Xin chào! - Anh Defarge vừa nói vừa nhìn xuống mái đầu bạc đang cúi gầm làm giày.
Mái đầu ấy ngẩng lên một chút và đáp lại lời chào là một giọng nói rất khẽ cứ như từ xa vọng tới:
Xin chào!
Ông vẫn làm miệt mài đấy à?
Sau một lúc lâu im lặng, mái đầu lại ngẩng lên lần nữa và giọng nói ấy trả lời:
Vâng... tôi đang làm việc. - Lần này, một đôi mắt thất thần nhìn vào người hỏi trước khi gương mặt lại gục xuống.
Giọng nói yếu ớt ấy vừa đáng thương vừa đáng sợ. Đó không phải là sự yếu ớt của thể chất suy kiệt dù chắc chắn cảnh giam cầm và sự đối xử khắc nghiệt cũng đã góp phần. Điểm đáng thương chính là do tiếng nói đã lâu không được dùng tới trong cảnh cô đơn. Lời đáp kia nghe như vọng âm hấp hối cuối cùng của một âm thanh đã tắt từ xa xưa lắm. Giọng nói đã mất hết sinh mệnh và âm vang của tiếng người tới mức nó chẳng khác gì một màu sắc từng tươi đẹp giờ nhạt nhòa thành một vết ố lờ mờ thảm hại. Giọng nói trầm và nghèn nghẹt tựa hồ vẳng lên từ lòng đất. Giọng nói của một người thất lạc và tuyệt vọng, sầu thảm đến độ ta nghĩ rằng một kẻ lữ thứ đói khát, kiệt quệ vì lang thang cô độc trong chốn hoang vu, cũng sẽ thốt lên nỗi nhớ nhà, nhớ bạn bằng âm thanh ai oán như thế trước khi gục chết.
Mấy phút im lặng làm việc trôi qua và đôi mắt thất thần lại ngước lên, không phải vì chú ý hay hiếu kỳ, mà chỉ là một cảm nhận máy móc mơ hồ ở trước mặt, ở vị trí đôi mắt ấy biết có người khách duy nhất đã đứng, giờ vẫn chưa trống chỗ.
Tôi muốn hé cửa cho sáng thêm chút nữa, - Defarge nãy giờ vẫn không rời mắt khỏi người thợ giày. - Ông chịu đựng thêm chút nữa được không?
Người thợ giày ngừng tay; mắt nhìn xuống sàn nhà kề bên có vẻ như không nghe thấy gì, rồi lại nhìn sang phía sàn nhà bên kia, và sau đó ngước về phía người nói.
Ông vừa nói gì?
Sáng thêm chút nữa ông chịu được không?
Tôi phải chịu, nếu ông muốn. - Tiếng người thợ giày mơ hồ nhấn mạnh từ thứ hai.
Cánh cửa mở hé được đẩy ra thêm một chút và tạm thời chốt chặt ở góc độ đó. Một luồng sáng tản rộng rọi vào căn phòng áp mái, cho thấy người thợ đã ngừng công việc, một chiếc giày đang làm dở dang đặt trên đùi. Dưới chân ông ta và trên băng ghế là vài dụng cụ thông thường và những miếng da đủ cỡ. Ông ta có chòm râu trắng, cắt lởm chởm, nhưng không dài lắm, gương mặt trũng sâu, và đôi mắt sáng lạ kỳ. Gương mặt tiều tụy, gầy ốm càng làm cho đôi mắt có vẻ to hơn bên dưới đôi chân mày vẫn còn đen và mái tóc bạc rối bời, mặc dù thực tế không phải vậy; nhưng đôi mắt vốn đã to giờ lại trông to dị thường. Chiếc áo màu vàng rách rưới mở phanh cổ phơi bày một thân thể nhăn nheo, tàn tạ. Cả ông ta, chiếc áo choàng vải bạt cũ kĩ, đôi vớ bùng nhùng, lẫn mọi thứ áo quần tả tơi rách nát, đã quá lâu không được phơi ra ánh nắng và khí trời nên tất cả trở thành một màu vàng như da khô giống nhau, khó phân biệt đâu là người đâu là y phục.
