Tôi gọi là nhà hát [một nơi mà] mọi hành động, mọi ngôn từ, mọi chủ đề cụ thể đều được trình bày như trong một rạp hát công cộng nơi người ta trình diễn hài kịch và bi kịch.

− Robert Fludd, Utriusque Cosmi Historia, Tomi Secundi Tractatus Primi Sectio Secunda, Oppenheim (?), 1620 (?), tr. 55

Chúng tôi đến biệt thự. Tòa biệt thự thực ra là một nông trang lớn, tầng trệt có những hầm rượu to vĩ đại, nơi Adelino Canepa, lão tá điền lắm chuyện đã tố dượng Carlo với quân khởi nghĩa, từng dùng để ủ rượu từ những vườn nho trên đất Covasso. Nó bị bỏ hoang đã lâu.

Trong căn nhà nho nhỏ bên cạnh, dì của Adelino Canepa vẫn còn sống. Bà già lắm rồi, Belbo bảo chúng tôi vậy, bà chăm nom một mảnh vườn nhỏ xíu, nuôi vài con gà và một con lợn. Những người khác đã chết từ lâu, cậu và dì, rồi vợ chồng Canepa, chỉ còn cụ bà trên trăm tuổi này còn níu nẳng lại. Đất đai nhiều năm trước đã bán đi để trả thuế thừa kế và những món nợ khác. Belbo gõ cánh cửa ngôi nhà nhỏ. Bà lão xuất hiện trên ngưỡng cửa, mất một lúc để nhận diện vị khách đến thăm, rồi xun xoe tỏ lòng tôn kính, mời chúng tôi vào nhà, nhưng Belbo, sau khi ôm và trấn an bà, liền rút ngắn cuộc viếng thăm.

Chúng tôi vào tòa biệt thự và Lorenza hét lên sung sướng khi đi khám phá các cầu thang, hành lang, những phòng ốc tối tăm, đồ đạc cũ kỹ. Như thường lệ, Belbo giảm nhẹ tầm vóc của mọi thứ, chỉ bình luận rằng mỗi người đều có một lâu đài Donnafugata mà mình đáng được, nhưng rõ ràng anh ta xúc động trong lòng. Anh ta bảo thi thoảng có ghé thăm ngôi nhà nhưng không thường xuyên lắm.

“Đây là một chỗ tốt để làm việc: mùa hè mát mẻ, còn sang đông thì những bức tường dày bảo vệ mọi người khỏi cái giá lạnh, và chỗ nào cũng có lò sưởi. Đương nhiên, khi tôi còn nhỏ, còn là một kẻ sơ tán, mấy mẹ con tôi sống trong hai phòng bên cuối hành lang chính. Giờ tôi đã chiếm cánh nhà của dì dượng tôi. Tôi làm việc ở đây, trong thư phòng của dượng Carlo.” Có một bàn viết mini chỉ vừa đủ chỗ đặt một tờ giấy nhưng lại có rất nhiều ngăn kéo nhỏ, cả nổi lẫn khuất. “Chỗ này không đặt được Abulafia,” Belbo nói. “Nhưng trong những lần ít ỏi tới đây, tôi thích viết tay như xưa.” Anh ta chỉ cho chúng tôi một chiếc tủ tường đường bệ. “Bao giờ tôi chết, xin hãy nhớ rằng trong này chứa tất cả tác phẩm thuở thiếu thời của tôi, những bài thơ tôi viết năm mười sáu tuổi, những phác thảo cho các trường thiên tiểu thuyết sáu tập viết năm mười tám tuổi, vân vân...”

“Mình mở xem đi! Mình mở xem đi!” Lorenza vỗ tay kêu lên và khoa trương rón bước theo dáng mèo về phía chiếc tủ tường.

“Dừng ngay lại đó,” Belbo ngăn. “Chẳng có gì để xem cả. Đến bản thân anh còn không ngó qua lần nào nữa là. Và trong bất kỳ trường hợp nào, khi anh chết, anh sẽ quay lại đốt hết.”

“Em hy vọng nơi này có ma,” Lorenza nói.

