Mệt nhoài vì lo lắng trông chừng, ông Lorry ngủ thiếp đi ở phòng bên. Vào buổi sáng thứ mười căng thẳng, ông choàng tỉnh bởi ánh nắng chiếu vào căn phòng mà giấc ngủ đã chế ngự ông trong đêm đen.
Ông dụi mắt rồi đứng lên; nhưng dù vậy ông cũng không chắc là mình đã tỉnh hẳn. Bởi vì lúc bước tới cửa phòng bác sĩ nhìn vào, ông thấy cái băng ghế thợ giày và các đồ nghề lại được dẹp đi, còn ông bác sĩ đang đường đường ngồi đọc sách bên cửa sổ. Ông ấy mặc y phục buổi sáng thường ngày, và gương mặt (ông Lorry thấy rõ mồn một) dù còn nhợt nhạt nhưng lại bình tĩnh và tập trung chú ý.
Ngay cả khi tin chắc là mình đã tỉnh ngủ thật sự, ông Lorry vẫn thấy choáng váng một lúc vì hoang mang không biết chuyện đóng giày tối qua có phải là giấc mơ quấy nhiễu tâm trí mình không, nếu như chính mắt ông không thấy người bạn của mình trong trang phục cùng phong thái quen thuộc và làm công việc thường lệ; vậy thì mọi dấu hiệu thay đổi đã khiến ông hết sức lo lắng chín ngày qua có thực sự xảy ra hay không?
Nhưng đó chỉ là câu hỏi trong phút đầu hoang mang và sửng sốt, còn câu trả lời thì đã quá rõ. Nếu nỗi lo của ông không có nguyên nhân thực tế đủ chính đáng thì làm sao ông, Jarvis Lorry lại có mặt ở đây chứ? Làm sao ông lại phải ngủ gục, không thay áo quần, trên sofa phòng khám bệnh của bác sĩ Manette, và từ sáng sớm đã đứng phân vân suy nghĩ đủ điều trước cửa phòng ngủ ông bác sĩ chứ?
Mấy phút sau, chị Pross đã đứng cạnh bên ông nói thì thầm. Nếu như ông còn chút hồ nghi nào thì những lời của chị ta chắc chắn sẽ xua tan hết; nhưng đến khi ấy thì ông đã hoàn toàn tỉnh táo và không còn nghi ngờ gì nữa. Ông khuyên chị Pross cứ chờ cho đến giờ điểm tâm thường lệ rồi lúc đó hãy gặp bác sĩ cứ như chẳng có gì khác thường xảy ra. Nếu bác sĩ vẫn trong tâm trạng bình thường quen thuộc, ông Lorry lúc đó sẽ thận trọng tìm kiếm những lời khuyên bảo chỉ dẫn mà trong những ngày lo lắng vừa qua ông luôn nôn nóng muốn biết.
Nghe theo suy xét của ông, chị Pross cẩn thận làm đúng theo. Sau khi đã dành thời gian thoải mái cho việc chải chuốt kĩ lưỡng thường nhật, ông Lorry xuất hiện vào giờ điểm tâm trong bộ đồ vải lanh trắng cùng đôi vớ ôm sát chân quen thuộc. Bác sĩ Manette được mời ra dùng bữa sáng như mọi khi và ông đi ra phòng ăn.
Nếu cứ theo đúng những phương sách thận trọng - ông Lorry thấy đó là cách làm an toàn duy nhất - thì cũng dễ hiểu tại sao ban đầu bác sĩ Manette cứ ngỡ rằng hôn lễ của con gái ông chỉ mới diễn ra hôm qua. Những ám chỉ tưởng chừng ngẫu nhiên nhưng thật ra là cố ý về thứ, ngày, tháng khiến ông bác sĩ cứ đếm đi đếm lại và suy nghĩ, rõ ràng là ông không yên trong lòng. Còn ngoài ra ông hết sức điềm tĩnh, tới mức ông Lorry quyết định không cần phải đi đâu xa tìm ai chỉ dẫn nữa. Chính bác sĩ Manette sẽ cho biết cần phải làm gì.
Do đó, khi điểm tâm đã xong, bàn đã dọn, chỉ còn lại hai người, ông Lorry liền hỏi ông bác sĩ, giọng xúc động:
Ông Manette thân mến, tôi rất mong được hỏi ý riêng với ông về một trường hợp kỳ lạ mà tôi hết sức quan tâm; tức là rất kỳ lạ đối với tôi, chứ với người am tường như ông thì chắc không tới mức đó.
