Tửu quán của anh Defarge có khách uống rượu sớm hơn thường lệ. Mới sáu giờ sáng, những bộ mặt bủng beo đứng ngoài mấy khung cửa sổ chấn song nhìn vào đã thấy bên trong có những bộ mặt khác đang cắm xuống ly. Anh Defarge bán rượu rất nhạt ngay cả lúc phát đạt nhất, nhưng bây giờ thứ rượu anh ta bán càng nhạt hơn nữa. Đã nhạt lại còn chua, cứ nhìn mặt mày u ám của người uống là biết rượu thế nào. Thứ nho ép của Monsieur Defarge chẳng vắt ra được chất hăng say cuồng nhiệt nào cho các đệ tử lưu linh mà chỉ có chút sức nóng âm ỉ ẩn chứa trong đáy cặn.

Đây là ngày thứ ba liên tiếp tửu quán của anh Defarge có khách từ sáng sớm. Bắt đầu từ hôm thứ Hai, và bây giờ là thứ Tư rồi. Những vị khách tới đó để ngẫm nghĩ hơn là uống; vì từ lúc quán mở cửa, nhiều người cứ tới nghe ngóng, thì thầm, lảng vảng mà không bỏ ra một xu nào trên quầy để cứu vớt linh hồn. Nhưng trong quán họ cứ làm ra vẻ hết sức hăm hở cứ như thừa sức mua hết mấy thùng tô-nô; và họ lướt từ chỗ này qua chỗ khác, từ góc này sang góc khác, mặt thèm thuồng nuốt lời nói thay cho rượu.

Khách khứa đông hơn bình thường là thế mà không thấy chủ quán đâu cả. Không ai để ý đến sự vắng mặt của ông chủ vì những người bước vào quán không tìm anh ta, không cần gặp anh ta, không ai ngạc nhiên khi thấy chỉ có mỗi chị Defarge ngồi ở quầy trông coi chuyện bán rượu; trước mặt chị ta là cái bát đựng những đồng xu sứt mẻ, mặt người dập nổi trên những đồng xu đã mòn vẹt không còn nguyên dạng qua bao lần cọ xát với những túi áo, túi quần tơi tả.

Nếu có tay gián điệp nào nhìn vào tửu quán này - như thói quen soi mói mọi nơi, bất kể chốn sang hèn, từ hoàng cung cho tới ngục thất - thì hắn sẽ thấy không khí chán chường và đờ đẫn bao trùm bên trong. Những ván bài kéo dài mòn mỏi, những người chơi domino trầm ngâm xây tháp với những quân cờ, người uống chấm tay vào những giọt rượu đổ vẽ vời trên mặt bàn, còn chính chị Defarge thì lấy đầu que tăm vọc vạch lên tay áo mình, nét mặt xa xăm như đang nghe đang thấy điều gì vô thanh vô ảnh.

Khu Saint Antoine ở chỗ tửu quán cứ như thế cho đến trưa. Lúc mặt trời đứng bóng thì có hai người đầy bụi đường đi qua các phố, dưới những ngọn đèn treo; một người là anh Defarge, người kia là một phu lục lộ đội mũ xanh. Vừa bẩn vừa khát, hai người bước vào tửu quán. Sự xuất hiện của họ như đã châm mồi lửa ngay giữa lòng Saint Antoine, họ đi tới đâu lửa lan tới đó, bừng lên lập lòe trên những gương mặt đứng ở các cửa vào và cửa sổ. Thế nhưng không ai đi theo, không ai nói gì khi hai người vào tửu quán mặc dù mắt ai cũng hướng theo họ.

Xin chào quý vị! - Anh Defarge lên tiếng.

Có lẽ đó là dấu hiệu cho mọi cái lưỡi hoạt động. Mọi người đồng loạt mở miệng “Xin chào!”.

Hôm nay xấu trời, quý vị, - Defarge vừa nói vừa lắc đầu.

