Đã không còn như xưa ở ngôi làng có đài nước phun, có gã phu lục lộ ngày ngày đi ra đường cái nện đá kiếm cho đủ mấy miếng bánh mì để níu giữ linh hồn u mê đáng thương khỏi lìa bỏ xác thân gầy còm thảm hại. Nhà tù trên vách đá cũng không trấn áp ghê gớm như trước; vẫn còn lính canh nhưng không nhiều; vẫn còn các sĩ quan chỉ huy đám lính ấy nhưng chẳng ai biết quân mình làm được trò trống gì - chỉ biết rằng đám quân này rất có thể sẽ không làm theo lệnh chỉ huy.
Nơi nơi toàn một miền quê điêu tàn, chẳng có gì ngoài cảnh tiêu điều. Từng chiếc lá xanh, từng ngọn cỏ, cọng lúa đều héo hon tội nghiệp như những người dân cùng khổ này. Mọi thứ đều oằn cong, buồn rũ, bức bối, và tuyệt vọng. Nhà cửa, hàng rào, gia súc, đàn ông, đàn bà, trẻ nhỏ, và cả đất đai nuôi họ - hết thảy đều kiệt quệ.
Hồng phúc của quốc gia là giới tai to mặt lớn (xét theo cá nhân, thường là các nhà quý tộc ưu tú nhất), họ tạo nên vẻ nghĩa hiệp cho mọi chuyện, là điển hình tao nhã của cuộc sống lộng lẫy xa hoa, và mang lại bao ý nghĩa cho những việc tương tự. Tuy nhiên, chính giới tai to mặt lớn ấy, bằng cách này cách khác, đã gây ra cảnh này. Kể cũng lạ, cái thế giới tưởng đâu dành riêng cho giới đại quan lại bị ép khô vắt kiệt mau đến thế! Nhất định phải có sự thiển cận nào đấy trong cách sắp đặt vĩnh viễn an bài! Nhưng đúng là vậy, và khi cả đá rắn đã bị hút cạn tới giọt máu cuối cùng, khi cả kẹp tra tấn đã vặn tới vòng cuối cùng và có siết nữa thì con vít tuôn cả gai, có xoay mấy không ép thêm được nữa, thì các quan lớn bắt đầu chạy trốn cái thảm cảnh vừa tàn tệ vừa khó hiểu này.
Nhưng đó không phải là sự thay đổi ở ngôi làng này, và nhiều làng giống như thế. Hàng chục năm qua, các quan lớn đã vắt kiệt nơi đây nhưng hiếm khi ló mặt tới trừ khi hào hứng đi săn - có lúc săn người, có lúc săn thú, và biến những vùng đất hoang cằn cỗi, man rợ thành những khu săn bắn dành riêng cho mình. Không, sự thay đổi nằm trên những gương mặt tiện dân xa lạ đang xuất hiện chứ không phải ở những diện mạo thượng lưu, thanh tú, điểm tô che đậy mỹ miều của giới tai to mặt lớn đang biến mất.
Cho nên vào thời đó, khi làm việc một mình trong bụi bặm, gã phu lục lộ lại ít lo nghĩ tới thân phận cát bụi lại hoàn cát bụi của mình mà chủ yếu chỉ bận tâm tới chuyện kiếm được bao nhiêu miếng ăn và nếu được thì ăn bao nhiêu miếng - vào thời đó, khi rời mắt khỏi công việc cô độc ngước nhìn xa xôi, gã thường thấy một bóng người quê mùa nào đó cuốc bộ tới gần, dạng lữ khách từng hiếm thấy ở vùng này nhưng giờ ngày càng nhiều. Khi bóng người rõ dần, gã phu lục lộ sẽ nhận ra không chút ngạc nhiên, đó là một kẻ tóc tai rối bời, mặt mày có phần dã man, cao lớn, đi đôi giày mộc mà cả dân lục lộ như gã cũng thấy là thô kệch, tướng hung hăng, thô lỗ, đen đúa, người lấm bết bụi đất bao dặm đường xa, thấm đẫm bùn sình bao vùng đất trũng, bám đầy gai góc, cỏ rêu bao ngõ tắt băng rừng.