Liếc nhìn hai bàn tay bệch bạc vì việc làm giày vừa qua, ông bác sĩ lộ vẻ bối rối nhưng vẫn nghe chăm chú. Ông đã liếc nhìn bàn tay mình không chỉ một lần.
Bác sĩ Manette, - ông Lorry vừa nói vừa thân ái nắm cánh tay bác sĩ, - đây là trường hợp của một người bạn đặc biệt thân thiết của tôi. Xin ông hãy quan tâm và hãy vì người đó mà chỉ bảo cho... và hơn hết, hãy vì cô con gái của người đó... con gái của người đó, ông Manette à.
Theo tôi hiểu, - tiếng bác sĩ khe khẽ, - đó là một dạng thương tổn tinh thần...?
Đúng!
Xin hãy nói rõ, - lời bác sĩ. - Không giấu điều gì.
Ông Lorry thấy họ hiểu ý nhau bèn tiếp tục.
Ông Manette thân mến, đây là một trường hợp thương tổn kéo dài lâu năm, rất nặng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến cảm xúc, đến... đến... như ông nói đó,... đến tinh thần. Tinh thần. Đây là trường hợp thương tổn mà người này đã phải chịu đựng, không biết bao lâu rồi, vì tôi nghĩ là chính người này cũng không tính được thời gian, và cũng không có cách nào tính được. Đây là trường hợp thương tổn mà người này đã qua khỏi được, bằng một quá trình hồi phục mà chính người này cũng không biết rõ... như tôi đã từng nghe người này công khai thuật lại rất cảm động. Đây là trường hợp thương tổn mà người này đã hồi phục hoàn toàn, tới mức trở lại con người hết sức trí tuệ trước đây, có khả năng vận dụng tư duy cùng nỗ lực thể chất, và không ngừng bổ sung bao điều mới mẻ vào vốn kiến thức vốn đã uyên bác lắm rồi. Nhưng rủi thay, vừa qua... - ông Lorry dừng lời lấy hơi, - ...lại xảy ra một đợt tái phát nhẹ.
Kéo dài bao lâu? - Bác sĩ hỏi khe khẽ.
Chín ngày đêm.
Nó biểu hiện ra sao? Tôi đoán là, - bác sĩ lại nhìn hai bàn tay mình, - lại tiếp tục công việc đeo đuổi ngày xưa có liên quan đến thương tổn đó?
Đúng là thế.
Vậy có bao giờ ông đã thấy, - bác sĩ hỏi, giọng rõ ràng và điềm tĩnh, dù vẫn khẽ khàng, - người này làm công việc đó trước kia chưa?
Có một lần.
Và khi bị tái phát, người này có giống ngày trước trong nhiều phương diện... hay giống hoàn toàn mọi mặt?
Tôi nghĩ là giống hoàn toàn.
Ông có nói đến cô con gái. Con gái người này có biết chuyện tái phát không?
Không. Chuyện này được giấu kín, và tôi mong là cô ấy sẽ mãi mãi không hay biết. Chỉ có tôi biết, cùng một người nữa đáng tin cậy.
Ông bác sĩ nắm chặt bàn tay ông Lorry, nói nhỏ:
Thật quý hóa quá. Thật là ý tứ quá!
Ông Lorry siết tay bác sĩ đáp lại, và cả hai im lặng hồi lâu rồi ông Lorry mới lựa lời cẩn thận và đầy tình cảm:
Thế đó, ông Manette à, tôi chỉ là người làm kinh doanh, đâu có biết cách xử trí những chuyện khó khăn, phức tạp như thế. Tôi đâu có đủ kiến thức phù hợp mà cũng không phải loại học vấn uyên thâm; tôi cần được chỉ bảo. Không có ai trên đời này mà tôi hết lòng trông mong soi đường chỉ lối cho tôi như là ông. Xin cho tôi biết làm sao lại tái phát vậy chứ? Có nguy cơ lặp lại nữa không? Có cách nào ngăn ngừa tái phát không? Nếu tái phát thì chữa trị làm sao? Chuyện này cớ sự thế nào mà nên nông nỗi này? Tôi làm gì được cho bạn tôi đây? Không ai xưa nay hết lòng mong muốn giúp bạn cho bằng tôi muốn giúp bạn tôi, giá như tôi biết làm sao. Nhưng chuyện này thì tôi bất lực. Giá như trí tuệ uyên bác và kinh nghiệm của ông có thể chỉ dẫn cho thì tôi còn giúp ích được nhiều; chứ cứ u mê mò mẫm thế này thì tôi vô dụng quá. Xin hãy bàn bạc với tôi, xin hãy giúp tôi hiểu rõ hơn, và chỉ cho tôi biết cách làm gì có ích hơn đi.
