tròn, bởi đây là hình thái của cái Toàn thể... Giờ hãy tưởng tượng rằng dưới đường tròn của cơ thể này là 36 chòm sao, nằm giữa đường tròn toàn thể và đường tròn của cung hoàng đạo, ngăn cách hai đường tròn này và coi như phân định ranh giới vòng tròn hoàng đạo, chuyên chở các hành tinh dọc theo nó... Sụ thay đổi của các triều đại, hưng vong của các thành phố, nạn đói, dịch bệnh, thủy triều, động đất: không thứ gì trong số đó diễn ra mà không có ảnh hưởng của các chòm sao...

− Corpus Hermeticum, Stobaeus, excerptum VI

“Những kho báu tri thức nào?”

“Hai bạn có nhận ra rằng thế kỷ 2 và 3 Công nguyên vĩ đại chừng nào không? Không phải bởi vẻ phô trương huy hoàng của đế chế trong buổi hoàng hôn của nó, mà chính bởi thứ đang đâm chồi nảy lộc trong lưu vực Địa Trung Hải khi ấy. Ở Rome, đám cận vệ đang tàn sát các hoàng đế của họ, nhưng tại vùng Địa Trung Hải lại bung nở kỷ nguyên của Apuleius, những bí ẩn của Isis, và cuộc trở về vĩ đại với tâm linh: học thuyết tân Plato, thuyết Ngộ đạo. Những giai đoạn tràn đầy ân phước trước khi người Cơ đốc giáo giành lấy quyền lực và bắt đầu dồn người ngoại đạo tới chỗ chết. Một kỷ nguyên huy hoàng, chứa đựng trí tuệ, một thời kỳ chói lóa những cơn ngây ngất xuất thần và đầy những thực thể siêu nhiên, những phóng xuất, ma quỷ và đàn đàn những thiên thần. Tri thức mà tôi đang nói tới đây là phân tán và rời rạc; nó cũng cổ xưa như bản thân thế giới này, xưa hơn cả thời Pythagore, cùng thời với những người Bà la môn Ấn Độ, người Do Thái, những đạo sĩ, những triết gia khổ hạnh Ấn Độ và thậm chí những người man rợ vùng Viễn Bắc, những tu sĩ Druid cổ ở xứ Gaul và quần đảo Anh. Người Hy Lạp gọi người man rợ bằng cái tên đó bởi vì với những đôi tai Hy Lạp quá ư tinh tế, ngôn ngữ của người man rợ nghe giống như tiếng sủa, thành thử người Hy Lạp kết luận rằng họ không có khả năng biểu đạt bản thân. Trên thực tế, người man rợ khi ấy hiểu biết nhiều hơn người Hy Lạp thời đó, chính vì ngôn ngữ của họ không cho phép người ngoài tiếp cận nổi. Liệu hai bạn có tin rằng những người sẽ nhảy múa đêm nay đều tỏ tường ý nghĩa của tất cả những câu hát và những cái tên huyền bí mà họ sẽ thốt lên? May mắn là họ không hiểu, và mỗi cái tên xa lạ sẽ là một dạng luyện thở, một xướng âm thần bí.

“Vào triều đại của Antonine... Thế giới ngập tràn những xứng hợp phi thường, những tương đồng tinh tế; cách duy nhất để xuyên thấu chúng - và được chúng xuyên thấu - là qua những giấc mơ, lời sấm, ma thuật, những thứ cho phép chúng ta tác động lên bà mẹ tự nhiên cùng những lực lượng của người, lấy độc trị độc. Tri thức vốn khó nắm bắt và biến đổi khôn lường; nó vượt ra ngoài sự đo đếm. Đó là lý do vì sao vị thần thống trị thời kỳ này là Hermes, người phát minh ra mọi trò lọc lừa; vị thần của những ngả tư và những tên trộm. Ngài cũng là người sáng tạo ra chữ viết, vốn là nghệ thuật lảng tránh và che đậy và cách đưa chúng ta tới tận cùng mọi giới hạn, nơi mà mọi thứ đều tan biến vào đường chân trời, nơi những cần trục nâng đá tảng khỏi mặt đất và vũ khí biến sự sống thành cái chết, máy bơm nước khiến vật chất nặng trôi nổi và triết học lừa đảo cùng dối trá... Và hai bạn có biết giờ Hermes đi đâu không? Ngay ở đây. Hai bạn vừa lướt qua ngài khi bước qua cánh cổng kia. Họ gọi là ngài Exu, tín sứ của các vị thần, người liên lạc, thương lái, kẻ thờ ơ trước sự khác biệt giữa thiện và ác.”

