Cảnh vật đẹp đẽ điểm màu ngũ cốc tươi sáng nhưng thưa thớt. Nhiều vạt ruộng lẽ ra phải trồng ngũ cốc lại trồng lúa mạch đen loại tồi, nhiều ruộng đậu đủ thứ loại tồi, nhiều ruộng rau loại xấu nhất thay thế cho lúa mì. Giống như đám đàn ông, đàn bà đang trồng trọt, những tạo vật vô tri ấy đều toát ra vẻ như chúng phải miễn cưỡng sống, miễn cưỡng tồn tại - một ý hướng chán chường muốn buông xuôi và tàn héo.
Ngài Hầu tước ngồi trong cỗ xe lữ hành do bốn con ngựa kéo với hai mã phu đang ì ạch đi lên một đồi dốc (lẽ ra xe phải nhẹ hơn). Sắc ửng đỏ trên diện mạo Hầu tước hoàn toàn không phản lại huyết thống cao sang của ngài, nó không phát xuất từ bên trong mà là do một tác động ngoại cảnh ngoài tầm kiểm soát - mặt trời đang lặn.
Ánh tà dương rọi vào cỗ xe lữ hành khi nó lăn bánh lên đỉnh đồi chói chang đến độ nhuộm đỏ rực người trong xe. Ngài Hầu tước liếc nhìn hai bàn tay mình rồi thốt lên:
- Rồi sẽ tắt nắng ngay thôi.
Thực vậy, mặt trời ngay lúc đó đã sắp chìm khuất. Khi bộ thắng nặng nề đã được gắn vào bánh và cỗ xe trườn xuống đồi, ánh đỏ rực ấy đã tan nhanh trong mùi nắng khét, trong vầng mây bụi; mặt trời khuất dạng cùng lúc Hầu tước xuống đồi và ánh tà dương đã tắt lịm khi bộ thắng được tháo khỏi bánh xe.
Nhưng vẫn còn đó một vùng đồng quê nhấp nhô đồi dốc trải dài, một làng nhỏ dưới chân đồi, một mảnh đất rộng và một ngọn đồi phía sau, một tháp chuông nhà thờ, một cối xay gió, một khu rừng để săn bắn, một vách núi trên có pháo đài dùng làm nhà ngục. Hầu tước đảo mắt nhìn quanh mọi vật thể đang u tối dần khi màn đêm buông xuống nơi đây, vẻ mặt khoan khoái như một kẻ sắp về đến nhà mình.
Ngôi làng có một con đường bần cùng, với một xưởng nấu bia bần cùng, một tiệm da thuộc bần cùng, một lữ quán bần cùng, một dịch trạm bần cùng để đổi ngựa kéo xe, một đài phun nước bần cùng, mọi thứ trang bị bần cùng quen thuộc. Làng cũng có những con người bần cùng. Mọi dân làng đều bần cùng, nhiều người đang ngồi trước cửa, xắt nhỏ những củ hành hiếm hoi và các thứ tương tự cho bữa ăn tối, trong lúc nhiều người khác ngồi quanh đài phun nước đang rửa rau cùng bất cứ thứ sản vật ít ỏi nào có thể ăn được nảy sinh từ đất. Nhìn đâu cũng thấy hiển hiện cái nguyên nhân khiến họ bần cùng; thuế cho nhà nước, thuế cho nhà thờ, thuế cho nhà quan, thuế cho địa phương và thuế cho quốc gia, phải đóng chỗ này phải đóng chỗ kia, theo đúng lời chỉ dẫn uy nghiêm đã ghi tại làng nhỏ này, đến mức ta phải tự hỏi rằng có còn ngôi làng nào không bị thuế ngốn sạch.
Ít thấy bóng trẻ con và không hề thấy chó. Với đám đàn ông và đàn bà ấy, lựa chọn của họ trong cõi đời đã được định sẵn - sống cầm hơi ở mức thấp nhất trong cái làng nhỏ dưới cối xay này; hay bị giam cầm và chết trong cái nhà ngục sừng sững trên vách núi.
Được báo trước bằng một phu trạm và bằng tiếng quất roi của hai tên mã phu, ngọn roi cứ uốn lượn như con rắn quanh đầu lũ ngựa trong trời chiều, ngài Hầu tước tiến vào làng cứ như được các nữ thần báo thù hộ tống*. Cỗ xe lữ hành dừng lại trước dịch trạm nằm kề bên đài phun nước và đám thảo dân ngừng tay ngước nhìn quan lớn. Hầu tước nhìn họ, nhìn mà không hề chú ý đến sự bào mòn từ từ và chắc chắn của cái đói trên những gương mặt cùng hình dáng tiều tụy khốn cùng đó - một hình ảnh khiến người Anh gần cả trăm năm sau vẫn cứ tin là người Pháp nào cũng gầy gò như thế.
Hầu tước hướng mắt xuống những bộ mặt khúm núm đang cúi gục trước ngài, giống những kẻ như ngài cúi gục trước thượng quan trong triều - chỉ khác là những bộ mặt này cúi gục chỉ vì khốn khổ chứ không phải để cầu vinh; đúng lúc đó thì có một gã phu lục lộ tóc hoa râm nhập bọn.