Một kẻ như thế đã xuất hiện như bóng ma giữa ngọ một ngày tháng Bảy lúc gã phu lục lộ ngồi trên đống đá dưới một bờ đất cố tránh một cơn mưa đá vừa trút xuống đột ngột.
Người kia nhìn gã, nhìn xuống ngôi làng dưới thung, nhìn cối xay, rồi nhìn nhà tù trên vách đá. Khi đã xác định những mục tiêu đó trong đầu óc tăm tối của mình, gã mới nói bằng một thổ ngữ hầu như không hiểu nổi:
- Tình hình thế nào, Jacques?
Ổn cả, Jacques.
Hiểu!
Không ăn trưa à?
Giờ chỉ còn ăn buổi tối, - gã phu lục lộ nói, nét mặt thiếu đói.
Đâu cũng vậy, - người kia làu bàu. - Ở đâu cũng thấy nhịn ăn trưa. lấy ra chiếc tẩu thâm đen, nhồi thuốc, mồi bằng đá lửa với que sắt, và cứ bập phà cho tới khi thuốc lá hừng đỏ; rồi rút tẩu khỏi miệng, ngón tay cái và ngón trỏ nhúm một chất bột gì đó thả vào, miệng tẩu cháy phừng rồi tắt để lại một làn khói.
Hiểu! - Giờ tới lượt gã phu lục lộ nói sau khi quan sát hành động đó. Hai người lại bắt tay.
Đêm nay? - Phu lục lộ hỏi.
Đêm nay? - Lữ khách vừa nói vừa đưa tẩu thuốc lên môi.
Ở đâu?
Ở đây. và gã phu lục lộ ngồi trên đống đá im lặng nhìn nhau trong lúc mưa đá bắn vào khoảng giữa hai người những giọt nhọn như lưỡi lê đâm, cho đến khi bầu trời trên ngôi làng bắt đầu quang đãng.
Chỉ đường đi! - Lữ khách nói rồi đi lên đỉnh đồi.
Đó! - Phu lục lộ đáp, một ngón tay chìa ra. - Ông xuống ngay đây, đi qua đường, qua đài nước...
Dẹp mẹ mấy cái đó đi! - Người kia ngắt lời, đảo mắt nhìn khắp quang cảnh. - Tôi không đi qua đường nào, đài nước nào hết. Sao?
Được! Vậy thì khoảng hai dặm qua đỉnh đồi sau làng.
Tốt. Khi nào ông xong việc?
Lúc mặt trời lặn.
Trước khi về thì thức tôi dậy nghe? Tôi đã lội bộ hai ngày không nghỉ. Để tôi hút xong tẩu thuốc rồi sẽ ngủ một giấc thẳng cánh. Nhớ đánh thức đó.
Chắc chắn.
Lữ khách hút hết thuốc, cất tẩu vào ngực, tháo đôi giày mộc kềnh càng ra, rồi nằm ngửa trên đống đá. Y ngủ liền lập tức.