Nghe thế, mọi người nhìn nhau rồi tất cả cúi mặt xuống ngồi im lìm. Chỉ trừ một người đứng lên đi ra ngoài.

Này mình, - Defarge nói to với chị Defarge, - tôi đã đi một chặng với anh phu lục lộ đàng hoàng tên Jacques này. Tôi gặp anh ta, cũng tình cờ thôi, khi rời khỏi Paris được một ngày rưỡi đường. Anh chàng này dễ thương, anh phu lục lộ tên Jacques này. Cho anh ta một ly đi, mình!

Một người nữa đứng lên đi ra ngoài. Chị Defarge đặt ly rượu trước mặt chàng Jacques lục lộ, gã nhấc chiếc mũ xanh chào mọi người rồi uống. Trong ngực áo gã có mấy miếng bánh mì đen mang theo; chốc chốc gã lại nhấm một miếng và cứ ngồi bên quầy của chị Defarge vừa uống rượu vừa nhấm nháp. Thêm một người nữa đứng lên đi ra ngoài.

Defarge cũng giải khát bằng ly rượu mới rót - nhưng ly của anh ta ít hơn của khách trong khi rượu lại là thứ anh ta chẳng bao giờ thiếu - và cứ đứng chờ cho đến khi gã dân quê kia xong bữa sáng. Defarge chẳng nhìn ai chung quanh và cũng chẳng ai nhìn anh; kể cả chị Defarge, chị ta đã chú tâm vào công việc đan len thường lệ.

Ăn xong chưa, anh bạn? - Một hồi sau Defarge mới lên tiếng.

Rồi, cám ơn ông.

Vậy thì đi thôi! Anh sẽ thấy cái phòng để anh ở trọ như tôi đã nói. Chắc chắn sẽ hợp ý anh vô cùng.

Từ tửu quán bước ra đường, từ đường vào sân trong, từ sân lên cầu thang dốc đứng, từ cầu thang tới gác xép - nơi trước kia từng là chỗ ở của người đàn ông tóc bạc còng lưng trên băng ghế thợ, cặm cụi làm giày.

Bây giờ không còn người tóc bạc ấy nữa; nhưng ba người đang ở đó chính là những người lúc nãy lần lượt rời quán. Và giữa họ với người tóc bạc đã đi xa có một mối quan hệ nhỏ: chính họ từng đứng ngoài lén nhìn người kia qua những khe nứt trên tường.

Defarge cẩn thận đóng cửa lại rồi hạ giọng nói:

Jacques Một, Jacques Hai, Jacques Ba! Đây là nhân chứng mà tôi, Jacques Bốn, đã hẹn gặp. Anh ta sẽ cho các anh biết rõ. Nói đi, Jacques Năm!

Gã phu lục lộ, mũ xanh cầm tay lau vầng trán ngăm đen, giọng bối rối:

Tôi bắt đầu từ đâu đây, thưa ông?

Bắt đầu từ đầu, - câu trả lời của anh Defarge không phải là không có lý.

Vậy thì thưa các ông, - gã phu lục lộ vào chuyện, - năm ngoái cũng đang lúc mùa hè thế này, tôi đã thấy người đó đu dưới gầm xe của Hầu tước, bám vào sợi dây xích. Chuyện là thế này. Lúc đó xong việc rồi tôi định đi về, mặt trời sắp lặn, xe ngựa Hầu tước đang từ từ đi lên đồi, còn người kia đu vào dây xích... như thế này.

Gã phu lục lộ dùng động tác mô tả lại chuyện xưa, tới bây giờ thì gã đã thuần thục màn hình diễn này khi nhận ra đây là một trò vui không thể thiếu và luôn mang lại thích thú cho dân làng gã suốt cả năm qua.

Jacques Một cắt ngang và hỏi gã phu lục lộ trước đó đã gặp người dưới gầm xe bao giờ chưa?