- Đưa cái tên đằng kia đến gặp ta! - Hầu tước bảo phu trạm.
Lột mũ cầm tay kẻ kia được dẫn tới, và đám dân chúng kéo lại nhìn ngó, nghe ngóng chẳng khác gì đám dân ở đài phun nước Paris.
Trên đường ta có đi ngang qua mi?
Bẩm quan lớn, đúng ạ. Con hân hạnh được ngài đi ngang qua trên đường.
Cả lúc xe lên đồi và trên đỉnh đồi phải không?
Bẩm quan lớn, đúng ạ.
Mi đã thấy cái gì mà nhìn chăm chú thế?
Bẩm quan lớn, con đã thấy một người.
Gã hơi cúi xuống đưa chiếc mũ xanh tả tơi chỉ xuống gầm xe. Mọi người chung quanh cũng cúi nhìn theo.
Người nào, đồ ngu? Sao lại nhìn ở đó?
Xin quan lớn xá tội; nó đu ở dây xích của cái càng bám... của cái thắng ạ.
Ai? - Quan lớn tra hỏi.
Bẩm quan lớn, một người ạ.
Ma tha quỷ bắt lũ ngu này đi! Kẻ đó tên gì? Mi biết hết mọi người ở vùng này mà. Kẻ đó là ai?
Xin quan lớn nhân từ! Kẻ đó không phải người vùng này. Cả đời con chưa bao giờ gặp hắn ạ.
Đu ở dây xích? Muốn chết ngạt sao?
Xin mạn phép quan lớn, con cũng thắc mắc vậy ạ. Đầu hắn ngửa ra... như thế này!
Gã quay ngang tựa vào cỗ xe, ngả người ra sau, mặt hướng lên trời, đầu ngửa ra; rồi gã trở lại tư thế bình thường, tay vò chiếc mũ và cúi rạp người kính cẩn.
Trông kẻ đó như thế nào?
Bẩm quan lớn, trông hắn còn trắng hơn thợ xay bột. Bụi bặm phủ khắp người, trắng bệch như ma, cao lớn như ma!
Lời mô tả đó khiến cả đám người này xôn xao cả lên; nhưng mọi con mắt không ai bảo ai đều nhìn về phía ngài Hầu tước. Có lẽ để xem có hồn ma nào trong lương tâm của ngài chăng.
Được, khen cho mi, - Hầu tước nói, trong lòng thầm khoan khoái vì biết một tên sâu bọ như thế này chẳng hề dám chọc giận ngài. - Mi thấy một tên trộm bám theo xe của ta mà không biết mở mồm ra. Hừ! Tống cổ nó đi, ông Gabelle!
Ông Gabelle là cai đội của dịch trạm kiêm luôn việc thu vài thứ thuế khác; hắn từ nãy đã xun xoe đi ra phụ giúp chuyện tra hỏi, và đã ra vẻ quan trọng tóm lấy tay áo kẻ bị chất vấn.
Hừ! Tránh ra! - Ông Gabelle nói.
Nếu tối nay tên lạ mặt ấy tìm cách ở lại làng này thì bắt giam nó, và phải chắc chắn là nó không có gian ý gì, Gabelle.
Thưa quan lớn, quả là hân hạnh được tuân theo lệnh ngài ạ.
- Nó chạy đâu rồi, cái thằng này?... Thằng chết giẫm đó đâu rồi?
Thằng chết giẫm đó đã chui xuống gầm xe cùng năm, sáu người thân quen, và đang giơ chiếc mũ xanh chỉ trỏ sợi dây xích. Năm, sáu người thân quen khác nhanh chóng kéo gã ta ra ngoài và lôi k ẻ đang thở hổn hển này tới trước mặt ngài Hầu tước.
Thằng ngu kia, kẻ đó có bỏ chạy không khi xe ta ngừng để bắt bộ thắng?
Bẩm quan lớn, lúc đó hắn nhảy bổ xuống sườn đồi, nhảy cắm đầu xuống như người ta nhảy xuống sông vậy ạ.
Lo liệu việc này, Gabelle. Đi thôi!
Mấy người đang nhìn ngó sợi dây xích vẫn còn bò lê giữa các bánh xe như một lũ cừu; cỗ xe lăn bánh đột ngột tới mức nếu tấm thân da bọc xương của họ không bị cán phải thì đúng là may mắn; họ đâu còn gì khác ngoài da với xương, nếu không thì chưa chắc họ đã thoát nạn.
Tốc độ ào ào của cỗ xe khi phóng ra khỏi làng và lao lên ngọn đồi xa chẳng mấy chốc đã bị đường dốc đứng ngăn cản. Dần dần, cỗ xe chậm lại chỉ bằng tốc độ đi bộ, lắc lư, ì ạch ngược dốc giữa đêm hè ngát hương. Thay cho các nữ thần báo thù là cả ngàn con muỗi mắt bu quanh hai tên mã phu như một tấm màn the và hai đầu roi bây giờ không quất ngựa lại lặng lẽ quất vào màn muỗi ấy; tên gia nhân đi bộ cạnh lũ ngựa; tên phu trạm đi trước đã khuất bóng, chỉ nghe tiếng chân bước trong vùng âm u đằng xa.