Trong lúc gã phu lục lộ miệt mài với công việc bụi bặm của mình, những đám mây đen đang tan dần hé lộ những mảng trời cho nắng bạc xuyên qua, vẽ những vệt sáng chạy dài trên cảnh vật bên dưới, gã phu thấp bé kia (lúc này đội mũ đỏ thay cho mũ xanh) dường như bị thu hút vào kẻ đang nằm trên đống đá. Gã cứ ngoái nhìn mãi về hướng đó nên chỉ làm việc một cách máy móc và, ta ắt phải nói, qua loa cho xong. Còn lữ khách - gương mặt sạm nắng, mớ râu tóc đen bù rối, chiếc mũ đỏ bằng len thô, mớ quần áo tồi tàn lộn xộn đủ thứ vải tự dệt và da thú lông lá, vóc dáng mạnh mẽ đã hao mòn bớt vì thiếu ăn, đôi môi mím chặt tuyệt vọng và cáu kỉnh trong giấc ngủ - khiến gã phu lục lộ kính sợ. Lữ khách đã đi bao dặm trường, bàn chân đã sưng lên, mắt cá phồng rộp rướm máu, đôi giày kềnh càng nhét đầy cỏ lá đúng là quá nặng khi chân phải lôi theo trên đường xa, áo quần rách tưa thủng lỗ, còn khắp người y cũng lở loét đầy. Lom khom bên cạnh y, gã phu lục lộ cố nhìn rõ xem có khí giới bí mật nào giấu trong người lữ khách hay chăng; nhưng vô ích, người này ngủ mà hai tay vẫn khoanh cứng trên ngực, kiên quyết như đôi môi mím chặt của y. Những thành trì với tường cao, hào sâu, tháp canh, cổng rào, cầu rút, dường như chẳng có ý nghĩa gì đối với gã phu lục lộ khi gã nhìn kẻ đang ngủ này. Và khi gã ngẩng lên nhìn quanh phía chân trời, trong tâm trí gã mường tượng ra những bóng người tương tự, không gì ngăn cản được, đang kéo về các thị thành trên khắp nước Pháp.
Người kia vẫn ngủ, dửng dưng với những đợt nắng mưa xen kẽ, với ánh sáng và bóng tối thay nhau phủ lên gương mặt, với những hạt mưa đá mờ đục văng tứ tung trên người ửng sáng lên như kim cương khi nắng chiếu vào, ngủ đến khi mặt trời sà xuống trời tây và cả bầu trời rực đỏ. Lúc đó, gã phu lục lộ đã thu xếp xong dụng cụ và mọi thứ, chuẩn bị về làng, mới đánh thức người kia.
Tốt! - Lữ khách chống khuỷu tay ngồi dậy. - Hai dặm qua đỉnh đồi sau làng?
Khoảng đó.
Khoảng đó. Tốt!
Gã phu lục lộ đi về, bụi đường trước mặt bay tung theo chiều gió, chẳng mấy chốc đã về đến đài nước, chen vào giữa đàn bò giơ xương được dắt tới uống nước, và dường như gã đang thì thầm tiết lộ cho cả làng lẫn đàn bò cùng nghe. Khi dân làng đã xong bữa tối đạm bạc, họ không leo lên giường như thường lệ mà lại ra trước cửa nhà ngồi lì ở đó.
Thói quen kỳ cục nói thầm vào tai nhau đã lây nhiễm cả làng, và khi tụ tập quanh đài phun nước trong bóng tối, họ lại lây nhiễm một thói kỳ cục khác là cứ nhìn theo một hướng chờ đợi gì đó trên bầu trời. Ông Gabelle, chỉ huy dịch trạm ở đây, đâm ra bồn chồn; hắn cũng lên mái nhà một mình đứng nhìn theo hướng đó, rồi nhìn xuống những gương mặt tối tăm phía đằng sau ống khói dưới nhà rồi cho người nhắn với ông cả giữ chìa khóa nhà thờ rằng có thể sẽ cần gióng chuông báo động sớm.
Đêm đặc dần. Những hàng cây bao quanh lâu đài xưa, cô lập tòa nhà này, chuyển động theo luồng gió nổi cứ như chúng đang đe dọa cái khối kiến trúc đồ sộ đen ngòm trong bóng đêm. Mưa quất điên dại xuống hai dãy cầu thang dẫn lên hành lang, giáng vào cánh cửa chính to lớn, ầm ầm như có kẻ đưa tin cấp báo đang đánh động những ai bên trong; những luồng gió dữ luồn vào đại sảnh, ào qua đám giáo mác và dao săn cũ rồi rền rỉ lùa lên các cầu thang, lay giật những tấm mành phủ trên chiếc giường nơi vị Hầu tước cuối cùng đã nằm ngủ. Từ bốn hướng đông, tây, nam, bắc, xuyên rừng, bốn bóng người đầu bù tóc rối, bước chân nghiền nát cỏ cao, đạp gãy cành rụng, thận trọng dấn tới điểm hẹn ở sân lâu đài. Từ đây, bốn ánh lửa bùng lóe rồi di chuyển theo các hướng khác nhau và tứ bề lại tối đen như cũ.