“Bây giờ thì có. Thời dượng Carlo thì không, khi ấy vui lắm. Một khúc nông thi. Đó là lý do vì sao tôi tới đây. Làm việc ở đây trong đêm rất thích, nghe tiếng chó sủa vẳng lại từ thung lũng.”

Anh ta dẫn chúng tôi xem phòng của từng người: của tôi, của Diotallevi, của Lorenza. Lorenza nhìn phòng mình, chạm lên chiếc giường cũ và tấm chăn trắng muốt tuyệt vời, hít hà ga giường, nói rằng nó giống như tấm ga trong những câu chuyện bà nàng kể, mọi thứ đều phảng phất mùi oải hương. Belbo bảo đấy không phải oải hương, là mùi nấm mốc. Lorenza đáp chẳng sao cả, rồi tựa lưng vào tường, hông ẩy về phía trước như đang đứng trước máy pinball, nàng hỏi, “Em sẽ ngủ ở đây một mình?”

Belbo nhìn đi chỗ khác, rồi nhìn chúng tôi, rồi lại nhìn đi. Anh ta làm bộ chực rời đi và nói: “Chúng ta sẽ nói chuyện này sau. Trong bất kỳ trường hợp nào, nếu em muốn, em có một nơi nương náu của riêng mình.” Diotallevi và tôi rời phòng nhưng chúng tôi nghe thấy Lorenza hỏi Belbo có phải anh ta thấy xấu hổ vì nàng không. Anh ta nói nếu anh ta không chỉ cho nàng căn phòng này, nàng sẽ hỏi anh ta xem nàng sẽ ngủ ở đâu. “Anh đã đi bước đầu tiên, nên em có một lựa chọn,” anh ta nói. “Người Thổ âm hiểm,” nàng đáp. “Vậy thì em sẽ ngủ ở đây, trong căn phòng nhỏ đáng yêu của em.”

“Cứ ngủ đây nếu em muốn,” Belbo bực mình nói. “Nhưng những người khác đến đây để làm việc. Ra hiên thôi.”

Chúng tôi làm việc ở khoảng hiên rộng có giàn cây leo, thưởng thức đồ uống đóng chai và cà phê. Rượu bị cấm cho tới tối.

Từ hiên nhà có thể thấy Bricco, và bên dưới nhà nguyện này là một công trình lớn thô mộc có một khoảnh sân và một sân bóng đá, cả hai nơi đều có những dáng người be bé sặc sỡ, tôi đoán là bọn trẻ. “Hội trường giáo xứ dòng Salê,” Belbo giải thích. “Đó cũng là nơi Don Tico dạy tôi chơi kèn. Trong ban nhạc.”

Tôi nhớ tới chiếc kèn trômpet mà Belbo đã tự mình từ chối sau giấc mơ kia. Tôi hỏi: “Trômpet hay clarinet?”

Anh ta thoáng hoảng. “Làm sao anh... À phải rồi, tôi đã kể anh nghe về giấc mơ, kèn trômpet. Don Tico dạy tôi chơi kèn trômpet nhưng trong ban nhạc tôi chơi kèn trầm.”

“Kèn trầm là gì?”

“Ồ, toàn thứ con nít ấy mà. Quay lại làm việc thôi.”

Nhưng trong khi làm việc, tôi để ý thấy anh ta lúc lúc lại liếc nhìn về hội trường kia. Tôi có cảm giác anh ta nói về những thứ khác là để viện cớ nhìn nó. Chẳng hạn anh ta sẽ cắt ngang cuộc thảo luận và nói:

