Đừng kỳ vọng nhiều ở tận cùng thế giới.

− Stanislaw J. Lec, Aforyzmy. Fraszki, Kraków, Wydawnictwo

Literackie, 1977, “Myśli Nieuczesane”

Thi đại học vào thời điểm một hai năm sau 1968 cũng giống như đăng ký vào Viện Hàn lâm de Saint-Cyr năm 1793: bạn thấy như mình sinh nhầm ngày rồi. Sau này Jacopo Belbo, lớn hơn tôi gần mười lăm tuổi, đã thuyết phục tôi rằng thế hệ nào cũng có chung cảm giác ấy. Bạn luôn sinh nhầm sao và để sống cho ra sống trên cõi nhân gian này thì mỗi ngày bạn phải vẽ lại tử vi của mình.

Tôi tin rằng chúng ta trở thành gì là tùy thuộc vào lời dạy bảo của các ông bố vào những thời điểm kỳ quặc khi mà họ không hề có ý định dạy dỗ gì. Chúng ta được kết thành từ những mẩu vụn be bé của minh triết. Năm mười tuổi, tôi xin cha mẹ cho đăng ký mua một tuần san đang in những tác phẩm văn học kinh điển được chuyển thể thành tranh truyện. Cha tôi gạt phăng, chẳng phải vì bủn xỉn mà vì ông không đặt mấy lòng tin ở tranh truyện. “Mục đích của tạp chí này,” tôi máy móc nhai lại lời quảng cáo, “là giáo dục độc giả thông qua hình thức giải trí.”

“Mục đích tờ tạp chí của con,” cha tôi đáp, chả buồn ngước mắt khỏi tờ báo đang đọc, “là mục đích của mọi tờ tạp chí: bán được càng nhiều càng tốt.”

Từ ngày đó, tôi bắt đầu hoài nghi.

Hay nói đúng hơn là tôi hối hận cho sự nhẹ dạ cả tin của mình. Tôi hối hận đã cho phép bản thân bị cuốn đi bởi một cơn bốc đồng hoang đàng của tâm trí. Cả tin là vậy.

Không phải người hoài nghi không tin tưởng bất cứ thứ gì. Chỉ là anh ta không đặt lòng tin ở mọi thứ. Hay vào một thời điểm anh ta chỉ tin một điều. Nếu có điều thứ Hai khiến anh ta tin thì chỉ khi nó bằng cách nào đó phù hợp với điều thứ nhất. Anh ta có tầm nhìn ngắn hạn và mang tính hệ thống, tránh những chân trời quá ư rộng lớn. Nếu có hai điều không tương thích với nhau nhưng bạn tin cả hai, cho rằng ở đâu đó hẳn còn ẩn nấp một điều thứ ba kết nối hai điều kia, thì đó là nhẹ dạ cả tin.

Tính hoài nghi không giết chết sự tò mò; hoài nghi khuyến khích sự tò mò. Dẫu thận trọng với chuỗi logic các ý niệm, tôi yêu thích phức điệu của các ý niệm. Chừng nào bạn còn không tin chúng, sự va chạm của hai ý niệm - cả hai đều sai lệch - có thể tạo ra một quãng êm tai, một kiểu diabolus in musica*. Tôi chẳng tôn kính gì mấy một vài ý tưởng mà người ta sẵn lòng đặt cược cả đời để theo đuổi, nhưng hai ba ý niệm mà tôi không tôn kính vẫn có thể tạo nên một giai điệu đẹp. Hoặc một nhịp không tồi, và nếu là jazz thì càng hay.

Tiếng Latin: ma quỷ âm nhạc.

“Anh sống trên bề mặt,” nhiều năm sau Lia nói với tôi. “Đôi khi anh có vẻ sâu sắc, nhưng đó chỉ bởi vì anh chắp vá nhiều mảnh bề ngoài lại với nhau để tạo ấn tượng về chiều sâu, sự vững chắc. Và sự vững chắc đó sẽ sụp đổ nếu anh thử dựng nó lên.”

“Ý em là anh nông cạn?”

“Không,” nàng đáp. “Những gì kẻ khác gọi là sâu sắc chỉ là một siêu lập phương, một khối lập phương bốn chiều. Anh tiến vào ở mặt này và bước ra ở mặt kia, thế là anh đang ở trong vũ trụ của họ, thứ vũ trụ không thể cùng tồn tại với vũ trụ của anh.”

(Lia, giờ đây khi mà Họ đã bước chân vào khối lập phương và xâm chiếm thế giới của chúng ta, anh không biết liệu mình còn có thể gặp lại em không. Và tất cả là lỗi của anh: Anh đã khiến Họ tin rằng có một chiều sâu, một chiều sâu mà Họ, từ trong nhược điểm của mình, thèm muốn.)