Ông ta đã đưa một bàn tay chắn giữa đôi mắt và nguồn sáng, ánh sáng dường như xuyên thấu qua cả những đốt xương. Ngừng công việc, ông ngồi yên đó với ánh mắt đăm đăm trống rỗng. Ông không hề nhìn bóng người trước mặt mà cũng không nhìn xuống bên cạnh mình trước, rồi mới ngẩng lên người kia, tựa hồ ông đã mất thói quen liên kết vị trí với âm thanh; ông không hề lên tiếng mà không tìm kiếm nơi phát ra giọng nói trước, và rồi quên cả việc mở lời.
Hôm nay ông có làm xong đôi giày đó không? - Defarge vừa hỏi vừa ra hiệu cho ông Lorry đi tới.
Ông vừa nói gì?
Ông có định làm xong đôi giày trong hôm nay không?
Tôi không biết có xong không. Chắc là xong. Không thể nói được.
Nhưng câu hỏi đó nhắc người thợ nhớ đến công việc và lại khom lưng làm tiếp.
Ông Lorry lặng lẽ đi tới, để cô gái đứng ở ngưỡng cửa. Lúc ông Lorry đứng chừng một, hai phút bên cạnh Defarge, người thợ giày ngẩng lên. Ông ta không hề tỏ vẻ ngạc nhiên khi thấy có thêm một người nữa nhưng trong lúc nhìn người mới xuất hiện, một bàn tay ông đưa những ngón run rẩy lên môi (đôi môi và những móng tay đều cùng một màu xám như chì), và rồi bàn tay lại hạ xuống việc đang làm, một lần nữa ông lại khom lưng trên chiếc giày. Cái nhìn và động tác ấy diễn ra chóng vánh.
Ông có khách tới thăm đó, - anh Defarge nói.
Ông vừa nói gì?
Có khách tới thăm đây này.
Người thợ giày ngẩng lên như trước, nhưng tay vẫn không ngừng làm việc.
Này! - Defarge nói. - Có ngài đây nhìn giày là biết làm khéo hay không. Hãy cho ông ấy xem chiếc giày ông đang làm. Đây này, thưa ngài.
Ông Lorry đưa tay cầm chiếc giày.
Hãy cho ngài đây biết giày này kiểu gì và ai làm ra.
Sau một khoảng im lặng lâu hơn thường lệ, người thợ giày mới trả lời:
Tôi quên ông hỏi gì rồi. Ông vừa nói gì?
Tôi bảo ông có thể nói kiểu giày cho ngài đây biết không?
Đây là một chiếc giày nữ. Kiểu giày bách bộ của tiểu thư. Đó là kiểu đang thịnh hành. Tôi không hề thấy thời trang này. Tôi làm theo mẫu có sẵn.
Ông nhìn chiếc giày, nét mặt thoáng chút tự hào.
Thế thợ nào làm giày này? - Defarge nói.
Bây giờ không còn việc gì làm nữa, ông cứ hết luồn mấy đốt tay phải vào lòng bàn tay trái rồi lại luồn mấy đốt tay trái vào lòng bàn tay phải, xong lại đưa một bàn tay lên cằm vuốt râu, các động tác ấy lặp đi lặp không ngừng theo đúng trình tự đó. Mỗi lần lên tiếng nói là tâm trí ông lại lơ đãng; nhắc cho ông nhớ lại thật chẳng khác gì việc lay tỉnh một người ngất xỉu, hay cố duy trì sinh lực một kẻ sắp chết để hy vọng được tiết lộ điều gì.
Ông hỏi tên tôi đó à?
Đúng vậy đó.
Một Trăm Lẻ Năm, Tháp Bắc.
Vậy thôi sao?
Một Trăm Lẻ Năm, Tháp Bắc.
Thốt ra một tiếng không phải thở dài cũng không phải rên rỉ, ông lại khom lưng làm việc cho tới khi sự im lặng lại bị phá vỡ.
- Ông không phải thợ giày chuyên nghiệp phải không? - Ông Lorry vừa hỏi vừa nhìn chăm chăm vào người thợ giày.
Đôi mắt phờ phạc của ông ta quay về phía Defarge tựa hồ muốn chuyển câu hỏi sang cho anh ta; nhưng không có trợ giúp nào từ hướng đó, đôi mắt lại dò tìm câu trả lời dưới đất rồi ngẩng lên phía người hỏi.
Tôi không phải thợ giày chuyên nghiệp? Đúng, tôi không phải thợ giày chuyên nghiệp. Tôi... tôi học nghề ở đây. Tôi tự học. Tôi đã xin phép...