Nhưng chẳng bao lâu. Liền sau đó, tòa lâu đài bắt đầu hiện rõ hình dáng một cách lạ lùng bằng một nguồn sáng tự thân, cứ như nó đang dần tỏa hào quang. Rồi một ánh bập bùng lấp ló phía sau mặt tiền, lập lòe ở những khoảng trống, in bóng những vị trí là cột bao lơn, vòm cuốn và ô cửa sổ. Rồi ánh sáng càng lúc càng bốc cao hơn, tỏa rộng hơn, chói rực hơn. Trong chớp mắt, từ hai chục cửa sổ lớn, lửa bùng ra và những mặt tượng đá choàng tỉnh, trừng mắt nhìn ra từ trong đám cháy.
Quanh lâu đài vẳng tiếng lao xao của vài người còn sống ở đó, và có tiếng ngựa thắng yên cương rồi cất vó phi nhanh. Tiếng đinh thúc ngựa và roi quất băng qua màn đêm, rồi tiếng cương kéo giật ở khoảng đất trống bên đài phun nước dưới làng, và con ngựa sùi bọt mép dừng trước cửa nhà ông Gabelle. “Cứu với, Gabelle! Cứu với, mọi người ơi!” Chuông báo động gấp gáp vang lên nhưng không hề có ai trợ giúp. Gã phu lục lộ cùng hai trăm năm mươi bạn bè cứ đứng khoanh tay ở đài nước, nhìn cột lửa bốc cháy trên nền trời. “Lửa phải cao đến mười lăm mét,” họ tàn nhẫn bảo nhau, và cứ đứng yên một chỗ.
Kỵ sĩ từ lâu đài và con ngựa sùi bọt mép lóc cóc băng qua làng rồi phi nước đại lên dốc đá tới nhà tù trên vách núi. Ở cổng, một nhóm sĩ quan đang nhìn đám cháy, cách đó một quãng là một đám binh lính. “Cứu với, các ngài... sĩ quan! Lâu đài cháy rồi; đến kịp thì còn cứu được nhiều vật quý khỏi cháy! Cứu, cứu với!” Đám sĩ quan nhìn về phía đám binh lính đang xem đám cháy, không hề ra mệnh lệnh nào; họ chỉ nhún vai, cắn môi đáp: “Nó phải cháy thôi.”
Lúc người cưỡi ngựa lại lóc cóc xuống đồi và băng qua đường, cả làng đang sáng rực. Gã phu lục lộ cùng hai trăm năm mươi bè bạn hứng lên vì đám cháy, đã đồng lòng phóng về nhà đốt nến cắm ở mọi ô cửa kính mờ đục. Thiếu thốn đủ thứ là tình trạng chung nên dân làng phải bắt ép ông Gabelle cho mượn tạm một số nến; và trong lúc viên chức này còn miễn cưỡng, ngần ngừ thì gã phu lục lộ, thường ngày khúm núm trước uy quyền, giờ lại lên tiếng bảo mấy cỗ xe của Gabelle mà đốt thì cháy phừng phừng và đòi thui chín luôn bầy ngựa dịch trạm.
Lâu đài bị bỏ mặc cho cháy thành than. Trong tiếng lửa gầm rú hoành hành, một luồng gió đỏ rực thổi thẳng từ trong ra như muốn cuốn bay tòa nhà. Trong ánh lửa nhấp nhô hừng hực, những mặt tượng đá trông chẳng khác gì đang bị tra tấn. Khi những khối đá và cột kèo đồ sộ sụp đổ, mặt tượng có hai vết lõm trên mũi bị lấp đi rồi tức khắc vùng vẫy hiện ra sau màn khói, cứ như gương mặt của ngài Hầu tước tàn bạo đang bị thiêu trên cọc nhọn và giãy giụa trong lửa.
