ĐI BỘ SUỐT CẢ ĐÊM - chân gã bỏng rộp, tất thấm máu. Leo ngồi xuống ghế công viên, hai tay ôm đầu và khóc.

Gã chưa ngủ, chưa ăn. Đêm qua, khi Raisa cố nói chuyện với gã, gã đã phớt lờ cô. Khi cô mang đồ ăn từ dưới cửa hàng lên cho gã, gã cũng lờ đi. Không thể ở trong căn phòng bé tí, hôi hám thêm được nữa, gã xuống nhà, chen qua đám đông, và đi ra ngoài. Gã đi bất kể phương hướng, quá thất vọng, quá giận dữ đến mức không thể ngồi một chỗ và không làm gì hết mặc dù gã nhận ra rằng đấy chính là bản chất tình cảnh của mình - gã không thể làm gì hết. Một lần nữa gã đối mặt với sự bất công, nhưng lần này gã không còn can thiệp được nữa. Cha mẹ gã sẽ không bị bắn vào sau đầu - như vậy sẽ quá nhanh gọn, quá giống như một ân huệ. Thay vì vậy, họ sẽ bị ngược đãi từ từ từng chút một. Gã có thể tưởng tượng ra nhiều lựa chọn để ngỏ cho một kẻ có đầu óc thủ đoạn, tàn ác, và hèn hạ. Trong nhà máy, họ sẽ bị giáng chức, bị giao những công việc vất vả nhất, bẩn thỉu nhất - những công việc mà thanh niên cũng thấy khó khăn. Họ sẽ bị dằn vặt bởi những câu chuyện về Leo, bị lưu đày hổ thẹn, sự bẽ mặt và nhục nhã của gã. Có lẽ người ta thậm chí còn nói với họ rằng gã đang ở một trại Gulag, bị kết án hai mươi năm katorga, khổ sai. Về gia đình mà cha mẹ gã buộc phải sống chung căn hộ, chắc chắn bọn họ sẽ gây gổ và làm khó chịu hết mức có thể. Bọn trẻ con được hứa cho sô cô la nếu chúng gây ầm ĩ, còn người lớn, được hứa hẹn sẽ có căn hộ riêng nếu bọn họ trộm đồ ăn, cãi cọ, và bằng bất cứ cách nào có thể, làm cho cuộc sống trong căn nhà trở nên không chịu đựng nổi. Gã không cần phải đoán chi tiết.

Vasili sẽ thích thú kể lại, biết rằng Leo sẽ không dám ngắt máy bởi gã sợ như vậy sẽ khiến những cực khổ mà cha mẹ chịu đựng sẽ tăng gấp đôi. Vasili đánh gục gã từ xa, gây áp lực một cách có hệ thống vào nơi gã dễ bị tổn thương - gia đình gã. Không có sự tự vệ nào hết. Chỉ chịu khó một chút, Leo có thể tìm ra địa chỉ của cha mẹ gã, nhưng điều duy nhất gã có thể làm, nếu thư từ của gã không bị chặn lại rồi đốt đi, là làm họ an lòng rằng gã an toàn. Gã đã tạo dựng cho họ một cuộc sống dễ chiu, để rồi thấy nó bị sụp đổ dưới chân họ ngay lúc họ ít có khả năng ứng biến với thay đổi nhất.

Gã đứng lên, run rẩy vì lạnh. Rất khó khăn, và không biết sẽ làm gì tiếp theo, gã bắt đầu lần bước chân, quay trở về ngôi nhà mới.

Raisa đang ở tầng dưới, ngồi bên một chiếc bàn. Cô đã chờ gã suốt đêm. Cô biết, đúng như Vasili đã đoán, rằng Leo giờ đã hối tiếc cái quyết định không tố cáo cô. Cái giá quá đắt. Nhưng cô phải làm gì đây? Giả vờ như gã đã liều mọi thứ cho một tình yêu hoàn hảo ư? Đó không phải là điều cô có thể gọi lên theo yêu cầu. Thậm chí nếu cô muốn giả vờ như vậy, cô cũng không biết làm thế nào: cô không biết nên nói gì, hành động thế nào. Cô có thể tỏ ra nhẹ tay hơn với gã. Thực ra mà nói, một phần trong cô hẳn đã thích thú vì gã bị giáng chức. Không phải vì căm ghét hay thù oán gì nhưng cô muốn gã biết rằng:

Điều tôi cảm thấy hằng ngày là thế này đây.

