Từ xa, một bức tường bao kéo dài thẳng tắp đến tận chân trời. Dải tuyết đọng trên gờ tường tạo cho nó một màu sắc bẩn thỉu, rỉ sét. Ở góc bên trái, ba thân cây trơ trụi giơ những cành đen đúa lên nền trời. Chúng xào xạc buồn bã, gợi lên âm thanh của những khúc củi mục bị gió nam lay động. Phía trên những tán cây ấy, ngay sát phía sau bức tường, vươn lên hai nhánh sắt treo ngọn đèn dầu cuối cùng của Paris. Lác đác đây đó vài mái nhà phủ đầy tuyết; xa hơn nữa, ngọn đồi Montmartre sừng sững hiện ra, tấm khăn tang trắng xóa bị phá vỡ bởi những ốc đảo đất nâu và các vạt cát. Những bức tường xám thấp lè tè chạy theo triền dốc, phía trên là những hàng cây gầy guộc, còi cọc với những cành cây ngả màu hơi xanh trong màn sương mù, kéo dài tận hai cối xay gió đen sì. Bầu trời mang sắc xám chì, thỉnh thoảng có những vệt lạnh lẽo, hơi xanh như thể người ta dùng cọ phết mực lên; bên trên Montmartre có một vệt sáng ngả vàng, giống như nước sông Seine sau trận mưa lớn. Phía trên vệt sáng mùa đông ấy, những cánh quạt của cối xay gió vô hình cứ quay mãi — những cánh quạt chuyển động chậm chạp, đều đặn đến mức tưởng như quay đến muôn đời.

Phía trước bức tường, nơi mọc lên một lùm cây trấp chết khô đã chuyển đỏ vì sương giá, là một khoảng đất rộng lớn với hai hàng thánh giá chen chúc, xô đẩy và đổ nhào lên nhau, trông giống như hai đám tang lớn. Những cây thánh giá chạm vào nhau, xô đẩy nhau và dẫm lên gót chân nhau. Chúng oằn xuống, ngã gục và sụp đổ trong các hàng ngũ. Ở chính giữa có một sự ùn tắc nào đó khiến chúng phình ra ở cả hai bên; người ta có thể nhìn thấy chúng nằm — bị tuyết phủ lấp và đội tuyết lên thành những gò nhỏ bằng lớp gỗ dày cấu thành nên chúng — trên những lối đi vốn đã bị giẫm nát ở giữa, chạy dọc theo hai hàng dài. Những hàng ngũ đổ nát nhấp nhô theo sự dao động của một đám đông, theo sự hỗn loạn và bước đi lảo đảo của một cuộc hành quân dài. Những cây thánh giá đen sì với đôi tay vươn ra mang hình dáng của những bóng ma và những kẻ khốn khổ. Hai cột người hỗn độn ấy khiến người ta liên tưởng đến một cơn hoảng loạn của loài người, một đội quân tuyệt vọng và sợ hãi. Trông giống như người ta đang chứng kiến một cuộc thảm bại kinh hoàng.

Tất cả các cây thánh giá đều chất đầy vòng hoa, những vòng hoa cúc bất tử, vòng hoa giấy trắng kết chỉ bạc, những vòng hoa đen thắt chỉ vàng; nhưng người ta vẫn có thể nhìn thấy chúng dưới lớp tuyết, những thứ rách rưới, héo úa, ghê rợn, có thể coi là những kỷ vật mà những người chết khác không thèm nhận và đã được nhặt lại để trang hoàng chút ít cho các cây thánh giá bằng những thứ nhặt nhạnh từ các nấm mồ.

Tất cả các cây thánh giá đều có ghi một cái tên bằng màu trắng; nhưng lại có những cái tên thậm chí không được viết trên một miếng gỗ — một cành cây gãy cắm xuống đất, thắt một phong thư xung quanh — những tấm bia mộ kiểu như thế cũng xuất hiện ở nơi này!

Bên trái, nơi người ta đang đào một hào sâu để dựng hàng thánh giá thứ ba, chiếc xẻng của người thợ hất đất đen lên không trung, rồi rơi lả tả xuống lớp đất trắng xung quanh. Sự im lặng tuyệt đối, cái tĩnh lặng điếc đặc của tuyết bao trùm vạn vật, và chỉ có thể nghe thấy hai thứ âm thanh: tiếng u ám phát ra từ những cục đất và tiếng bước chân đều đặn nặng nề; một vị linh mục già đang đứng đợi ở đó, đầu trùm chiếc mũ trùm đầu màu đen, mặc áo dài và tu ni đen, khoác chiếc áo lễ màu vàng bẩn thỉu, đang cố giữ ấm cho đôi chân bằng cách dậm mạnh đôi ủng gỗ lớn xuống mặt đường rải nhựa ở phía trước các cây thánh giá.