“Ngay dưới kia đã từng xảy ra một trong những trận đọ súng ác liệt nhất cuối chiến tranh. Ở *** này có một kiểu thỏa thuận ngầm giữa quân phát xít và quân kháng chiến. Hai mùa xuân liền quân kháng chiến từ vùng cao xuống chiếm đóng thị trấn, quân phát xít giữ khoảng cách và không gây chuyện gì. Quân phát xít không phải người ở đây, quân kháng chiến lại là dân bản địa. Khi có đụng độ, họ có thể di chuyển dễ dàng; họ thuộc lòng từng cánh đồng ngô, mọi rừng cây, mọi hàng rào. Quân phát xít gần như ru rú trong thị trấn, chỉ khi đột kích mới dám mò mặt ra. Đông sang, quân kháng chiến gặp nhiều khó khăn hơn trong việc trụ lại đồng bằng: không còn nơi nào để ẩn nấp và nền tuyết khiến họ dễ bị phát hiện từ xa, bị nã bằng súng máy từ cách cả cây số. Vậy nên họ di chuyển lên những vùng đồi cao hơn. Ở đó họ cũng rành rẽ về các hẻm núi, hang động, chỗ ẩn náu. Quân phát xít quay lại kiểm soát vùng đồng bằng. Nhưng mùa xuân ấy, chúng tôi đang mấp mé trước ngày giải phóng, quân phát xít vẫn ở đó, lưỡng lự không thể quyết việc rút về thành phố bởi họ có cảm giác rằng trận đánh cuối cùng sẽ diễn ra ở đó, và thực tế xảy ra đúng như vậy, vào khoảng ngày 25 tháng Tư. Tôi tin rằng giữa quân phát xít và quân kháng chiến có liên lạc với nhau. Quân kháng chiến chần chừ, muốn tránh đụng độ, họ chắc chắn rằng sẽ sớm có gì đó xảy ra. Đến tối Đài phát thanh Luân Đôn đưa ra mỗi lúc một nhiều thông tin khiến an lòng, những thông điệp đặc biệt cho lữ đoàn Franchi trở nên thường xuyên hơn: Ngày mai trời sẽ lại mưa; Chú Pietro đã mang bánh mì đến, đại loại vậy. Có thể anh cũng từng nghe thấy chúng, Diotallevi... Dù sao đi nữa, hẳn có hiểu lầm gì đó, bởi vì quân kháng chiến tràn xuống mà quân phát xít vẫn chưa đi.

“Một ngày nọ chị tôi đang ở dưới mái hiên này thì vào trong nhà bảo mọi người có hai gã đang cầm súng chơi đuổi bắt. Chúng tôi chẳng ngạc nhiên: họ là trẻ nít, cả hai bên ấy, giết thời gian bằng vũ khí. Có một lần, để cho vui thôi, hai người bắn thật, và một viên đạn găm vào một thân cây trên đường xe chạy vào nhà. Chị tôi đang dựa vào gốc cây ấy, thậm chí chị ấy còn chẳng để ý nhưng hàng xóm thì có, và sau đó họ bảo chị ấy rằng khi thấy có kẻ táy máy súng ống, phải chui ngay vào nhà. ‘Họ lại nghịch đấy', chị nói và vào nhà để người ta thấy chị biết nghe lời đến chừng nào. Và đúng lúc ấy chúng tôi nghe thấy loạt đạn đầu tiên. Rồi loạt thứ hai, thứ ba, và rồi tiếng súng trở nên dày và nhanh. Anh có thể nghe thấy súng lục nổ từng phát một, tiếng tạch tạch tạch của trung liên, và một âm thanh đục hơn, có lẽ lựu đạn. Cuối cùng, súng máy. Chúng tôi nhận ra rằng họ không còn chơi đùa cho vui nữa, nhưng chúng tôi không có thời gian mà thảo luận, bởi vì sau đó không ai còn nghe thấy giọng của chính mình. Đoàng, oàng, tạch tạch tạch! Cả nhà trốn chui trốn nhủi dưới bồn rửa - tôi, chị tôi và mẹ. Rồi dượng Carlo đến, dọc theo hành lang, bò trên cả bốn chi, bảo rằng chỗ núp của chúng tôi quá lộ liễu, mấy mẹ con nên sang cánh nhà bên dượng. Chúng tôi làm thế, bên đó dì Caterina đang khóc bởi vì bà ngoại còn ở ngoài...”

“Có phải chính lần bà ngoại anh kẹt trên chiến trường, giữa hai làn đạn không?”

“Làm sao anh biết chuyện đó nhỉ?”

“Anh kể với tôi vào năm ‘73, sau cái ngày biểu tình.”