Bất lực, sợ hãi - cô muốn gã cũng cảm thấy điều đó. Cô muốn tự gã phải hiểu, phải trải qua.

Kiệt sức, mắt cô trĩu nặng vì buồn ngủ, cô ngước lên khi Leo đi vào quán. Cô đứng dậy, đến bên chồng mình, nhận thấy cặp mắt đỏ ngầu của gã. Trước đây cô chưa bao giờ thấy gã khóc. Gã quay đi và rót rượu từ cái chai gần nhất. Cô đặt tay lên vai gã. Chuyện xảy ra trong một tích tắc: Leo quay lại, bóp cổ cô và siết mạnh:

- Cô đã gây ra thế này.

Gân cổ cô thắt lại, mặt cô đỏ bừng - cô không thở được, cô đang bị nghẹt. Leo nhấc bổng cô lên: cô đang nhón trên đầu ngón chân. Tay cô quờ quạng nắm bàn tay gã. Nhưng gã không chịu buông và cô không gỡ được.

Cô với tay xuống mặt bàn, ngón tay với tìm chiếc cốc, mắt cô nhòe đi. Cô chạm được chiếc cốc, làm đổ. Nó đã nằm trong tầm với: cô nắm lấy, xoay lại, phang vào bên mặt Leo. Chiếc cốc vỡ ra và cắt vào lòng bàn tay cô. Như thể bùa chú bị hóa giải, gã buông cô ra. Cô ngã ra sau, ho sặc, ôm lấy cổ. Họ nhìn nhau chằm chằm, như những người lạ, như thể toàn bộ quá khứ của họ đã bị xóa sạch trong tích tắc ấy. Mảnh thủy tinh cắm trong má Leo. Gã sờ vào mảnh vụn và rút ra, nhìn nó trong lòng bàn tay. Cô không quay lưng, men đến cầu thang, vội vã đi lên, bỏ gã lại. Leo không đuổi theo, gã nuốt hết ly rượu và lại rót ly khác rồi thêm một ly khác, và lúc nghe tiếng xe của Nesterov bên ngoài thì gã đã làm gần hết chai rượu. Gã chếnh choáng, chưa tắm rửa, chưa cạo râu, say nhòe, tàn ác và hung bạo một cách điên dại - chưa mất đến một ngày mà gã đã chìm xuống tầm mức của kẻ dân quân.

Lúc trên xe, Nesterov không hỏi gì về vết xước trên mặt Leo. Anh ta nói nhát gừng về tình hình thị trấn. Leo không nghe, hầu như không ý thức gì về xung quanh, gã còn bận tâm với câu hỏi mình vừa làm gì. Gã đã cố bóp cổ vợ, hay đấy chỉ là ảo giác do bộ não thiếu ngủ gây ra? Gã sờ vết xước nơi má, thấy máu trên đầu ngón tay - là thật, gã đã làm vậy và gã có thể đã làm hơn thế. Thêm vài giây nữa, siết tay chặt thêm chút nữa, thì cô đã chết. Ngọn nguồn thúc đẩy là việc gã đã giao nộp tất cả: cha mẹ, sự nghiệp, tất cả vì một cái cớ giả dối, sự hứa hẹn về một gia đình, ý nghĩ rằng có mối liên hệ nào đó giữa họ. Cô đã lừa gã, dàn xếp mọi chuyện, làm lệch đi quyết định của gã. Cho đến khi cô đã an toàn và cha mẹ gã chịu khổ sở thì cô mới thừa nhận chuyện mang thai là dối trá. Rồi cô còn đi xa hơn nữa, ra mặt mô tả cô coi thường gã thế nào. Cô đã thao túng thói đa cảm của gã và phỉ nhổ vào mặt gã. Đổi lại cho sự hy sinh của mình, đổi lại việc bỏ qua bằng chứng tố cáo tội trạng của cô, gã chẳng nhận được gì.