Ông lại thất thần hàng mấy phút, hai bàn tay cứ xoắn vặn lấy nhau đều đều như lục lọi hết khoảng thời gian đó. Cuối cùng, ánh mắt lại từ từ hướng về khuôn mặt đã thất lạc; dán chặt vào đó khi tìm thấy, ông trả lời tiếp như một kẻ vừa mới thức dậy và muốn trở lại đề tài trò chuyện dở dang đêm trước:
Tôi đã xin phép tự học, và phải rất khó khăn, rất lâu, mới được cho phép, và tôi làm giày kể từ đó.
Trong lúc người thợ giày đưa tay ra lấy lại chiếc giày, ông Lorry nói, mắt vẫn không rời gương mặt người đối diện:
- Ngài Manette, ngài không hề nhớ gì về tôi ư?
Chiếc giày rơi xuống đất, và người thợ giày ngồi nhìn đăm đăm vào người hỏi.
Ngài Manette, - ông Lorry nắm lấy cánh tay Defarge, - ngài không hề nhớ gì về người này ư? Nhìn anh ta đi. Nhìn tôi đi. Chẳng lẽ tâm trí ông không gợi lên chút gì về người nhân viên ngân hàng xưa, về công việc xưa, về người gia nhân xưa, về thời xưa ư, ngài Manette?
Trong lúc người bao năm bị cầm tù kia nhìn trân trối, hết hướng mắt về phía Lorry lại chuyển sang Defarge, những dấu vết nhận thức minh mẫn đã bị xóa sạch từ lâu khỏi vầng trán giờ từ từ gắng gượng xé tan màn mây mù tăm tối bao trùm ký ức. Những dấu hiệu nhận biết bị phủ lấp, nhạt nhòa, ẩn hiện và vương vấn nấn ná. Và cũng chính cái biểu hiện ấy lặp lại trên vầng trán cô gái xinh đẹp nãy giờ đã len lén men theo bức tường lần tới chỗ cô có thể nhìn thấy người thợ giày. Cô đứng đó, đôi tay lúc đầu đã giơ cao trong nỗi sợ, cơ hồ muốn xua đuổi người kia đi cho khuất mắt, giờ lại đưa ra, run rẩy vì thiết tha muốn ôm vào lòng gương mặt như bóng ma ấy, để đem lại sự sống và hy vọng cho người ấy bằng tình thương yêu của mình. In hằn rõ hơn, biểu hiện trên vầng trán cô gái chính là biểu hiện của người thợ giày, tưởng chừng nó đã lan truyền như một tia sáng từ ông ta sang cô gái.
Bóng tối lại che phủ vầng trán người thợ. Ông nhìn hai người đàn ông trước mặt, càng lúc càng lơ đãng, rồi ánh mắt u ám lại lang thang dưới sàn nhà chung quanh như trước. Cuối cùng, thở hắt một cái thật dài, ông nhặt chiếc giày lên, tiếp tục công việc.
Ngài có nhận ra ông ta không? - Defarge hỏi thì thào.
Có, một thoáng thôi. Lúc đầu tôi nghĩ là vô vọng, nhưng rõ ràng trong một thoáng chốc thôi, tôi nhận ra gương mặt đã từng quá quen thuộc với mình. Suỵt! Ta hãy lùi xa chút nữa. Suỵt!
Cô gái đã nhích từ bức tường căn phòng áp mái tới rất gần băng ghế người thợ giày. Thật đáng sợ, ông ta cứ khom lưng làm việc, không mảy may hay biết sự hiện diện của một người đang cận kề tới mức chỉ cần đưa tay ra là chạm vào ông.
Không một lời nói; không một tiếng động. Cô đứng im như bóng ma bên cạnh, còn ông vẫn khom người trên chiếc giày.
Một lúc rất lâu sau đó ông mới bỏ dụng cụ trên tay xuống để cầm lấy con dao cắt da. Con dao nằm bên phía xa chỗ cô gái đứng. Ông cầm dao rồi lại cúi xuống làm việc và ánh mắt bắt gặp tà váy của cô. Ông ngước lên và nhìn thấy cô gái. Hai người kia dợm bước tới nhưng cô khoát tay ngăn lại. Họ sợ người thợ giày có thể dùng dao gây hại cho cô gái, nhưng cô thì không.
Ông nhìn Manette với ánh mắt sợ hãi, một lát sau đôi môi mấp máy gì đó không thành lời. Rồi từ từ, giữa những hơi thở gấp nặng nhọc, một câu nói bật ra từng tiếng:
- Cái gì thế này?