Tôi thực sự đã nghĩ những gì mười lăm năm trước? Là một kẻ không lòng tin, tôi cảm thấy tội lỗi giữa cả đám những tín đồ kia. Và bởi vì dường như tôi thấy họ nằm ở phía lẽ phải nên tôi quyết định cũng tin, như bạn quyết định uống một viên aspirin: chả hại gì mà biết đâu bạn lại thấy khá hơn.

Vậy là tôi đứng vào đó, trong cuộc Cách mạng, hoặc ít nhất cũng ở trong mô phỏng kỳ diệu nhất của nó, kiếm tìm một lòng tin danh dự. Nó mang tính danh dự, chẳng hạn khi gia nhập mít tinh và diễu hành. Tôi cùng tất cả mọi người cất tiếng hát vang “Bè lũ phát xít, tư bản, ngày tàn của các người đã tới!” Tôi chưa từng ném gạch lát vỉa hè hay vòng bi vì e sợ rằng mình đối với người ta ra sao thì người ta sẽ đối với mình như vậy, nhưng tôi đã trải nghiệm một dạng phấn chấn tinh thần khi tháo chạy dọc theo những con phố hẹp ở khu trung tâm, cảnh sát đuổi sau lưng. Tôi sẽ về nhà với cảm giác đã hoàn thành một nghĩa vụ. Trong các buổi tụ họp, tôi không chút hứng thú với những bất đồng đã chia rẽ các nhóm khác nhau: tôi luôn có cảm giác rằng nếu bạn chỉ cần thay thế đúng chỗ một cụm từ này bằng cụm từ khác, bạn có thể chuyển khắp từ nhóm này sang nhóm nọ. Tôi tiêu khiển bằng cách chọn các cụm từ đúng. Tôi điều chỉnh.

Trong các cuộc tuần hành, tôi sẽ đi theo một băng rôn này hoặc băng rôn khác, kỳ thực là bị cuốn hút bởi sức hấp dẫn của một cô nàng nào đó, vậy nên tôi đi đến kết luận rằng với nhiều đồng chí của tôi, tính tích cực chính trị là một thứ đậm màu sắc dục. Nhưng sắc dục là đam mê. Tôi chỉ muốn sự hiếu kỳ. Quả đúng là trong quá trình đọc về các hiệp sĩ dòng Đền cùng những hành vi hung bạo khác nhau được gán cho họ, tôi đã bắt gặp nhận định của Carpocrates* rằng để thoát khỏi sự chuyên chế của các thiên thần, những chủ nhân của vũ trụ, bạn nên phạm mọi tội lỗi xấu xa có thể, rằng bạn nên trả hết mọi nợ nần với thế giới và chính thân thể mình, bởi vì chỉ khi đã thực hiện mọi điều thì linh hồn mới có thể được giải thoát khỏi mọi đam mê mà quay lại trạng thái thanh khiết nguyên bản của nó. Trong thời gian chúng tôi sáng tác ra Kế hoạch, tôi đã nhận thấy nhiều kẻ say mê điều huyền bí theo đuổi con đường trên trong công cuộc kiếm tìm sự khai sáng. Nhưng Aleister Crowley, được coi là tên đàng điếm nhất mọi thời đại, kẻ không chuyện gì là không làm với những người sùng bái mình, theo lời các nhà viết tiểu sử của gã, chỉ chọn những người đàn bà xấu xí nhất (từ những gì họ viết thì tôi đoán là cả đàn ông nữa), và tôi chỉ có thể khổ sở ngờ vực không ngừng rằng các cuộc truy hoan của gã chẳng bao giờ đi được đến tận cùng.

Carpocrates xứ Alexandria là người sáng lập giáo phái Ngộ đạo sơ khai vào nửa đầu thế kỷ 2.

Chắc chắn phải có một mối liên quan giữa khát khao quyền lực và impotentia coeundi*. Tôi ưa Marx, tôi tin chắc rằng ông ta và Jenny vợ ông ta đã ân ái rất đỗi khoái lạc. Bạn có thể cảm thấy nó trong nhịp điệu thoải mái của văn ông và trong sự hài hước của ông. Mặt khác, tôi còn nhớ mình có lần từng nhận xét trong hành lang trường đại học rằng nếu bạn cứ phải mây mưa với Krupskaya thì kết quả là bạn sẽ viết ra một cuốn sách tồi như Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa phê phán kinh nghiệm. Tôi suýt ăn gậy. Một gã cao nghều với bộ ria mép Tartar gọi tôi là tên phát xít. Tôi sẽ không bao giờ quên gã. Sau này gã cạo trọc đầu và nay đứng trong hàng ngũ một cộng đồng chuyên đan rổ.

Cụm từ Latin chỉ chứng rối loạn cương dương.

Tôi hồi tưởng tâm trạng những ngày xa xưa ấy chỉ để cố tái dựng lại tâm thế của mình khi tôi bắt đầu lui tới Nhà xuất bản Garamond và kết thân với Jacopo Belbo. Tôi thuộc típ người chỉ nhìn những cuộc tranh luận Chân Lý Là Đâu với con mắt sửa lỗi chính tả trên trang bản thảo. Chẳng hạn, nếu bạn định dẫn ra lời “Ta là Đấng Hằng Hữu”*, tôi nghĩ vấn đề trọng yếu là phải đặt dấu phẩy ở đâu, bên trong hay bên ngoài dấu ngoặc kép.

