Traditio Templi đòi hỏi phải có một cách độc lập, truyền thống về một tinh thần hiệp sĩ dòng Đền, một tinh thần hiệp sĩ tâm linh của những người được khai tâm...

− Henry Corbin, Temple et contemplation,

Paris, Flammarion, 1980

“Tôi tin rằng tôi đã nhận diện được nhân vật Agliè kia của cậu rồi, Casaubon,” Diotallevi nói. Anh ta vừa gọi một ly vang sủi ở Pilade khiến tất cả chúng tôi thật sự lo sợ cho sức khỏe tinh thần của ông bạn. “Đó là một học giả, tò mò về các khoa học bí ẩn, nghi ngờ những tay chơi tài tử, những kẻ tự học mò. Dẫu vậy, như chúng ta đã thấy qua cuộc nghe trộm ngày hôm nay, ông ta có thể khinh bỉ họ nhưng vẫn lắng nghe họ, có thể chỉ trích họ nhưng không xa lánh họ.”

“Signor hay bá tước hay hầu tước Agliè gì gì đó hôm nay đã nói một điều rất có tính hé mở, Belbo thêm vào. “Ông ta sử dụng cụm từ tinh thần hiệp sĩ tâm linh. Ông ta cảm thấy mình kết nối với những người kia bởi một sự ràng buộc mang tinh thần hiệp sĩ tâm linh. Tôi nghĩ rằng tôi hiểu ông ta.”

“Kết nối, theo nghĩa nào?” chúng tôi hỏi.

Belbo lúc này đã uống đến ly martini thứ ba (anh ta bảo rằng whiskey dành cho buổi tối bởi vì nó êm ái và khiến ta chìm đắm trong mộng mơ, còn martini là cho buổi chiều vì chúng kích thích và củng cố). Anh ta bắt đầu kể về thời thơ ấu của mình ở *** như từng có lần kể với tôi.

“Khi ấy là thời kỳ giữa năm 1943 và 1945, giai đoạn chuyển giao từ phát xít sang nền dân chủ, rồi đến chế độ độc tài Cộng hòa Salo, chiến tranh du kích thì đang diễn ra ở vùng cao. Vào khởi điểm của câu chuyện này tôi mười một tuổi, đang nương nhờ nhà dượng Carlo. Vốn dĩ gia đình tôi sống ở thành phố nhưng sang năm 1943, các đợt không kích ngày một tăng, mẹ tôi đành quyết định tản cư.

Dượng Carlo và dì Caterina sống tại ***. Dượng Carlo xuất thân từ một gia đình theo nghề nông và thừa hưởng trang ấp *** với ít ruộng đất do một tá điền tên Adelino Canepa lo trồng trọt. Tá điền này trồng, thu hoạch lúa, làm rượu và nộp một nửa cho chủ đất. Một tình huống khá căng thẳng, hiển nhiên rồi: lão tá điền thấy mình bị bóc lột còn người chủ đất cũng có cảm giác tương tự khi chỉ nhận được nửa huê lợi mà đất đai của mình mang lại. Chủ đất ghét tá điền và tá điền ghét chủ đất. Nhưng trong trường hợp của dượng Carlo, họ sống sát vách nhau.

“Năm 1914, dượng Carlo gia nhập nghĩa quân vùng cao. Một người Piemonte cục mịch, chỉ biết tới nhiệm vụ và Tổ quốc, dượng được thăng cấp trung úy, rồi đại úy. Ngày nọ, trong một trận chiến ở Carso, dượng ở cạnh một gã lính ngu ngốc để lựu đạn nổ trong tay - nếu không sao lại gọi là lựu đạn cầm tay cơ chứ? Dượng Carlo sắp bị ném vào huyệt tập thể thì một lính cần vụ phát hiện ra dượng vẫn còn sống. Họ đưa dượng vào một bệnh viện dã chiến, cắt bỏ con ngươi đã lòi ra khỏi hốc mắt, cắt bỏ thêm một cánh tay và theo lời dì Caterina họ cũng vá thêm một miếng kim loại vào đầu dượng vì dượng mất một ít xương sọ. Nói cách khác, một mặt là một kiệt tác dao kéo, mặt kia là người anh hùng. Mề đay bạc, tước kỵ sĩ Hoàng gia Ý, và sau chiến tranh là một vị trí ngon nghẻ ổn định trong cơ quan công quyền. Cuối sự nghiệp, dượng Carlo là trưởng phòng thuế ở ***, cũng là nơi mà sau khi thừa kế gia sản dòng họ dượng chuyển đến sống trong dinh cơ tổ tiên để lại. Nhà Adelino Canepa ở tầng trệt còn nhà dượng Carlo ở các tầng trên.

“Trong tư cách trưởng phòng thuế, dượng Carlo là một nhân vật quan trọng ở địa phương, và trong tư cách một thương binh, một kỹ sĩ Hoàng gia Ý, rất tự nhiên dượng được phân vào phe chính phủ mà lúc đó vô tình là nền độc tài phát xít. Vậy dượng Carlo có phải một tên phát xít?