Nước mắt giàn giụa trên má, cô gái đưa hai tay lên môi gửi cho người thợ giày một chiếc hôn, rồi đan hai bàn tay đặt lên ngực mình như thể đang ôm vào lòng mái đầu tang thương của ông.
Cô không phải con gái người cai ngục à?
Không, - cô gái thở dài.
Cô là ai?
Không tin vào giọng nói của mình, cô ngồi xuống băng ghế bên cạnh ông. Người thợ giày thối lui nhưng cô đã nắm lấy cánh tay ông. Tay cô vừa chạm vào là thấy rõ một cơn rùng mình kỳ lạ lan khắp thân thể ông ta; người thợ giày nhẹ nhàng đặt con dao xuống, mắt nhìn cô gái không rời.
Mái tóc vàng ánh cong thành lọn của Manette đã được cô hất vội ra hai bên và xõa dài quanh cổ. Bàn tay người thợ giày nhích từng chút một tới gần cô, nâng một lọn tóc lên nhìn. Tâm trí bất chợt lại quên lãng, ông lại thở dài lần nữa, rồi cắm cúi với chiếc giày đang làm.
Nhưng không bao lâu. Buông cánh tay người thợ giày ra, cô gái đặt tay lên vai ông. Sau hai, ba lần nhìn bàn tay ấy đầy hồ nghi như muốn biết chắc nó thực sự đang ở đấy, ông lại bỏ công việc xuống, đưa tay lên cổ, tháo một sợi dây thâm đen có buộc một miếng vải rách rưới gấp nhỏ. Người thợ giày đặt gói vải trên đầu gối, cẩn thận mở ra, bên trong là một chút ít tóc, chỉ chừng đôi ba sợi dài vàng ánh mà đã lâu rồi ông từng quấn tròn trên ngón tay mình.
Ông nâng một lọn tóc của cô gái lên nhìn thật kĩ.
Giống hệt. Sao thế được! Từ bao giờ! Làm sao được!
Khi những nếp nhăn suy nghĩ lại in dấu trên trán người thợ giày, ông dường như nhận ra vầng trán cô gái cũng có cùng biểu hiện ấy. Ông xoay cô hẳn về phía sáng mà nhìn.
Nàng đã ngả đầu vào vai ta, đêm hôm ấy khi ta bị triệu đi... nàng đã sợ việc ra đi này, dù ta không hề... và khi ta bị đưa tới Tháp Bắc người ta đã thấy mấy sợi tóc này trên tay áo ta. “Các ông để lại cho tôi chứ? Mấy sợi tóc này đâu thể giúp tôi trốn thoát thân xác, dù có thể giúp tôi giải thoát tinh thần.” Đó là những lời ta đã nói. Ta còn nhớ rất rõ.
Môi ông mấp máy mãi mới thốt nên lời. Nhưng khi đã nói ra thì ông nói rất mạch lạc, dù chậm chạp.
Sao thế được?... Nàng đấy ư?
Một lần nữa, ông Lorry và Detarge lại giật mình khi người thợ giày quay phắt lại nhìn cô gái, đột ngột đến đáng sợ. Nhưng trong lúc ông ghì chặt lấy cô, Manette vẫn ngồi thật yên và chỉ khe khẽ thốt:
Xin hai ông, xin hai vị, đừng đến gần chúng tôi, xin đừng nói, đừng cử động.
Nghe kìa! - Ông kêu lên. - Tiếng ai nói đó?
Cùng với tiếng kêu, hai bàn tay ông buông cô gái ra và đưa lên vò xé điên cuồng mái tóc bạc của mình. Cơn bức xúc này rồi cũng qua, giống như bao điều đã tàn phai trong tâm trí ngoại trừ việc làm giày, ông xếp lại gói vải nhỏ kia và cố buộc nó quanh cổ như trước, nhưng ông vẫn nhìn cô gái không rời mắt và rầu rĩ lắc đầu.
Không, không, không; cô quá trẻ, quá xinh tươi. Không thể là nàng. Hãy nhìn bộ dạng tên tù này đi. Đây không phải bàn tay nàng quen thuộc, đây không phải bộ mặt nàng quen thuộc, đây không phải tiếng nói nàng từng nghe. Không, không. Nàng là... và y là... trước khi trải qua bao năm trường ở Tháp Bắc... từ lâu lắm. Cô tên gì, hỡi thiên thần dịu dàng kia?