Kinh Tân ước, Thiên Chúa phán với nhà tiên tri Moses khi mặc khải cho Moses sứ mệnh Người định trao cho ông.

Đó là lý do tôi đã khôn ngoan chọn ngành Ngữ văn. Đại học Tổng hợp Milan là điểm đến trong những năm tháng ấy. Ở bất kỳ nơi nào khác trên đất nước này khi ấy, sinh viên khi ấy đang nắm quyền trên giảng đường và bảo giáo sư rằng họ chỉ nên dạy các môn khoa học vô sản, nhưng ở trường chúng tôi, ngoài một vài rắc rối, thì một hiệp ước hiến pháp - hay đúng hơn là một thỏa ước về lãnh thổ - được giữ vững. Phe Cách mạng đóng giữ tầng trệt, thính phòng, các sảnh chính, trong khi phe Văn hóa truyền thống được bảo vệ rút lui về cố thủ ở những hành lang phía trong và các tầng trên, nơi nó cứ tiếp tục luận bàn rôm rả như chả có chuyện gì xảy ra.

Kết quả là tôi có thể dành cả sáng tranh cãi ở tầng dưới những vấn đề vô sản còn buổi chiều lên tầng trên theo đuổi những kiến thức quý tộc. Trong hai vũ trụ song song này, tôi sống thoải mái và không cảm thấy mâu thuẫn nào hết. Tôi tin tưởng vững chắc rằng một xã hội theo đuổi chủ nghĩa quân bình đang được khai sinh, nhưng tôi cũng nghĩ rằng những đoàn tàu, ví dụ vậy, trong xã hội tốt đẹp hơn này buộc phải chạy tốt hơn, thế mà những chiến sĩ bên cạnh tôi không học cách xúc than vào lò, điều khiển công tắc hay lập lịch trình. Phải có ai đó chuẩn bị sẵn sàng để vận hành những con tàu chứ.

Tôi thấy mình như một kiểu Stalin đang cười với chính bản thân, có chút ăn năn, và nhủ thầm: “Tiến lên đi, đám Bolshevik khốn khổ. Ta sẽ vào học trong cái trường dòng ở Tiflis này và hãy xem ai trong số chúng ta sẽ giành quyền vạch bản Kế hoạch Năm năm.”

Có lẽ do suốt buổi sáng luôn được vây bọc trong nhiệt huyết nên thành ra đến chiều tôi đánh đồng việc học hành với sự hoài nghi. Tôi muốn học thứ gì đó nói có sách, mách có chứng, chứ không phải những thứ chẳng qua chỉ là vấn đề quan điểm.

Chẳng vì lý do đặc biệt nào, tôi đăng ký một chuyên đề về lịch sử Trung cổ và chọn cuộc xét xử các hiệp sĩ dòng Đền làm đề tài khóa luận. Câu chuyện đã mê hoặc tôi ngay từ khoảnh khắc đầu tiên tôi liếc nhìn tài liệu. Vào thời ấy, khi chúng tôi đang chiến đấu chống lại những kẻ nắm quyền, cả trái tim tôi bừng bừng lửa giận cho cuộc xét xử mà ở đó những hiệp sĩ dòng Đền bị kết án thiêu sống bởi thứ bằng chứng mà cùng lắm thì cũng chỉ có thể gọi là gián tiếp. Rồi tôi mau chóng học được rằng, trong hàng thế kỷ sau cuộc xử tử họ, vô số những kẻ say mê điều huyền bí vẫn kiên trì tìm họ, lùng kiếm khắp mọi nơi mà chưa từng đưa ra được một bằng chứng nào về sự tồn tại của họ. Sự lãng phí hão huyền này đánh thẳng vào lòng hoài nghi của tôi, và tôi hạ quyết tâm không phí thêm chút thời gian nào cho những kẻ săn đuổi bí mật kia nữa. Tôi sẽ chỉ bám lấy những nguồn tư liệu gốc. Các hiệp sĩ dòng Đền là những hiệp sĩ của tu viện, dòng của họ được Giáo hội công nhận. Nếu Giáo hội giải tán dòng đó, như đúng thực tế xảy ra bảy trăm năm trước, thì những hiệp sĩ dòng Đền không còn có thể tiếp tục tồn tại. Thế nên, nếu họ tồn tại, họ không phải là hiệp sĩ dòng Đền. Tôi phác ra thư mục hơn một trăm cuốn sách nhưng cuối cùng chỉ đọc khoảng ba mươi cuốn.

Chính qua những hiệp sĩ dòng Đền mà ban đầu tôi quen biết với Jacopo Belbo ở quán Pilade gần cuối năm bảy mươi hai, khi tôi đang loay hoay làm khóa luận.