“Chúa ơi, trí nhớ mới thật là tuyệt! Người ta nên cẩn thận khi phát ngôn gì đó ở gần anh... Phải. Nhưng cha tôi lúc đó cũng ở ngoài. Và sau này chúng tôi biết được rằng ông đã núp trong bậc thềm nhà tại thị trấn rồi không thể rời nơi đó bởi vì khắp con phố đạn bay như mưa và từ tòa thị chính một đội của Lữ Đoàn Đen đang quét súng máy qua quảng trường. Viên thị trưởng tiền nhiệm, một tay phát xít, đang đứng trên cùng bậc cửa. Rồi tới một lúc, ông ta bảo sẽ chạy qua làn đạn: chỉ cần cố chạy tới góc phố là về đến nhà. Ông ta đợi một khoảnh khắc im tiếng súng, rồi lao mình ra khỏi ngưỡng cửa, tới góc phố, và gục xuống. Nhưng một phản ứng bản năng của cha tôi, người cũng đã đi qua Thế chiến thứ Nhất, là: ở yên trong ngưỡng cửa.”

“Đây là một nơi đầy những ký ức ngọt ngào,” Diotallevi nhận xét.

“Các anh không tin nổi đâu,” Belbo nói, “nhưng chúng thực sự ngọt ngào. Chúng là những thứ có thực duy nhất mà tôi nhớ được.”

Những người khác không hiểu còn tôi chỉ chớm hiểu. Giờ thì tôi biết chắc chắn. Đặc biệt trong những tháng ấy, khi anh ta đang lèo lái giữa biển cả những giả trá của các Quỷ giả, và sau những năm tháng gói kín sự vỡ mộng của mình trong những giả trá của văn chương hư cấu, Belbo nhớ về những ngày tháng ở *** như một quãng thời gian của sự minh bạch sáng rõ: một viên đạn là một viên đạn, bạn hoặc né được hoặc trúng đạn, và hai phe riêng biệt rõ ràng, phân rõ bằng màu áo, đỏ hoặc đen, không chút nhập nhằng - hoặc ít nhất với anh ta nó có vẻ như vậy. Một xác chết là một xác chết là một xác chết là một xác chết. Không như đại tá Ardenti với sự biến mất khó nắm bắt của lão. Tôi nghĩ rằng có lẽ tôi nên kể với Belbo về Đồng trị, thứ mà trong những năm đó đã xâm nhập vào cuộc sống. Chẳng phải cuộc gặp gỡ giữa dượng Carlo và Mongo cũng rất có tính Đồng trị sao, thật vậy, bởi vì cả hai người, ở hai phe đối địch, đều được truyền cảm hứng bởi một lý tưởng chung về tinh thần hiệp sĩ? Nhưng cớ gì mà tôi lại tước đoạt đi thị trấn Combray* của Belbo? Những ký ức đó ngọt ngào bởi vì chúng nói với anh cái sự thật duy nhất mà anh vẫn biết; hoài nghi chỉ bắt đầu sau đó mà thôi. Mặc dù, như anh ta từng ám chỉ với tôi, thậm chí trong những ngày tháng của sự thật ấy, anh ta đã đóng vai người quan sát, chỉ đứng đó nhìn sự ra đời của ký ức những kẻ khác, sự ra đời của Lịch sử, hay của nhiều lịch sử: tất cả những câu chuyện mà anh ta sẽ không phải người viết ra.

Thị trấn tưởng tượng trong bộ tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust.

Hay liệu cũng đã từng có, với anh ta, một khoảnh khắc của vinh quang và lựa chọn? Bởi vì giờ anh ta nói, “Và cũng chính ngày ấy, tôi đã thực hiện chiến công anh dũng duy nhất của đời mình.”

“John Wayne của em,” Lorenza nói. “Kể em nghe đi.”