- Chưa hề, - gã phu lục lộ vừa đứng thẳng lại như cũ vừa nói.

Jacques Ba hỏi làm sao về sau gã phu lục lộ lại nhận dạng được người kia?

Qua vóc người cao lớn của anh ta, - gã phu lục lộ đáp kẽ, một ngón tay ngoáy mũi. - Lúc ngài Hầu tước chiều hôm đó hỏi “Này, kẻ đó trông như thế nào?” thì tôi trả lời là “Cao lớn như ma!”.

Lẽ ra phải nói loắt choắt như thằng lùn chứ, - Jacques Hai bắt bẻ.

Nhưng lúc đó làm sao tôi biết! Lúc đó sự việc vẫn chưa xảy ra, người đó cũng đâu có thổ lộ với tôi đâu. Thấy chưa! Nhưng ngay cả trong hoàn cảnh đó tôi cũng đâu có khai ra. Ngài Hầu tước chỉ tay vào tôi khi đứng gần đài phun nước ở làng tôi rồi nói “Đưa thằng ranh đó tới ta hỏi!”. Nói thật, thưa các ông, tôi không khai gì cả.

Hắn nói đúng đấy, Jacques, - Defarge nói nhỏ với người vừa ngắt lời. -

Tiếp đi!

Được! - Gã phu lục lộ nói với vẻ bí mật. - Người cao lớn đó biến mất, và người ta săn lùng... mấy tháng nhỉ? Chín, mười, mười một tháng?

Mấy tháng không quan trọng, - Defarge nói. - Anh ta đã trốn kĩ, nhưng rủi thay cuối cùng cũng bị lộ. Tiếp đi!

Rồi tôi lại làm việc bên sườn đồi, rồi mặt trời cũng lại sắp lặn. Tôi đang thu dọn đồ nghề để xuống đồi về nhà trong làng phía dưới, lúc đó trời sẩm tối rồi, thì nhìn lên tôi thấy sáu tên lính từ bên kia đồi đi tới. Giữa đám lính đó là một người cao lớn, hai tay bị trói... trói chặt vào mạng sườn... như thế này!

Với đạo cụ là chiếc mũ bất ly thân, gã lại làm động tác mô tả một kẻ bị trói cứng hai khuỷu tay ngang hông, dây thừng gút chặt sau lưng.

Tôi đứng một bên, thưa các ông, bên cạnh đống đá, thấy mấy tên lính và tù nhân đi qua; do đường này vắng vẻ nên có chuyện gì cũng đáng xem cả mà. Rồi lúc đầu họ tới, tôi chỉ thấy có sáu người lính với một người tù cao lớn bị trói, hầu như đen thui không thấy mặt mũi; chỉ trừ bên phía mặt trời lặn là đỏ rực lên. Rồi tôi thấy bóng họ đổ dài ở rìa đường bên kia, và trên vách đồi phía trên, như bóng của những người khổng lồ. Rồi tôi thấy họ bụi bặm đầy người, đi tới đâu bụi bốc lên tới đó ào ào! Nhưng lúc họ tới thật gần rồi thì tôi nhận ra người cao lớn kia, và anh ta nhận ra tôi. Chà, hẳn anh ta cũng rất mong được lao mình qua sườn đồi kia chạy trốn lần nữa, giống như buổi chiều mà tôi đã thấy anh ta lần đầu, cũng gần ngay chỗ đó!

Gã mô tả cứ như đang có mặt tại chỗ, rõ ràng là gã đã thấy rõ mồn một; có lẽ trong đời gã chẳng mấy khi gặp chuyện tương tự.