Nhưng Leo không tin dù chỉ một giây. Thời gian tự biện bạch đã hết. Điều gã đã làm là không thể tha thứ được. Cô đã đúng khi coi thường gã. Có bao nhiêu người anh, người chị, bao nhiêu người mẹ, người cha mà gã đã bắt? Gã thì có khác gì so với kẻ mà gã cho là đối nghịch về đạo đức với mình - Vasili Nikitin? Có phải sự khác biệt chỉ ở chỗ Vasili tàn nhẫn vô cảm, còn gã tàn nhẫn có lý tưởng? Một bên là tàn nhẫn trống rỗng, thờ ơ, còn bên kia tàn nhẫn một cách phép tắc, ngạo mạn tự cho mình là cần thiết, hợp lý. Nhưng nói một cách thực tế, nói một cách tiêu cực, giữa hai kẻ đó không mấy khác nhau. Leo thiếu trí tưởng tượng đến mức không nhận ra rằng gã dính líu vào chuyện gì ư? Hay tệ hơn nữa - gã đã lựa chọn không tưởng tượng? Gã đã đóng chặt những suy nghĩ đó, gạt bỏ chúng sang bên?

Trong đống vụn nát những xác tín luân lý của gã còn lại một sự thật. Gã đã hy sinh đời mình cho Raisa để rồi lại cố giết cô. Điều này thật điên rồ. Nếu như vậy, gã không có gì hết, không có thậm chí người phụ nữ mà gã đã cưới. Gã muốn nói người phụ nữ mà gã yêu. Gã có yêu cô không? Gã đã cưới cô, không phải hai điều này giống nhau sao? Không, không hẳn - gã đã cưới cô bởi cô xinh đẹp, thông minh, và gã tự hào có cô bên mình, tự hào biến cô thành của gã. Đấy là một bước nữa tiến tới cuộc đời hoàn hảo - công việc, gia đình, và con cái. Trên nhiều khía cạnh, cô chỉ là một món tầm thường, một cái răng trong những bánh xe tham vọng của gã, một nền tảng gia đình cần thiết cho sự nghiệp thành công của gã, cho địa vị Công dân Kiểu mẫu của gã. Vasili chẳng đã đúng khi hắn nói có thể thay cô bằng người khác sao? Lúc trên tàu, gã đã đòi hỏi cô bày tỏ tình yêu đối với gã, xoa dịu gã, thưởng công cho gã bằng một câu chuyện lãng mạn tưởng tượng trong đó gã là người hùng. Thật lâm li. Gã buột ra tiếng thở dài, rồi day trán. Gã đã thua cơ - và đấy chính là ý nghĩa của chuyện này với Vasili, một trò chơi, và thẻ chơi được gán bằng nỗi đau. Thay vì Vasili hành hung vợ gã, khiến cô đau đớn, Leo đã làm phần việc đó cho hắn, làm tất cả mọi việc trong kế hoạch của kẻ kia.

Họ đến nơi. Chiếc xe dừng lại. Nesterov đã ra khỏi xe và chờ gã. Không biết mình đã ngồi thế này lâu chưa, Leo mở cửa xe, bước ra và theo cấp trên vào trụ sở dân quân để bắt đầu buổi sáng làm việc. Được giới thiệu với các nhân viên, bắt tay, gật đầu, chào hỏi, đồng tình nhưng không thể nhớ điều gì; những cái tên, những chi tiết - chúng không hề đọng lại trong gã - và mãi cho đến khi ở một mình trong phòng thay đồ với bộ đồng phục treo trước mặt, gã mới bắt đầu tập trung vào thực tại. Gã cởi giày, từ từ tháo tất khỏi những ngón chân dính máu và xả chân dưới làn nước lạnh, nhìn nước ngả sang màu đỏ. Vì gã không có tất mới, và không thể đi hỏi xin đôi mới, gã đành phải dùng lại đôi cũ, nhăn mặt đau đớn khi kéo lớp vải trên những vết bỏng rộp. Gã cởi quần áo, để đồ dân sự thành đống ở chân tủ rồi mặc vào bộ đồng phục mới, quần vải thô có sọc đỏ và áo khoác dân quân nặng nề. Gã ngắm nhìn trong gương. Có vết đen dưới mắt, một vết cắt rỉ máu dọc xuống má trái. Gã liếc nhìn phù hiệu trên áo. Gã là một uchastkovyy, gã chẳng là gì hết.