Lâu đài rừng rực cháy; những thân cây gần nhất bị thiêu sém teo choắt lại; những cây ở xa bị bốn bóng người dữ dằn kia đốt, bao bọc tòa nhà đang bốc hỏa bằng một rừng khói dày đặc mới hình thành. Chì và sắt nóng chảy sôi sục trong bồn đá hoa cương của đài phun; nước cạn khô; các chóp tháp hình cái chụp nến đã tan chảy như nước đá dưới sức nóng hỏa hoạn và tuôn xuống thành bốn suối lửa gập ghềnh. Những bức tường đá rắn nứt toạc, nẻ ra nhiều rãnh lớn chi chít như đang kết tinh; lũ chim choáng váng cứ bay vòng quanh rồi rơi vào chảo lửa; bốn bóng người dữ dằn lê bước ra đi theo bốn ngả đường nam, bắc, đông, tây, bao trùm bóng đêm, ngọn đuốc phóng hỏa của họ soi đường tới đích đến kế tiếp. Dưới ngôi làng sáng rực, dân chúng đã tống khứ ông cả nhà thờ và thay hồi chuông báo động bằng hàng tràng chuông vui mừng.
Không chỉ có thế. Ngây ngất vì đói, vì lửa và tiếng chuông, dân làng đâm ra nghĩ rằng ông Gabelle phải liên can đến chuyện thu tô thuế - dù Gabelle trong những ngày gần đây chỉ thu những khoản thuế nhỏ và không hề thu địa tô; thế là họ nóng nảy đòi chất vấn, kéo nhau bao vây dịch trạm đòi viên chức này phải ra gặp nói chuyện trực tiếp. Trong lúc đó, ông Gabelle đã chốt chặt cửa, rút vào trong chất vấn chính mình. Kết quả cuộc tự nói chuyện ấy là Gabelle một lần nữa đi lên nóc nhà đứng sau cụm ống khói; lần này hắn quyết tâm (hắn vốn dân miền Nam nhỏ con, tính hay ăn thua đủ) nếu dân làng phá cửa xông vào thì hắn sẽ lao đầu qua gờ mái nhà nhảy xuống đám đông, đè bẹp một vài người bên dưới.
Có lẽ ông Gabelle đã trải qua một đêm dài trên mái nhà, với lâu đài đằng xa là hoa đăng, còn tiếng đập cửa cùng với tiếng chuông nhà thờ tưng bừng là âm nhạc; không nói tới ngọn đèn báo điềm gở đòng đưa bên kia đường trước cổng dịch trạm mà đám dân làng sôi nổi muốn treo cổ hắn lên thay thế. Một hoàn cảnh nguy khốn căng thẳng khi phải trải qua cả đêm hè trên bờ vực đen tối ấy, sẵn sàng lao xuống biển người như ông Gabelle đã quyết tâm! Nhưng bình minh thân thiện cuối cùng đã tới, bấc nến trong làng đã cháy tiêu, dân chúng vui vẻ giải tán, và ông Gabelle rời khỏi nóc nhà, tạm thời bảo toàn tính mạng.
Trong vòng trăm dặm, trong ánh lửa của những đám cháy khác trong đêm đó và nhiều đêm nữa, có những viên chức kém may mắn hơn khi vầng dương lên chứng kiến xác họ lủng lẳng trên những đường phố từng bình yên, nơi họ đã sinh trưởng. Và cũng có những thôn dân và thị dân kém may mắn hơn gã phu lục lộ cùng bạn bè làng này, khi chính quyền và binh lính đảo ngược được tình thế và tới lượt họ treo cổ thường dân lên. Nhưng những bóng người dữ dằn kia vẫn đều đều bốn ngả đông, tây, nam, bắc, tiến bước bất kể mọi tình thế; và ai bị treo cổ cũng mặc, lửa vẫn cháy. Giá treo cổ phải cao đến đâu thì mới ngăn chặn được những ngọn lửa đó? Có làm bao nhiêu phép toán thì cũng không viên chức nào tìm ra đáp số.