Tôi đâu có để lộ cho bọn lính biết tôi nhận ra người cao lớn kia; anh ta cũng không lộ cho bọn lính biết là anh ta nhận ra tôi; hai bên làm như nhau, hai bên biết ý nhau, nhìn qua là hiểu. “Đi đi!” rồi tên lính chỉ huy cả đám chỉ xuống làng nói, “cho mau xuống mồ!” rồi thúc người tù đi nhanh hơn. Tôi đi theo. Hai cánh tay anh ta sưng phù vì bị trói chặt quá, đôi giày mộc to và vướng víu, chân lại cà nhắc. Do anh ta cà nhắc nên mới chậm chạp, tụi lính cứ lấy súng mà thúc... như thế này!

Gã diễn tả động tác của một người bị báng súng hỏa mai thúc vào lưng đẩy tới.

Rồi khi cả đám chạy xuống đồi như ma đuổi thì anh ta vấp ngã, tụi lính cười ầm lôi dậy. Mặt anh ta chảy máu, dính đầy bụi đất, nhưng anh ta không thể đưa tay lên chùi; thấy thế tụi lính lại cười ầm. Chúng đưa anh ta vào làng; cả làng chạy ra xem; chúng đưa anh ta đi qua nhà máy xay rồi đi lên nhà ngục; tất cả dân làng đều thấy cánh cổng nhà ngục mở ra trong bóng đêm rồi nuốt lấy người tù... như vầy nè!

Gã cố há căng mồm ra hết cỡ rồi ngậm phắt lại cho hai hàm răng va phập lên một tiếng. Thấy gã không muốn mở miệng vội để kéo dài kịch tính, Defarge bèn nói:

Tiếp đi, Jacques.

Cả làng quay về, - gã phu lục lộ kể tiếp, điệu bộ rón rén, giọng thì thào, cả làng xì xào bên đài phun nước; cả làng đi ngủ; cả làng đều nằm mơ thấy kẻ bất hạnh đó bị nhốt sau bao song sắt, ổ khóa trong nhà tù trên vách đá, và không bao giờ ra khỏi nơi đó, nếu không bỏ mạng. Sáng ra, vác đồ nghề trên vai, ăn vội mấy miếng bánh mì đen rồi tôi đi, tôi đi vòng qua nhà ngục đó trên đường đi làm. Tới đó tôi thấy anh ta, tít trên kia, sau những chấn song của một lồng sắt cao, người còn nguyên bụi bặm và máu me như đêm trước, đang nhìn ra ngoài. Anh ta vẫn bị trói nên không vẫy tay; tôi cũng không dám gọi; anh ta nhìn tôi cứ như anh ta đã chết rồi.

Defarge và ba người kia buồn bã nhìn nhau, vẻ mặt ai cũng u ám, kiềm nén, và đầy thù hận khi họ nghe gã dân quê kể chuyện; dù không bộc lộ ra, thái độ người nào cũng đầy uy quyền. Trông họ cứ như những quan tòa tàn bạo; Jacques Một và Hai ngồi trên chiếc giường ọp ẹp, cả hai đều chống cằm, mắt chăm chú nhìn gã phu lục lộ; Jacques Ba quỳ một gối bên cạnh cũng nhìn chăm chú, bàn tay bồn chồn cứ xoa trên lớp da nhạy cảm quanh mũi và miệng; Defarge đứng giữa ba anh Jacques và người thuật chuyện, còn người thuật chuyện án ngữ trước nguồn sáng cửa sổ, cứ hết nhìn từ Defarge sang ba người kia rồi lại nhìn từ ba người kia sang Defarge.

Tiếp đi, Jacques, - Defarge nói.

Anh ta cứ ở trên cái lồng sắt đó mấy ngày trời. Cả làng lén nhìn vì họ sợ. Nhưng lúc nào họ cũng đứng đằng xa nhìn lên nhà ngục trên vách đá; rồi tới chiều tối, khi công việc trong ngày đã xong, mọi người tụ tập bàn tán ở đài phun nước, ai cũng hướng mặt nhìn lên nhà ngục đó. Trước kia ai cũng nhìn về hướng dịch trạm; còn lúc đó họ đều nhìn lên nhà ngục. Họ rỉ tai nhau bên đài phun nước là anh ta dù có bị tội chết cũng không phải chịu tử hình; họ nói đã có đơn thỉnh cầu nộp lên ở Paris, nói là anh ta uất ức quá hóa rồ vì đứa con chết; họ nói đơn thỉnh cầu đã dâng cho chính Đức vua. Chuyện này sao tôi biết được! Cũng có thể. Chắc là có, mà cũng có thể không.