Những bức tường trong văn phòng Nesterov được trang hoàng những bằng khen có đóng khung. Đọc từ bên này sang bên kia, Leo phát hiện ra sếp mới của gã đã giành chiến thắng trong những cuộc thi vật và giải bắn súng nghiệp dư và nhận được nhiều danh hiệu Nhân viên của Tháng vào nhiều dịp ở cả đây và nơi ở cũ, Rostov. Thật là một sự trưng bày khoe khoang, và điều này có thể hiểu được khi tính đến vị trí anh ta nắm giữ tầm thường đến vậy.

Nesterov dò xét nhân viên mới, không thể hiểu nổi gã. Tại sao người này, một cựu nhân viên MGB cấp cao, được tặng huân chương trong chiến tranh, lại trong tình trạng bệ rạc như vậy - móng tay cáu bẩn, mặt chảy máu, đầu tóc bẩn thỉu, người sặc mùi rượu, và rõ ràng thờ ơ trước sự giáng cấp này? Có lẽ gã đúng như người ta mô tả: hết sức bất tài không đáng được giao trách nhiệm. Vẻ ngoài của gã thật đúng mô tả rồi. Nhưng Nesterov không tin: có lẽ vẻ ngoài nhếch nhác này là một cái mẹo. Anh ta đã thấy không yên ngay từ lúc nghe tin về vụ thuyên chuyển này. Người này có khả năng gây thiệt hại khó lường cho anh ta và người của anh ta. Một bản báo cáo chết tiệt, chỉ cần thế thôi. Nesterov quyết định tốt nhất là nên quan sát người này, thử gã, và giữ gã kè kè bên mình. Leo cuối cùng sẽ để lộ ý định của mình.

Nesterov đưa cho Leo một tập hồ sơ. Leo nhìn một lúc, cố nghĩ xem người ta trông chờ gã làm gì. Tại sao lại đưa cho gã thứ này? Cho dù là gì, gã không quan tâm. Gã thở dài, buộc mình xem xét tập hồ sơ. Bên trong có những tấm ảnh đen trắng chụp một cô bé. Cô bé nằm ngửa, xung quanh là tuyết đen. Tuyết đen... đen bởi vì nó ngấm máu. Như thể cô bé đang gào thét. Nhìn kỹ hơn, có gì đó trong miệng cô bé. Nesterov giải thích:

- Miệng cô bé bị nhét đất. Nên cô bé không kêu cứu được.

Ngón tay Leo siết chặt tấm ảnh, tất cả những suy nghĩ về Raisa, về cha mẹ, về bản thân đã biến mất khi mắt gã tập trung vào miệng cô bé. Cái miệng há to, bị nhét đầy đất. Gã nhìn tấm ảnh tiếp theo. Cô bé ở trần: da cô bé, phần không bị hủy hoại, trắng như tuyết. Bụng bị xới nát, rạch toang. Gã lật giở tấm tiếp theo và tiếp theo rồi tiếp theo, không phải đang thấy cô bé mà là đứa con trai út của Fyodor, một cậu bé không bị lột hết quần áo, hay bụng không bị rạch toang, một cậu bé miệng không bị nhét đất - một cậu bé không phải đã bị sát hại. Leo đặt những tấm ảnh xuống mặt bàn. Gã không nói gì, nhìn chằm vào những bằng khen treo trên tường.