“Thời ấy chính quyền phát xít ban địa vị cho các cựu binh và thưởng họ huân chương cùng chức vị; vậy nên chúng ta hãy cho rằng dượng Carlo tương đối phát xít. Đủ phát xít để có lý do rõ ràng cho Adelino Canepa, một người hăng hái chống Phát xít, thù ghét. Hằng năm Canepa phải tới gặp dượng Carlo để khai lợi tức. Ông ta sẽ hiên ngang mang bộ mặt đồng lõa tới văn phòng, sau khi đã cố gắng hối lộ dì Caterina vài chục trứng. Và ông ta sẽ phải đối diện với dượng Carlo, một người hùng không chỉ không thể bị mua chuộc mà còn biết rõ hơn ai hết suốt năm qua Canepa đã ăn cắp của mình bao nhiêu và sẽ không tha cho ông ta một hào. Adelino Canepa, coi mình là nạn nhân của nền độc tài, bắt đầu đi nói xấu dượng Carlo. Sáng nào tối nào họ cũng gặp nhau nhưng không buồn cả chào nhau. Việc giao thiệp được duy trì thông qua dì Caterina và sau khi chúng tôi tới đó ở thì thông qua mẹ tôi - người mà Adelino Canepa bày tỏ bao cảm thông lẫn thấu hiểu bởi vì bà là em vợ của một con quỷ. Tối tối cứ tầm sáu giờ, dượng tôi mình bận vest ngực đúp, đầu đội mũ quả dưa, lại về nhà với tờ La Stampa còn đọc dở. Dượng đi lưng thẳng tắp như một nghĩa quân vùng cao, đôi mắt xám hướng thẳng về đỉnh núi cần đánh chiếm. Dượng đi thẳng qua Adelino Canepa đang ngồi hóng mát trên ghế băng ngoài vườn như thể ông ta vô hình. Rồi dượng sẽ đi qua Signora Canepa nơi cửa tầng trệt và kiểu cách ngả mũ. Cảnh ấy cứ lặp đi lặp lại như vậy, tối này qua tối khác, năm này qua năm khác.”

Tám giờ tối, Lorenza vẫn chưa tới như nàng đã hứa. Belbo đã uống đến cốc martini thứ năm.

“Rồi sang năm 1943. Một sáng dượng Carlo vào phòng chúng tôi, đánh thức tôi bằng một cái hôn và nói, ‘Chú nhóc, cháu có muốn nghe tin tuyệt nhất của năm nay không? Họ đã tống cổ được Mussolini rồi.’ Tôi không bao giờ biết được sự kiện này có khiến dượng phải chịu thiệt thòi gì không. Dượng là một công dân tuyệt đối chính trực và một công bộc của nhà nước. Nếu có bị thiệt thòi gì thì dượng cũng không hé lời nào, và dượng tiếp tục quản lý phòng thuế cho chính phủ Badoglio. Rồi tới ngày mùng 8 tháng Chín, vùng tôi rơi vào tay đảng Cộng hòa Xã hội của phát xít, và dượng Carlo một lần nữa tự điều chỉnh theo thời. Dượng thu thuế cho đảng Cộng hòa xã hội.

“Trong khi ấy, Adelino Canepa huênh hoang có quan hệ với các nhóm nghĩa quân vùng cao và cam đoan sẽ báo thù, trừng trị làm gương. Bọn con nít chúng tôi khi ấy nào đã biết quân kháng chiến là gì. Chuyện về họ thì to tát lắm nhưng mặt mũi họ ra sao thì chưa ai thấy. Người ta đồn về một thủ lĩnh Badoglio tên là Mongo - đương nhiên là biệt danh theo tục lệ thời đó; lắm kẻ bảo ông ta lấy cái tên đó từ truyện tranh Flash Gordon. Mongo là một cựu thượng sĩ Carabinieri, mất một chân trong cuộc chiến đấu tiên chống lại phát xít và quân SS, giờ chỉ huy tất cả các lữ đoàn ở vùng đồi quanh ***.

“Và rồi tai họa đến: một ngày nọ, quân kháng chiến xuất hiện trong thị trấn. Họ từ vùng đồi xuống, chạy như điên ngoài đường phố, chưa có đồng phục, chỉ trùm khăn xanh trên đầu, nã hàng tràng đạn vào không trung để thiên hạ biết họ đã tới. Tin tức lan đi, tất cả mọi người trốn tịt trong nhà, khóa cửa. Người ta còn chưa rõ quân kháng chiến là kiểu người gì. Dì Caterina chỉ hơi lo: dẫu sao thì những kháng chiến quân ấy là bạn của Adelino Canepa, hoặc ít nhất là Adelino Canepa khoe có kết giao với họ, vậy họ sẽ không làm gì hại dượng chứ? Họ có làm. Chúng tôi được thông báo rằng khoảng mười một giờ, một toán quân kháng chiến trang bị súng máy đã tiến vào phòng thuế, bắt dượng Carlo giải đi, tới nơi nào không rõ. Dì Caterina nằm vật xuống giường, sùi bọt mép. Dì tuyên bố rằng dượng Carlo sẽ bị giết. Một cú nện bằng báng súng là đủ: với miếng kim loại trong đầu dượng, dượng sẽ chết ngay tại trận.