Nghe những lời thiết tha đó, bác sĩ Manette ngồi trầm tư một hồi, và ông Lorry không thúc ép.
Tôi nghĩ là, - bác sĩ gắng gượng phá vỡ sự im lặng, - ông bạn à, việc tái phát như ông mô tả không hẳn là người này không biết trước đâu.
Người này có sợ tái phát không? - Ông Lorry đánh bạo hỏi.
Sợ lắm chứ, - bác sĩ bất giác rùng mình. - Ông không thể nào biết được là nỗi sợ ấy luôn đè nặng tâm trí người này, và khó khăn biết bao... hầu như vô phương... để người này phải tự ép buộc mình nói ra cái chuyện nặng trĩu trong lòng.
Nếu như chịu thổ lộ cái điều bí mật chất chứa ấy với ai khi bị nó giày vò, - ông Lorry hỏi, - thì người này có nhẹ lòng hơn không?
Tôi cũng nghĩ là có. Nhưng như tôi đã nói đó, hầu như vô phương. Tôi thậm chí còn cho rằng... trong một số trường hợp... là hoàn toàn không thể làm gì được.
Vậy thì, - ông Lorry lại nhẹ nhàng đưa bàn tay nắm lấy cánh tay ông bác sĩ sau một lúc cả hai đều im lặng, - theo ông thì do đâu mà tái phát?
Tôi cho là có xảy ra một chuyện gì đó mạnh mẽ phi thường làm bừng dậy một luồng suy nghĩ và hồi ức về chính nguyên nhân ban đầu đã gây ra thương tổn tinh thần. Rồi người này nhớ lại rõ ràng cùng một lúc nhiều chuyện liên quan đau khổ hết sức, tôi nghĩ thế. Có lẽ từ lâu trong thâm tâm người này đã lo sợ sẽ nhớ lại những chuyện liên quan như thế... chẳng hạn, trong hoàn cảnh như thế... chẳng hạn, vào một dịp như thế. Người này đã cố chuẩn bị phòng hờ nhưng vô ích; có lẽ chính nỗ lực chuẩn bị tâm lý lại khiến người này càng không chịu được nỗi sợ đó.
Khi bị tái phát như vậy thì người này có nhớ đã xảy ra chuyện gì không? - Ông Lorry hỏi với giọng ngập ngừng lộ rõ.
Bác sĩ Manette nhìn quanh phòng, lắc đầu, rồi đáp khẽ:
Không hề nhớ gì cả.
Thế còn sau này thì sao? - Ông Lorry nhắc.
Về sau thì tôi nghĩ là hy vọng lắm, - bác sĩ đã lấy lại giọng quả quyết. - Chúa nhân từ đã cho người này phục hồi nhanh như vậy thì tôi hy vọng lắm. Người này đã chịu thua trước áp lực của một chuyện phức tạp mà y từ lâu đã sợ, đã lường trước, đã muốn chống lại; và bây giờ khi cơn tái phát đã hết thì tôi hy vọng là điều tệ hại nhất đã kết thúc rồi.
Tốt quá, tốt quá! Thật đáng mừng. Tôi biết ơn ông! - Ông Lorry thốt lên.
Tôi biết ơn ông! - Bác sĩ nói theo, cúi đầu cung kính.
Còn hai vấn đề nữa tôi mong được chỉ bảo, - ông Lorry nói. - Cho phép tôi nói tiếp chứ?
Cứ nói hết thì càng tốt cho bạn của ông, - bác sĩ chìa tay ra.
Thế thì vấn đề thứ nhất. Người này ham học hỏi và nghị lực khác thường; người này hết sức nhiệt thành tiếp thu kiến thức chuyên môn, làm thí nghiệm, cũng như nhiều việc khác. Như vậy người này có hao tâm tổn trí quá không?