Ông ta nhìn hai chúng tôi với sự ngờ vực thích thú. “Hai bạn tin rằng tôi cũng vội vã phân bổ lại các vị thần khác nào Hermes phân bổ lại hàng hóa. Nhưng hãy nhìn cuốn sách này đày, tôi mới mua sáng nay trong một hiệu sách nhỏ ở Pelourinho. Phép thuật và bí ẩn của thánh Cyprian, những công thức ếm bùa để giành tình yêu hoặc giết chết kẻ thù, những lời khấn các thiên thần và Đức Mẹ. Tài liệu phổ biến cho những người theo huyền thuật có nước da đen. Nhưng đây là thánh Cyprian xứ Antioch, có cả kho tài liệu khổng lồ về ngài từ kỷ nguyên bạc. Cha mẹ ngài muốn ngài học mọi thứ trên đời- đất, biển và trời - cho nên họ gửi ngài tới những vương quốc xa xôi nhất, để ngài có thể thu nhận được mọi điều huyền bí, bao gồm cả sự sinh trưởng và tàn lụi của các loài thân thảo cũng như dược lực của cây cối và thú vật: những bí ẩn không chỉ của lịch sử tự nhiên mà của cả khoa học huyền bí, những thứ được vùi sâu trong những truyền thống xa xăm và cổ xưa. Tại Delphi, Cyprian hiến mình cho Apollo và cho nghệ thuật kịch của con rắn; đến tuổi mười lăm, trên đỉnh Olympus, Cyprian dưới sự dìu dắt của mười lăm đại tư giáo đã tham gia những buổi lễ hiệu triệu Ông hoàng của Thế giới* với mục đích tường tận những mưu đồ của gã; ở Argos ngài được khai tâm về những nghi lễ bí truyền của Hera; ở Phrygia ngài học thuật tiên tri bằng gan động vật. Trong những ngôi đền dưới lòng đất ở Memphis, ngài đã học cách thức ma quỷ giao tiếp với những thứ và những nơi trần tục, chúng ghét gì và thích gì, chúng ngụ trong bóng tối như thế nào và trong một số lãnh địa nhất định, chúng chế ngự sự phản kháng ra sao, làm sao chúng có thể chiếm hữu linh hồn và cơ thể, những ngón nghề thuộc tri thức cao hơn chúng biết làm, như ký ức, kinh hoàng, ảo ảnh, và thuật gây chấn động trong lòng đất, tác động đến các dòng ngầm... Rồi, than ôi, ngài đã cải đạo, nhưng chút gì đó trong tri thức của ngài vẫn còn lại và được chuyển tiếp, như chúng ta tìm thấy nó ở đây, trong miệng và trong tâm trí những con người rách rưới mà hai bạn gọi là những người sùng tín. Bạn thân mến của tôi, chỉ một thoáng trước thôi cậu nhìn tôi như thể tôi là một lão quý tộc thủ cựu. Ai trong số chúng ta đang sống trong quá khứ? Cậu, người sẽ ban tặng những nỗi kinh hoàng của kỷ nguyên công nghiệp nhọc nhằn lên đất nước này, hay tôi, người ước rằng châu Âu đáng thương của chúng ta có thể khôi phục lại tính cách tự nhiên và lòng trung thành của những đứa con của nô lệ này?”

Một cách gọi khác của quỷ.

“Chúa ơi,” Amparo thốt lên với tiếng xì ghê tởm. “Ông cũng biết như tôi rằng đó chỉ là một cách khác để khiến họ im lặng...”

“Không hẳn vậy. Khả năng kỳ vọng. Không có ý thức kỳ vọng, sẽ không có thiên đàng; chẳng phải đó là điều người châu Âu các cô đã dạy chúng tôi sao?”