“Nghe tiếng rên xiết của dì tôi, Adelino Canepa cùng vợ con lục tục kéo lên. Dì tôi gào lên rằng lão là Judas, rằng chính lão đã chỉ điểm dượng cho quân kháng chiến bởi vì dượng thu thuế cho đảng Cộng hòa xã hội. Adelino Canepa lôi đủ thánh thần ra thề rằng không phải vậy, nhưng rõ ràng lão cảm thấy có liên đới bởi vì lão đã quá nhiều lời ngoài đường. Adelino Canepa khóc nức nở, cầu xin mẹ tôi, nhắc cho mẹ nhớ những lần lão bán cho mẹ một chú thỏ hay gà với giá rẻ bất thường, nhưng mẹ tôi vẫn giữ im lặng trang nghiêm, dì Caterina tiếp tục sùi bọt mép, tôi thì khóc. Cuối cùng, sau hai giờ điên cuồng, chúng tôi nghe thấy tiếng hò la, và dượng Carlo xuất hiện cùng một chiếc xe đạp, dượng lái bằng một tay, nom như vừa đi picnic về. Thấy cảnh tượng hỗn loạn trong vườn, dượng hỏi có chuyện gì vậy. Giống như mọi người ở vùng này, dượng ghét những chuyện kịch tính. Dượng lên nhà, tới bên chiếc giường đau khổ của dì Caterina bấy giờ vẫn đang đạp cặp chân khẳng khiu, hỏi xem vì sao dì ấy lại kích động thế.”

“Sự tình là thế nào?”

“Sự tình là thế này. Quân kháng chiến của Mongo, có lẽ nghe thấy đôi lời bêu xấu của Adelino Canepa, đã xác định dượng Carlo là một trong những đại diện của chế độ ở địa phương nên bắt dượng để dạy cho toàn thị trấn một bài học. Dượng bị tống lên xe tải, đưa ra khỏi thành phố và được dẫn tới trước mặt Mongo. Mongo, huân chương chiến đấu sáng choang, đứng đó tay phải nắm súng lục, tay trái tì vào gậy. Dượng Carlo - nhưng tôi thực tình không nghĩ dượng nhanh trí gì; tôi cho rằng đó là do bản năng, hoặc theo nghi thức hiệp sĩ - đứng nghiêm, tự giới thiệu: thiếu tá Carlo Covasso, Sư đoàn sơn cước, thương binh, mề đay bạc. Và Mongo cũng đứng nghiêm tự giới thiệu: thượng sĩ Rebaudengo, Pháo binh Hoàng gia, chỉ huy lữ đoàn Bettino Ricasoli dưới trướng Badoglio, mề đay đồng. Ở đâu? dượng Carlo hỏi. Và Mongo bị ấn tượng mạnh, liền đáp: Pordoi, thưa thiếu tá, đồi 327.’ ‘Lạy Chúa,’ dượng Carlo nói, ‘tôi ở đồi 328, trung đoàn 3, Sasso di Stria!’ Trận Hạ chí? Vâng, trận Hạ chí. Còn khẩu đại bác trên núi Ngũ Chỉ? Mẹ kiếp, tôi nhớ chứ! Thế còn giáp lá cà vào đêm thánh Crispin? Vâng thưa ngài! Những thứ kiểu vậy. Thế rồi, một người mất một cánh tay, người kia mất một chân, trong cùng một cơn bốc đồng, họ bước tới một bước ôm chầm lấy nhau. Sau đó Mongo nói, ‘Ngài thấy đấy, Kỵ sĩ, là thế này, thiếu tá: chúng tôi được thông báo rằng ngài thu thuế cho chính quyền phát xít liếm gót bọn xâm lăng.’ ‘Anh thấy đấy, chỉ huy,’ dượng Carlo nói, là thế này: tôi có gia đình và nhận đồng lương từ chính phủ, và chính phủ là như vậy, tôi không tự lựa chọn nó thế, và ở vào hoàn cảnh của tôi anh sẽ làm gì?’ ‘Thiếu tá quý mến của tôi,’ Mongo đáp, ‘ở vào vị trí của ngài, tôi sẽ làm điều ngài làm, nhưng ít nhất có gắng thu thuế thật chậm; cứ thong thả.’ ‘Tôi sẽ xem tôi có thể làm gì’ dượng Carlo đáp. ‘Tôi chẳng có gì chống lại người của anh; các anh cũng là những đứa con nước Ý và là chiến binh anh dũng.’ Họ hiểu nhau, bởi vì họ đều nghĩ về Tổ quốc với chữ T viết hoa. Mongo lệnh cho quân của mình biếu thiếu tá một chiếc xe đạp và dượng Carlo trở về nhà. Adelino Canepa vài tháng sau đó không chường mặt ra.

“Đó, tôi không biết liệu vậy có đủ để cho là tinh thần hiệp sĩ tâm linh chưa, nhưng tôi chắc chắn có những ràng buộc vượt lên trên bè nhóm và đảng phái.”