Tôi cho là không. Có thể tâm trí người này là như vậy, đầu óc lúc nào cũng bận rộn. Có thể một phần là bản tính, một phần là do hậu quả của hoạn nạn cũ. Càng ít bận tâm những chuyện lành mạnh thì tâm trí càng có nguy cơ suy yếu trở lại. Có thể người này đã tự quan sát bản thân và phát hiện ra điều đó.
Ông có chắc chắn là người này không bị căng thẳng quá sức ư?
Tôi nghĩ là hoàn toàn chắc chắn.
Ông Manette ơi, nếu bây giờ người này làm việc quá sức...
Ông Lorry ơi, tôi không nghĩ là có chuyện đó đâu. Tâm trí chịu sức ép cực độ ở một phía thì phía kia phải đối kháng lại mới cân bằng chứ.
Xin thứ lỗi cho, tôi là con người chỉ biết công việc thôi. Cứ tạm cho là người này đã làm việc quá sức đi; như vậy thì tình trạng rối loạn tinh thần này có tái diễn nữa không?
Tôi không nghĩ vậy, - bác sĩ Manette quả quyết đầy tự tin. - Tôi cho rằng chỉ có một luồng liên tưởng duy nhất mới có thể gây tái phát thôi. Nhưng từ giờ trở đi, tôi nghĩ luồng liên tưởng ấy phải có tác động mạnh phi thường thì mới lặp lại được. Sau những gì đã xảy ra, và khi người này đã hồi phục, tôi thấy khó mà tưởng tượng được chuyện gì có thể gây ra tác động cực độ như vậy. Tôi tin, và có thể nói là chắc chắn, là không còn khả năng tái phát đâu.
Bác sĩ Manette nói với vẻ do dự của người hiểu rằng cơ cấu mong manh của tinh thần dễ bị đảo lộn như thế nào, nhưng vẫn đầy sự quyết tâm của người đã từ từ giành được tự chủ qua khổ nạn và sức chịu đựng của bản thân. Người bạn của ông không có quyền làm suy giảm niềm tin ấy. Ông Lorry đành làm ra vẻ như đã an lòng, phấn chấn hơn và đề cập tiếp vấn đề thứ hai và cũng là vấn đề cuối cùng. Ông thấy đây là điểm khó nói nhất; nhưng nhớ lại cuộc trò chuyện ngày Chủ nhật trước kia với chị Pross và nhớ lại những gì đã chứng kiến trong chín ngày qua, ông biết ông không thể né tránh.
Do tác động của cơn tái phát tạm thời đã may mắn qua khỏi đó, - ông Lorry hắng giọng, - người này lại tiếp tục làm cái công việc ngày xưa, chúng ta cứ gọi là... việc thợ rèn đi, ừ, việc thợ rèn. Để minh họa vấn đề, ta cứ giả sử là người này vào thời hoạn nạn có làm việc với một lò rèn nhỏ. Ta cứ giả sử là đã bất ngờ thấy người này làm việc với lò rèn đó như trước. Việc người này cứ giữ cái lò rèn nhỏ ấy cận kề há chăng không đáng thương sao?
Bác sĩ đưa bàn tay lên che vầng trán, bàn chân bồn chồn nhịp nhịp trên sàn. Ông Lorry vẫn nói, mắt lo lắng nhìn bạn:
Người này lúc nào cũng giữ cái lò rèn đó. Thế thì vứt bỏ cái thứ đó đi không tốt hơn cho y sao?
Bác sĩ tay vẫn che trán, chân vẫn bồn chồn nhịp nhịp trên sàn.
Ông thấy việc này khó để chỉ bảo cho tôi phải không? - Ông Lorry nói.
Tôi biết rõ đây là câu hỏi tế nhị. Thế nhưng tôi nghĩ là... - Tới đây ông lắc đầu rồi im.