“Tôi là người châu Âu sao?”

“Điều quan trọng không phải là màu da mà là lòng tin vào Truyền thống. Cứ cho rằng những hậu duệ của nô lệ này trả một cái giá để trả lại ý thức kỳ vọng cho một phương Tây bị phồn thịnh làm cho tê liệt, có thể thậm chí họ còn khổ sở, nhưng họ vẫn biết ngôn ngữ của những tinh linh của tự nhiên, của khí, của nước, của gió...”

“Các người đang lần nữa bóc lột chúng tôi.”

“Lần nữa?”

“Phải. Đáng lẽ ông đã phải học được bài học của mình từ năm ‘89, bá tước. Chúng tôi chán ngấy, và thế là...” Nhếch nụ cười thiên thần, nàng quẹt bàn tay xinh đẹp thẳng một đường ngang cổ họng. Trong mắt tôi, thậm chí hàm răng của Amparo cũng cháy lên khát vọng.

“Kịch tính làm sao!” Agliè đáp, lấy hộp thuốc lá khỏi túi áo, ngón tay ve vuốt nó. “Vậy cô đã nhận ra tôi. Nhưng kẻ khiến đầu rơi máu chảy vào năm ‘89 không phải những người nô lệ, mà là bọn tư sản tử tế chính trực, những kẻ mà cô nên ghét. Thêm nữa là bá tước de Saint-Germain đã nhìn thấy nhiều đầu rơi trong suốt những thế kỷ dài dằng dặc của ông ấy, cũng như nhiều cái đầu được gắn lại. Nhưng đợi đã, mãe-de-santo đến đây rồi, ialorixá.”

Cuộc gặp gỡ của chúng tôi với nữ tu viện trưởng của terreiro bình lặng, thân ái, văn minh và giàu chất dân gian. Đó là một phụ nữ da đen to béo với nụ cười rạng rỡ. Ban đầu bạn sẽ tưởng bà là một người nội trợ nhưng khi bà bắt đầu cất lời thì tôi hiểu vì sao những người phụ nữ như vậy có thể lãnh đạo đời sống văn hóa của Salvador.

“Vậy orixá là người hay các lực lượng tự nhiên ạ?” tôi hỏi bà. Mãe-de-santo đáp rằng họ là các lực lượng tự nhiên, hiển nhiên là vậy: nước, gió, lá, cầu vồng. Nhưng làm sao bà cản được người thường nhìn nhận họ như là những chiến binh, phụ nữ, các vị thánh của nhà thờ Công giáo? “Bản thân các bạn cũng không thờ phụng một lực lượng tự nhiên của vũ trụ trong hình hài những trinh nữ sao?” bà đáp. Điều quan trọng là sùng kính lực lượng tự nhiên. Khía cạnh của lực lượng tự nhiên ấy nhất thiết phải phù hợp với khả năng lĩnh hội của con người.

Bà mời chúng tôi tới những nhà nguyện trong vườn trước khi buổi lễ bắt đầu. Trong vườn là ngôi nhà của các orixá. Một đám thiếu nữ da đen mặc váy Bahia vui vẻ tụ tập ở đó, chuẩn bị những bước cuối cùng.

Nhà của các orixá được bố trí quanh vườn như những nhà nguyện nhỏ của một ngọn núi thiêng. Bên ngoài mỗi căn trưng hình vị thần thánh tương ứng. Bên trong, màu sắc sặc sỡ của những đóa hoa tương phản với màu của những pho tượng và đồ ăn mới nấu để cúng thần, sắc trắng cho Oxalá, xanh lơ và hồng cho Yemanja, đỏ và trắng cho Xangõ, vàng và vàng kim cho Ogun... Những người thụ giáo quỳ gối hôn ngưỡng cửa, rồi chạm lên trán và sau tai mình.

“Nhưng vậy thì,” tôi hỏi, “Yemanja có phải là Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội hay không? Liệu Xangõ có phải là thánh Jerome hay không?”