Hào chung thời bấy giờ là thế đấy. Khoảng đất ấy, những cây thánh giá ấy và vị linh mục ấy đang nói lên rằng: "Nơi đây chôn vùi cái chết của những kẻ bần hàn; đây là điểm kết thúc của kẻ nghèo khó!"

Hỡi Paris! Ngươi là trái tim của thế giới, ngươi là thành phố lớn của nhân loại, thành phố lớn của lòng bác ái và tình huynh đệ! Ngươi có những thiện ý, những thói quen trắc ẩn cổ kính, những nhà hát biết làm từ thiện. Người nghèo cũng là công dân của ngươi chẳng khác gì kẻ giàu. Những nhà thờ của ngươi nói về Chúa Jesus Christ; luật pháp của ngươi nói về sự bình đẳng; báo chí của ngươi nói về sự tiến bộ; tất cả các chính quyền của ngươi đều nói về nhân dân lao động; và đây chính là nơi ngươi quăng ngã những kẻ chết vì phục vụ ngươi, những kẻ tự kiệt sức để chăm lo cho sự xa hoa của ngươi, những kẻ ngã xuống trong mùi xú uế của các nhà máy xí nghiệp, những kẻ đã đổ mồ hôi sôi nước mắt làm việc cho ngươi, dâng hiến cho ngươi sự thịnh vượng, niềm vui và vẻ tráng lệ của ngươi, những kẻ đã tạo nên sự náo nhiệt và âm thanh cho ngươi, những kẻ đã kéo dài chuỗi ngày tồn tại của ngươi với tư cách là một thủ đô bằng chính liên kết cuộc đời họ, những kẻ từng là đám đông trên đường phố ngươi và là tầng lớp bình dân tạo nên sự vĩ đại của ngươi. Mỗi nghĩa trang của ngươi đều có một góc khuất đáng hổ thẹn như thế, ẩn khuất trong góc tường, nơi ngươi vội vã chôn cất họ, và nơi ngươi quăng đất lên họ bằng những cục đất keo kiệt đến mức người ta có thể nhìn thấy phần đầu những chiếc quan tài nhô ra! Người ta phải thốt lên rằng lòng bác ái của ngươi chấm dứt cùng hơi thở cuối cùng của họ, rằng món quà miễn phí duy nhất ngươi dành cho họ chính là chiếc giường nơi họ chịu đựng đau khổ, và rằng khi bệnh viện không thể làm gì hơn cho họ nữa, thì ngươi, một kẻ vô cùng vĩ đại và kiêu hãnh, lại chẳng có lấy một chỗ dung thân cho họ! Ngươi chất đống họ lên, nhồi nhét họ lại và trộn lẫn họ trong cái chết, hệt như cách ngươi từng trộn lẫn họ trong cơn hấp hối dưới những tấm vải trải giường tại các bệnh viện của ngươi từ một thế kỷ trước! Ngay tận ngày hôm qua, ngươi chỉ có độc một vị linh mục làm nhiệm vụ canh gác, để vẩy một giọt nước thánh rẻ tiền lên bất cứ kẻ nào tới: chẳng có lấy một lời cầu nguyện ngắn ngủi nhất! Thậm chí cả biểu tượng tối thiểu của sự tử tế ấy cũng không có: Thượng đế không thể bị làm phiền vì một chuyện nhỏ nhặt nhường ấy! Và những gì vị linh mục ban phước lúc nào cũng chỉ là một thứ: một cái hào nơi những chiếc hộp gỗ va đập vào nhau, nơi người chết chẳng có lấy một chút sự riêng tư nào! Sự mục nữa ở đó là của chung tất cả mọi người; chẳng ai có phần riêng của mình, mà mỗi người đều phải gánh chung phần của tất cả những kẻ khác: lũ giòi bọ được sở hữu chung đụng! Trong lớp đất ngấu nghiến ấy, một Montfaucon đang vội vã nhường chỗ cho Hầm mộ. Bởi vì người chết ở đây chẳng có nổi thời gian lẫn không gian để mà phân hủy cho trọn vẹn: đất đã bị tước đoạt khỏi họ trước khi kịp hoàn tất quá trình dung dưỡng! Trước khi xương cốt của họ kịp mang lấy màu sắc và vẻ bề ngoài cổ kính, có thể nói là giống như đá, trước khi năm tháng phai mờ đi dấu vết cuối cùng của kiếp người và ký ức về một thể xác! Mới đó mà công cuộc đào bới đã lặp lại khi đất đai vẫn còn mang hình hài của chính họ, khi họ vẫn chỉ là lớp bùn ẩm ướt nơi chiếc cuốc bổ xuống. Đất được cho họ mượn, ngươi bảo thế ư? Nhưng nó thậm chí còn chẳng giữ nổi mùi hôi thối của cái chết! Vào mùa hè, ngọn gió lướt qua bãi tha ma nhân loại được che đậy sơ sài này lại cuốn theo những làn chướng khí ô uế bay vào thành phố của người sống. Vào những ngày tháng Tám oi bức, những kẻ canh giữ cấm cửa không cho ai bước vào nơi này: có những loài ruồi mang trên mình chất độc của thây ma, những con ruồi mang mầm bệnh dịch với vết chích chí mạng!