“Ồ, chẳng có gì. Sau khi bò sang phía bên nhà của dượng, tôi bướng bỉnh đứng lên trong hành lang. Cửa sổ ở cuối hành lang, chúng tôi đang ở tầng trên, chẳng ai có thể bắn trúng tôi cả, tôi cãi vậy. Tôi cảm thấy mình như một chỉ huy đứng thẳng giữa trung tâm chiến trận trong khi đạn rít xung quanh. Dượng Carlo cáu điên lên, thô bạo kéo tôi vào phòng; tôi sắp khóc rống lên vì trò vui thôi xong thì đúng lúc ấy chúng tôi nghe thấy ba phát súng, cửa kính vỡ loảng xoảng, đại loại là kiểu bắn thia lia, giống có ai đó đang tung nẩy một quả bóng tennis trên hành lang. Một viên đạn xuyên qua cửa sổ, đập vào đường ống nước và cắm lên sàn ở chính điểm tôi vừa đứng. Nếu tôi đứng đó thì tôi đã bị thương. Có lẽ vậy.”

“Chúa ơi, em không muốn anh què đâu,” Lorenza thốt lên.

“Nếu thế có lẽ giờ anh đã hạnh phúc hơn,” Belbo nói.

Nhưng thực tế là thậm chí ngay cả trong tình huống ấy anh ta vẫn không lựa chọn. Anh ta để ông dượng kéo đi.

Khoảng một giờ sau, anh ta lại lần nữa sao nhãng. “Rồi Adelino Canepa lên nhà trên. Ông ta nói mọi người trốn trong hầm rượu sẽ an toàn hơn. Ông ta và dượng tôi đã nhiều năm không nói với nhau câu nào như tôi từng kể với mọi người. Nhưng trong khoảnh khắc cam go ấy, Adelino Canepa đã trở lại bản tính người, và dượng tôi thậm chí còn bắt tay ông ta. Vậy là chúng tôi suốt một giờ chui nhủi trong bóng tối giữa những thùng rượu, giữa mùi hương của chất ngất rượu nho khiến đầu óc người ta hơi mơ màng, ấy là chưa kể tiếng súng bên ngoài. Rồi tiếng đạn thưa dần, bặt đi. Chúng tôi nhận ra một bên đang rút quân, nhưng chúng tôi không biết là bên nào cho tới khi từ một ô cửa sổ phía trên đầu trông xuống một đường mòn nhỏ, chúng tôi thấy vọng lại một giọng nói, bằng tiếng địa phương: ‘Monssu, i’e d’la repubblica bele si?’”

“Nghĩa là gì vậy anh?” Lorenza hỏi.

“Đại khái là: Thưa ngài, nếu còn tên nào của đảng Cộng hòa Xã hội Ý bám trụ ở những khu vực này thì xin làm ơn thông báo cho tôi ạ. Cộng hòa, thời ấy, là một từ xấu. Đó là giọng của quân kháng chiến, hỏi một người qua đường hay ai đó đứng bên cửa sổ, và điều ấy có nghĩa rằng quân phát xít đã rút. Trời đang trở tối. Lát sau, cả bố và bà ngoại tôi đều trở về, kể lại những chuyện hiểm nguy vừa xảy ra với họ. Mẹ và dì tôi chuẩn bị thứ gì đó để ăn trong khi dượng và Adelino Canepa lại kiểu cách ngừng nói chuyện với nhau. Từ đó cho đến hết tối hôm ấy, chúng tôi nghe tiếng súng vẳng lại từ xa, về phía những ngọn đồi. Quân kháng chiến đang đuổi theo tàn địch. Chúng tôi đã thắng.”

Lorenza hôn lên đầu Belbo và anh ta nhăn mũi. Anh ta biết mình đã thắng dù có chút giúp đỡ của phát xít. Trên thực tế, tình cảnh ấy cũng giống như xem một bộ phim. Trong thoáng chốc, mạo hiểm với viên đạn bắn tỉa, anh ta đã bước vào màn hành động trên màn ảnh, nhưng chỉ trong thoáng chốc, trên đường trốn chạy, như trong phim Hellzapoppin, khi những cuộn phim bị lẫn lộn với nhau và một người Anh-điêng nghễu nghện trên lưng ngựa tiến vào một phòng khiêu vũ hỏi những người ấy đi đường nào. Ai đó nói “Đường này”, thế là người Anh-điêng lộc cộc phi vào một câu chuyện khác.