Thấy giọng điệu người thợ giày đã dịu lại, cô con gái của ông bèn quỳ gối trước mặt cha, đặt hai bàn tay van nài lên ngực ông.
Ôi, thưa ông. Rồi có lúc ông sẽ biết tên con, biết mẹ con là ai, biết cha con là ai, và biết vì sao con nào hay câu chuyện nghiệt ngã, khổ ải của cha mẹ. Nhưng lúc này con không thể nói với ông, và không thể nói ở đây. Ngay bây giờ, con chỉ có thể nói là xin ông ôm lấy con, cầu phúc cho con. Hãy hôn con, hôn con đi! Ôi, ông thương yêu, ông thương yêu!
Mái tóc bạc lạnh giá của ông hòa lẫn với mái tóc vàng óng ả của cô gái, mái đầu xuân sưởi ấm và soi sáng mái đầu già tựa hồ ánh sáng của Tự Do đang chiếu rọi.
Nếu ông nghe tiếng con... con không biết có đúng không, nhưng con mong như vậy... nếu ông nghe tiếng con giống tiếng một người nào từng là âm nhạc du dương trong tai ông, thì xin hãy khóc thương đi, xin khóc thương đi! Nếu ông vuốt, vuốt tóc con, mà thấy nhớ lại một mái đầu yêu dấu từng tựa vào lòng ông thời thanh xuân tự do, thì xin hãy khóc thương đi, xin khóc thương đi! Nếu như con ngỏ ý với ông là một gia đình đang chờ đợi chúng ta, nơi con sẽ hết lòng, hết dạ chu toàn bổn phận chăm sóc cho ông, nếu như con khiến ông nhớ lại một gia đình đã từ lâu quạnh vắng trong khi lòng ông mỏi mòn trông ngóng, thì xin hãy khóc đi, hãy khóc đi ông!
Cô gái ôm chặt quanh cổ người thợ giày và đong đưa ông như ru một đứa bé.
Ôi, ông thương yêu, nếu con thưa là nỗi thống khổ của ông đã kết thúc, là con đã đến đây xua tan nỗi khổ cho ông, là chúng ta sẽ sang Anh quốc sống bình yên, nếu như con khiến ông nhớ đến cuộc đời quý báu đã bị tước đoạt, nhớ đến Pháp quốc quê hương quá ác nghiệt, thì xin hãy khóc đi, hãy khóc đi ông! Và nếu khi nào con cho ông biết tên con, biết tên người cha còn sống, tên người mẹ đã chết, thì ông sẽ hiểu là con phải quỳ gối trước người cha tôn kính ấy để xin tha thứ bởi con đã không hề vì cha mà ngày ngày tìm kiếm, đêm đêm thương nhớ, bởi người mẹ tội nghiệp vì thương con mà giấu kín khổ nạn của cha, thì xin hãy khóc đi, hãy khóc đi ông! Khóc thương cả người mẹ ấy, và cả con nữa! Ôi, ông thương yêu, xin tạ ơn Chúa! Con đã thấy những giọt lệ thiêng liêng của ông rơi trên mặt con, và tiếng thổn thức của ông dội vào lòng con. Ôi, kìa! Tạ ơn Chúa chúng tôi, xin tạ ơn Chúa!
Ông đã rủ người trong vòng tay cô gái, ngả đầu trên ngực cô - một cảnh tượng cảm động nhưng lại quá khủng khiếp bởi bao oan trái và đau khổ cùng cực xảy ra trước đó, khiến hai người đàn ông chứng kiến phải che mặt không dám nhìn.
Khi căn phòng áp mái đã im ắng hồi lâu và hơi thở nức nở cùng thân hình run rẩy của người thợ giày đã chìm vào tĩnh mịch - sự bình lặng sau mọi trận phong ba; biểu tượng của tình người, của sự an bình còn lại khi đã tan bão tố cuộc đời - lúc đó ông Lorry và Defarge mới tới đỡ người cha và cô con gái đứng lên. Người thợ giày đã từ từ quỵ xuống sàn và nằm dài kiệt sức trong hôn mê. Cô gái đã khuỵu xuống theo, cánh tay ấp ủ mái đầu người thợ giày; tóc cô xõa trên mặt cha như bức màn che nguồn sáng chiếu.