Mademoiselle đã đến nơi này sau khi vượt qua bức tường ngăn cách giữa những phần đất bán vĩnh viễn và những phần đất chỉ cho thuê tạm thời. Tuân theo chỉ dẫn của người gác mộ, bà đi dọc theo hàng thánh giá phía trong cùng và cái hào vừa mới được đào. Và tại đó, bà dò dẫm bước đi trên những vòng hoa bị chôn vùi, trên tấm vải liệm bằng tuyết, tiến đến cái hố nơi đoạn đầu hào bắt đầu. Nơi ấy được che phủ bằng những tấm ván mục nát lâu năm và một tấm kẽm bị ô hóa, trên đó một người thợ đã vứt chiếc áo blouse xanh của mình. Lớp đất dốc thoai thoải ở phía sau chúng kéo dài xuống tận đáy hào, nơi có thể nhìn thấy dáng hình tội lỗi của ba chiếc quan tài bằng gỗ: một chiếc lớn và hai chiếc nhỏ hơn ở ngay phía sau. Những cây thánh giá của tuần trước, của ngày hôm qua, của hai ngày trước, xếp thành một hàng dài dọc theo triền dốc; chúng trượt đi, lao thắm thiết xuống dưới, và trông như thể đang sải những bước dài cứ như thể sắp bị cuốn phăng xuống vực thẳm.

Mademoiselle bắt đầu đi ngược con đường mòn dọc theo những cây thánh giá ấy, đánh vần từng ngày tháng và tìm kiếm những cái tên bằng đôi mắt khốn khổ của mình. Bà đã đến được những cây thánh giá ngày 8 tháng 11: đó là ngày trước khi người hầu gái của bà qua đời, và Germinie hẳn phải ở đâu đây gần đó. Có năm cây thánh giá của ngày 9 tháng 11, năm cây thánh giá chen chúc sát nhau: Germinie không nằm trong đám đông chen lấn ấy. Mademoiselle de Varandeuil đi tiến thêm chút nữa, đến những cây thánh giá ngày mười, rồi đến ngày mười một, rồi ngày mười hai. Bà quay lại ngày mùng tám, và đảo mắt nhìn kỹ khắp mọi hướng: chẳng có gì cả, hoàn toàn không có gì — Germinie đã được chôn cất mà không có lấy một cây thánh giá! Thậm chí chẳng có nổi một mẩu gỗ nào được cắm xuống đất để có thể nhận diện ngôi mộ của cô!

Cuối cùng, cụ bà gục xuống quỳ trên lớp tuyết, giữa hai cây thánh giá mang niên hạn ngày 9 và ngày 10 tháng 11. Tất cả những gì còn lại của Germinie hẳn phải nằm đâu đó quanh chừng ấy. Khoảng không gian mơ hồ đó chính là ngôi mộ mơ hồ của cô. Để cầu nguyện cho linh hồn cô, người ta buộc phải cầu nguyện một cách ngẫu nhiên giữa hai mốc ngày tháng — như thể số phận của người con gái tội nghiệp đã định sẵn rằng sẽ chẳng có lấy một tấc đất trên đời này dành cho thể xác cô nhiều hơn là dành cho trái tim cô vậy!