“Đừng hỏi những câu làm người ta bối rối,” Agliè khuyên. “Trong umbanda còn phức tạp hơn. Thánh Anthony và các thánh Cosmas cùng Damian là một phần của dòng Oxalá. Những nàng siren, tiên nước, những đứa con gái lai của biển và sông, các thủy thủ và những ngôi sao dẫn đường là một phần của dòng Yemanja. Dòng của Đông phương bao gồm người Hindu, các thầy thuốc, các nhà khoa học, người Á Rập và người Ma Rốc, người Nhật, Tàu, Mông Cổ, Ai Cập, Aztec, Inca, Carib và La Mã. Còn dòng Oxossi có mặt trời, mặt trăng, caboclo của các con thác và caboclo của người da đen. Trong dòng Ogun, chúng ta có Ogun Beira-Mar, Rompe-Mato, Iara, Megé, Narueé... Nói cách khác, tùy từng trường hợp thôi.”

“Chúa ơi,” Amparo lại nói.

“Họ gọi là Oxalá,” tôi thầm thì với nàng, môi tôi lướt qua vành tai nàng. “Bình tĩnh nào em. No pasarán.”

Ialorixá dẫn chúng tôi đi xem một loạt mặt nạ mà những người giúp lễ đang bưng vào điện. Đó là những mặt nạ nửa mặt lớn bằng rơm hoặc mũ trùm dùng để các thanh đồng đội lên khi họ bước vào trạng thái nhập đồng, trở thành con mồi của thánh thần. Đây là một cách thức thể hiện sự khiêm cung, bà giải thích. Ở một số terreiro, người được lựa chọn nhảy múa với khuôn mặt để trần, để người chứng kiến thấy được đam mê của họ. Nhưng các giáo hữu nên được che chắn, được tôn kính, thoát khỏi sự tò mò của kẻ phàm phu hoặc bất kỳ ai không hiểu được niềm hân hoan và sự cao nhã tinh thần. Đây là phong tục của terreiro này, bà nói, và đó là lý do vì sao những người bên ngoài chưa sẵn sàng được chấp nhận tham dự. Có thể một ngày nào đó sẽ khác, bà lại nói, ai mà biết được? Chúng tôi biết đâu sẽ lại gặp nhau.

Ấy vậy nhưng bà không muốn chúng tôi rời đi mà không nếm qua một chút comida de santo - không phải đựng trong những chiếc giỏ không được phép động tới cho đến hết buổi lễ mà là trong phòng bếp của bà. Bà đưa chúng tôi trở lại terreiro, nơi có một bàn tiệc lắm sắc màu gồm những sắn, ớt ngọt, dừa, lạc, gừng, cua lột nấu nước dừa, rau chân vịt trộn, vatapá, efó, caruru, đậu đen với bột sắn rang, giữa một hương thơm lử đử của những gia vị Phi châu, những hương vị nhiệt đới ngọt và mạnh. Chúng tôi nghiêm túc nếm thử, biết rằng mình đang chung thức ăn với những vị thần Sudan cổ đại. Và quả thực như vậy đấy, ialorixá cho chúng tôi hay, bởi vì mỗi chúng tôi, dù có tự biết hay không, đều là con cái của một orixá và thường thì có thể nhận ra là ai. Tôi mạnh dạn hỏi bà xem tôi là con trai của ai. Ialorixá thoạt tiên do dự, báo rằng bà cũng không chắc, nhưng rồi bà đồng ý xem lòng bàn tay tôi. Bà nhìn vào mắt tôi và nói: “Cậu là con trai của Oxalá.”

Tôi tự hào lắm. Amparo giờ đã thấy thoải mái hơn liền đề nghị chúng tôi tìm ra xem Agliè là con trai của ai, nhưng ông ta bảo ông ta thà không biết còn hơn.

Khi chúng tới về tới nhà rồi, Amparo nói với tôi: “Anh có thấy bàn tay của ông ta không? Thay vì đường sinh đạo, ông ta có một loạt những đường đứt nét. Giống như dòng suối chảy qua một phiến đá, bị chẽ ra và sau đó một mét lại nhập vào nhau. Đường sống của một người hẳn đã chết nhiều lần.”

“Nhà vô địch thế giới môn luân hồi tiếp sức.”

“No pasarán,” Amparo cười lớn.