Nếu như không làm ông ấy kinh động, - cô vừa nói vừa giơ tay cho ông Lorry trong lúc người này, sau mấy cái hỉ mũi, đang cúi xuống nâng hai cha con dậy, - có thể thu xếp mọi việc để rời khỏi Paris lập tức, đưa ông ấy đi ngay từ đây...
Nhưng cô thử nghĩ đi. Ông ấy có đủ sức đi đường xa không? - Ông Lorry hỏi.
Tôi nghĩ còn hơn là phải ở lại thành phố này, nơi quá kinh khủng đối với ông ấy.
Đúng thế, - Defarge nói, anh đang quỳ dưới sàn nhìn mọi người và nghe chuyện. - Quan trọng nhất là ngài Manette đằng nào cũng sẽ an toàn hơn nếu ra khỏi nước Pháp. Vậy tôi đi thuê xe ngựa nhé?
Đó là công việc, - ông Lorry lại trở về phong thái chuyên nghiệp cố hữu, - và đã là công việc thì phải làm, vậy để tôi làm thì hơn.
Thế thì xin ông làm ơn để chúng tôi ở đây, - tiểu thư Manette thúc giục.
Ông thấy cha tôi đã bình tĩnh như thế nào rồi, tôi ở lại đây không hề gì đâu ông. Cớ gì ông phải lo sợ chứ? Nếu ông khóa cửa lại để không ai quấy rầy chúng tôi thì tôi tin chắc khi ông quay về, cha tôi cũng vẫn bình tĩnh như trước. Dù sao cũng có tôi đây chăm sóc cho cha trong lúc ông đi, ông quay về là chúng ta đưa ông ấy rời khỏi đây lập tức.
Cả ông Lorry và Defarge đều không bằng lòng như thế và muốn một trong hai sẽ ở lại. Nhưng đâu chỉ phải lo ngựa xe mà còn giấy tờ thông hành; và thời gian đã cấp bách rồi vì ngày sắp hết, rốt cuộc họ đành hấp tấp phân chia cho nhau công việc cần làm rồi hối hả ra đi.
Thế là trong lúc trời dần tối, cô con gái ngả đầu trên sàn đất cứng cạnh bên cha trông chừng. Bóng tối đen dần, đen dần, hai cha con nằm im lìm cho đến khi một ánh sáng lóe lên qua những kẽ tường nứt.
Ông Lorry và Defarge đã thu xếp xong xuôi cho chuyến đi và ngoài áo choàng với áo ấm đi đường, họ còn mang theo bánh mì, thịt, rượu, và cà phê nóng. Anh Defarge đặt hết các thứ cần dùng này và ngọn đèn đang cầm trên tay lên băng ghế của người thợ giày (trong căn phòng áp mái chẳng có đồ đạc gì khác ngoại trừ một chiếc giường ọp ẹp). Rồi anh và ông Lorry đánh thức người tù, đỡ ông ta đứng dậy.
Nhìn vẻ mặt ngỡ ngàng, thất thần đầy sợ hãi của người thợ giày không trí tuệ nào có thể hiểu được những điều bí ẩn trong tâm trí ông. Không một ai trả lời được câu hỏi là ông có hiểu chuyện gì đang xảy ra, ông có nhớ những gì đã nghe nói, ông có rõ mình đã được tự do hay chăng. Họ cố bắt chuyện nhưng ông quá hoang mang và trả lời chậm chạp tới mức mọi người đâm ra lo ngại và đồng ý tạm thời để ông yên. Chốc chốc ông lại đưa hai bàn tay lên ôm lấy đầu một cách ngây dại, ngớ ngẩn chưa từng thấy; thế nhưng chỉ cần nghe tiếng nói của cô Manette là ông lại có phần vui thích và luôn ngoảnh lại lắng nghe.
Đã quen chịu phục tùng trước những ép buộc, ai bảo gì ông cũng làm theo, bảo ăn uống thì ông ăn uống, bảo mặc áo choàng, áo ấm thì ông mặc áo. Ông ngoan ngoãn để cho Manette khoác tay mình và ông cầm giữ bàn tay con trẻ bằng cả hai bàn tay già cỗi.
Họ bắt đầu xuống cầu thang; anh Defarge soi đèn đi trước, ông Lorry đi sau cùng. Mới đi được mấy bậc cầu thang chính thì người thợ giày đã dừng lại, nhìn chằm chằm lên mái nhà và quanh các bức tường.