Ngay đỉnh dốc nhất của ngọn đồi là một bãi tha ma nhỏ, có cây thánh giá trên có một tượng lớn hình Chúa Cứu Thế; đó là một pho tượng bằng gỗ thô sơ do một dân quê tay mơ nào đó đẽo tạc, nhưng hắn đã nghiên cứu hình mẫu từ đời thực - có thể là chính cuộc đời hắn - vì pho tượng gầy gò, ốm yếu kinh khủng.
Trước biểu tượng đau khổ của nỗi đau khổ lớn lao ngày càng tồi tệ này - và chưa phải là tồi tệ nhất - một người đàn bà đang quỳ. Quay đầu lại khi nghe tiếng xe ngựa đến gần, chị ta hấp tấp đứng dậy và đến bên cửa.
- Đúng là ngài rồi, bẩm quan lớn! Bẩm ngài, xin đèn trời soi xét.
Thốt lên một tiếng sốt ruột nhưng nét mặt không hề thay đổi, quan lớn nhìn ra.
Lại nữa! Chuyện gì? Lúc nào cũng xin xỏ!
Bẩm quan lớn. Vì Chúa xin ngài rủ lòng thương! Chồng con, người tiều phu.
Tên tiều phu chồng mày bị làm sao? Dân đen chúng mày lúc nào cũng thế. Chồng mày mắc nợ gì không trả được hay sao?
Chồng con đã trả sạch nợ rồi, bẩm quan lớn. Chồng con đã chết.
Tốt! Nó yên thân rồi. Mày muốn ta làm nó sống lại hay sao?
Ôi, không, bẩm quan lớn! Nhưng chồng con nằm đây, dưới nấm đất phủ cỏ héo này.
Rồi sao?
Bẩm quan lớn, quanh đây có nhiều nấm đất phủ cỏ héo quá mà...
Mà sao chứ?
Trông như bà già nhưng chị ta vẫn còn frẻ. Trong nỗi đau khổ cùng cực, chị ta cứ xoắn vặn hai bàn tay xương xẩu nổi đầy gân vào nhau một cách dữ dội rồi đặt một bàn tay lên cửa xe - nhẹ nhàng, dịu dàng, cứ như vật vô tri đó là lồng ngực của một con người biết rung động trước cử chỉ van lơn.
Bẩm quan lớn, xin nghe con! Bẩm quan lớn, xin đèn trời soi xét! Chồng con chết đói; rồi sẽ còn nhiều người nữa chết đói.
Rồi sao? Ta phải cho chúng ăn chăng?
Bẩm quan lớn, có Chúa linh thiêng chứng giám, con không xin ngài điều đó. Con chỉ xin một miếng đá hay gỗ có tên chồng con làm bia đánh dấu chỗ chôn cất. Nếu không nơi này sẽ mau bị lãng quên, sẽ không còn ai tìm ra mộ phần nữa một khi con đây cũng chết đói theo, cũng nằm dưới nấm đất phủ cỏ héo nào đó. Bẩm quan lớn; người chết nhiều quá, ngày càng tăng nhanh, đâu đâu cũng đói mà. Bẩm quan lớn! Xin ngài!
Tên gia nhân đẩy chị ta khỏi cửa xe, bầy ngựa phóng nước kiệu lao vọt đi, hai tên mã phu đã thúc ngựa phi nhanh, người đàn bà bị bỏ lại đằng sau, còn quan lớn - một lần nữa lại được các nữ thần báo thù hộ tống - đang mau chóng thu ngắn quãng đường mấy dặm trường đưa ngài về lâu đài riêng.
Đêm hè ngát hương đã bao trùm quanh ngài, và vô tư như mưa rơi, đêm bao trùm cả đám dân bẩn thỉu, rách rưới, lao lực mỏi mòn ở đài phun nước ban nãy cách đó không xa; tên phu lục lộ với sự phụ họa của chiếc mũ xanh đại diện cho giá trị bản thân vẫn còn tán phét về chuyện người đu xe như bóng ma, chừng nào còn có ai nghe. Dần dần chán chê, từng người một bỏ đi, ánh đèn nhấp nháy sáng trong ô cửa nhỏ; rồi ánh sáng trong các ô cửa cũng tắt dần, những vì sao hiện ra nhiều hơn, cứ như những ngọn đèn không hề bị dập lửa mà đã bay vọt lên vòm trời lấp lánh.
Bóng một dinh cơ rộng lớn mái cao với nhiều tàng cây vươn xa lúc ấy đang bao trùm lấy ngài Hầu tước; và bóng tối được thay thế bằng ánh sáng của một ngọn đuốc khi cỗ xe ngừng bánh, rồi cánh cổng lớn của lâu đài mở ra chào đón.
Ta đang chờ ngài Charles, công tử từ Anh quốc đã về tới chưa?
Thưa quan lớn, chưa ạ.