Ông thấy đấy, - bác sĩ Manette quay sang nhìn bạn sau một lúc im lặng bối rối, - đúng là khó giải thích cho thấu đáo những gì diễn ra trong tâm trí kẻ đáng thương này. Người này đã từng ao ước kinh khủng được làm việc đó, và rất mừng khi được làm; chắc chắn điều này giúp y vơi đau khổ rất nhiều khi thay thế hoạt động phức tạp của trí óc bằng hoạt động phức tạp của đôi tay; và khi thay thế như vậy, người này càng lúc càng thành thạo, sự khéo léo của đôi tay đã giúp y quên đi nỗi hành hạ giày vò trong tâm trí tới mức y không chịu nổi ý nghĩ phải xa rời cái công việc ấy. Ngay cả lúc này, khi tôi thấy là y tràn trề hy vọng với bản thân hơn bao giờ hết, thậm chí y còn nói về bản thân một cách tự tin, nhưng nghĩ tới chuyện có lúc cần tới công việc cũ mà lại không có thì y đột nhiên thấy kinh hoàng, giống như nỗi sợ trong lòng một đứa trẻ đã từng lạc mẹ.
Trông ông quả là giống đứa trẻ lạc ấy, khi ông ngước lên nhìn thẳng vào mắt ông Lorry.
Nhưng lẽ nào... Xin ông! Tôi đang cần chỉ bảo, vì người chậm trí như tôi chỉ biết làm việc với những thứ cụ thể như tiền đồng, tiền xu, tiền giấy... Cứ giữ lại những thứ đồ nghề đó thì cứ mãi không quên nỗi sợ đó chăng? Nếu những thứ đó không còn nữa, ông Manette ơi, chẳng lẽ nỗi sợ ấy không mất luôn sao? Nói tóm lại, cứ giữ cái lò rèn đó là cứ mãi lo lắng, khổ sở chứ?
Một lúc im lặng nữa.
Thì ông thấy đấy, - giọng bác sĩ run run, - nó giống như người bạn lâu năm.
Nếu là tôi thì không giữ lại đâu, - ông Lorry lắc đầu; bác sĩ càng bất an thì ông càng thấy mình vững tin hơn. - Tôi sẽ khuyên người này từ bỏ nó đi. Tôi chỉ cần ông cho phép. Tôi tin chắc giữ nó chẳng có ích gì. Nào! Hãy cho phép tôi đi, như một người tử tế. Hãy vì cô con gái của người này, ông Manette ơi!
Kỳ lạ thay khi chứng kiến nỗi lòng giằng xé của ông bác sĩ!
Thế thì vì cô gái đó, hãy làm đi; tôi cho phép. Nhưng nếu là tôi thì đừng làm điều đó trước mặt người này. Hãy vứt bỏ các thứ đó đi lúc y vắng mặt; cứ để y nhớ bạn xưa sau khi đã đi xa.
Ông Lorry bằng lòng ngay và cuộc hội ý kết thúc. Cả ngày hôm đó họ dạo chơi đồng quê, ông bác sĩ đã hoàn toàn hồi phục. Ba ngày kế tiếp ông vẫn khỏe khoắn như thường, và vào ngày thứ mười bốn ông lên đường đi gặp Lucie và con rể. Ông Lorry trước đó đã giải thích cho ông Manette biết họ đã bịa chuyện để giải thích sự bặt tin của bác sĩ ra sao và ông Manette đã theo cớ ấy mà viết thư cho Lucie nên cô gái chẳng hề nghi ngờ gì.
Ngày bác sĩ rời nhà, đêm đó ông Lorry vào phòng bác sĩ mang theo rìu, cưa, đục, búa, có chị Pross phụ giúp cầm đèn. Trong phòng, sau những cánh cửa đóng kín, vẻ bí hiểm và tội lỗi, ông Lorry đã chặt tan tành băng ghế thợ giày trong lúc chị Pross cầm nến soi sáng cứ như đang tham gia một vụ giết người - nhìn vẻ mặt dữ tợn của chị ta thì quả thật chị Pross cũng thích hợp với âm mưu này. Cái xác đã bị băm vằm cho dễ đốt và việc hỏa thiêu bắt đầu ngay lập tức trong lò lửa nhà bếp; còn các dụng cụ, những chiếc giày, những tấm da thuộc thì đem chôn ngoài vườn. Đối với những tâm hồn lương thiện, việc phá hủy lén lút này quả là tàn ác cho nên ông Lorry và chị Pross, trong lúc bận rộn thực hiện hành động rồi xóa sạch các dấu vết, cả trong lòng lẫn ngoài mặt đều chẳng khác hai kẻ đồng lõa phạm tội tày trời.