Cha nhớ nơi đó ư, thưa cha? Cha nhớ mình đã đi lên đó sao?
Cô vừa nói gì?
Nhưng Manette chưa kịp nhắc lại câu hỏi thì ông đã trả lời cứ như lặp lại lời cô:
- Nhớ gì? Không, tôi không nhớ. Đã quá lâu rồi.
Mọi người thấy rõ là ông không hề nhớ việc ông được đưa từ nhà tù đến căn nhà này. Họ nghe ông lẩm bẩm “Một Trăm Lẻ Năm, Tháp Bắc”, và khi ông nhìn quanh thì hiển nhiên là đang tìm kiếm những bức tường thành bao lâu nay đã giam cầm ông. Khi ra tới khoảng sân, ông bất giác đổi nhịp bước, tựa hồ sắp bước lên cầu treo, nhưng ở đây không hề có chiếc cầu treo nào, và lúc trông thấy xe ngựa đang chờ ngoài đường lộ, ông buông tay cô con gái ra và lại vò đầu bứt tóc.
Không có ai tụ tập trước cửa; không bóng ai thấp thoáng sau những ô cửa sổ; đường phố vắng tanh không một người qua lại. Sự im lặng và hoang vắng khác thường ngự trị. Chỉ có một người duy nhất là chị Defarge - đang đứng tựa cửa, tay vẫn đan len và không nhìn thấy gì cả.
Người tù chui vào cỗ xe, cô con gái lên theo, ông Lorry đang đặt chân trên bậc lên xuống chưa kịp vào thì kẻ đáng thương kia lại nài xin được mang theo băng ghế thợ giày và những chiếc giày làm dang dở. Chị Defarge lập tức bảo anh chồng để chị ta đi lấy, và rời khỏi ánh đèn, băng qua sân, tay vẫn không ngừng đan. Chị ta nhanh chóng mang các thứ ấy xuống trao cho họ; rồi lập tức quay lại ngưỡng cửa, tay vẫn đan, mắt không thấy gì.
Defarge leo lên ghế xà ích rồi hô to “Ra cổng thành!”. Người đánh xe quất roi và tất cả lóc cóc lên đường dưới những ngọn đèn tù mù đòng đưa trên cao.
Băng qua những ngọn đèn đòng đưa trên cao - tỏ hơn ở những phố giàu, và mờ hơn ở những phố nghèo - băng qua những cửa hiệu thắp sáng, đám đông hoạt náo, tiệm cà phê rực đèn, và những cửa hí viện, xe tới một cổng thành. Ở đó là một chốt canh và những binh lính cầm đèn trên tay.
Giấy thông hành đâu, lữ khách?
Bẩm quan, đủ cả đây, - Defarge vừa nói vừa xuống xe, và kéo người lính gác ra một bên, - đây là giấy tờ của quý ngài trong xe, người tóc bạc đó.
Họ đã giao phó giấy tờ cho tôi, cùng với người kia, ở chỗ... - Anh hạ giọng xuống, mấy ngọn đèn nhà binh xách tay đu đưa, và một cánh tay mặc quân phục chìa một ngọn vào trong cỗ xe, đôi mắt của người lính cầm đèn nhìn mái đầu bạc với vẻ soi mói khác hẳn bình thường.
Được rồi. Đi đi! - Người lính gác thốt lên.
Adieu! Tạm biệt! - Defarge đáp lại. Và thế là băng qua một dãy đèn đòng đưa trên cao, càng lúc càng lu mờ, xe tiến ra vùng đồng không mông quạnh nơi chỉ còn ánh sao soi đường.
Dưới vòm ánh sáng bất động và vĩnh hằng ấy, có những vì sao cách xa trái đất bé nhỏ này tới mức những người uyên bác không dám chắc nhìn thấy ánh tinh tú, là một khoảng không chất chứa mọi dĩ vãng khổ đau - những hồn bóng của đêm bao la và đen đúa. Suốt đêm trường giá rét và thao thức bồn chồn, ông Jarvis Lorry ngồi trước mặt người bị chôn vùi vừa mới được quật mồ kia, và cứ tự hỏi không biết ở người đối diện đã vĩnh viễn mất những khả năng tinh tế nào và có thể khôi phục lại được gì, những hồn bóng lại không ngừng thì thào trong tai câu hỏi cũ:
Mong là ông vẫn còn muốn sống lại? Và vẫn câu trả lời cũ:
Khó nói lắm.