Nghe đây, Jacques, - gã số Một cùng tên lạnh lùng ngắt lời. - Đúng là có đơn thỉnh cầu dâng lên Đức vua và Hoàng hậu. Trừ anh ra, mọi người ở đây đều thấy Đức vua đã nhận đơn, ngay trong long xa khi du hành ngoài phố, có Hoàng hậu ngồi cạnh. Chính Defarge đang đứng đây là người đã liều mạng phóng ra chặn đầu ngựa dâng đơn thỉnh cầu đó.

Chưa hết đâu, Jacques! - Tiếng gã số Ba đang quỳ; tay lúc nào cũng xoa quanh vùng da nhạy cảm một cách ham hố cứ như đang đói khát một thứ gì đó chẳng phải thức ăn lẫn đồ uống. - Đám vệ binh đi ngựa lẫn đi bộ đã bao vây người đưa đơn này và đánh đập anh ta đó. Nghe rõ chưa?

Rõ rồi, thưa các ông.

Vậy thì tiếp đi, - Defarge nói.

Rồi, còn nữa, - gã dân quê tiếp tục, - họ còn xì xào là anh ta bị đưa xuống vùng quê tôi để xử tử tại chỗ, nhất định là sẽ bị xử tử. Họ còn kháo nhau là do anh ta đã giết chết quan lớn, và do quan lớn là bậc phụ mẫu của các tá điền... hay là nông nô... gọi sao cũng được... anh ta sẽ bị xử tử như kẻ phạm tội giết cha mẹ. Một ông già ở đài phun nước nói là bàn tay phải của anh ta, bàn tay cầm dao, sẽ bị đốt cháy ngay trước mặt anh ta; rồi sẽ bị chặt hai cánh tay, chặt hai chân, mổ phanh ngực; rồi dầu sôi, chì lỏng, nhựa nóng, sáp chảy với lưu huỳnh sẽ đổ vào các vết thương; cuối cùng anh ta sẽ bị tứ mã phanh thây. Ông già đó nói thực tế đã có một tù nhân chịu hình phạt này do can tội mưu sát tiên đế, vua Louis XV. Nhưng ông ta có nói thật hay không thì tôi chịu. Tôi có được đi học đâu.

Vậy thì nghe đây, Jacques! - Tiếng người có bàn tay bồn chồn và vẻ đói khát. - Tù nhân đó tên là Damiens, và mọi nhục hình đó đều thực hiện giữa ban ngày ban mặt, ngay giữa phố phường thành Paris này; trong đám đông đen đặc những kẻ kéo tới xem xử tử, đáng chú ý nhất là các bà, các cô đài các phong lưu; họ háo hức, chăm chú xem đến tận cùng... đến tận cùng, nghe chưa Jacques! Tức là tới nửa đêm, khi người tù đó đã bị chặt hai chân và một cánh tay, và vẫn còn thở! Chuyện này xảy ra khi... ồ, anh bao nhiêu tuổi rồi?

Ba mươi lăm, - gã phu lục lộ nói, trông gã già như sáu mươi.

Vậy khi đó anh chỉ mới hơn mười tuổi; lẽ ra anh đã có thể chứng kiến vụ này.

Đủ rồi! - Tiếng Defarge nóng nảy và dữ tợn. - Quỷ sứ vạn tuế! Tiếp đi.

Được! Kẻ đồn thế này, kẻ đồn thế khác; ai cũng toàn nói chuyện người tù; ngay cả đài phun nước như cũng bàn tán theo. Cuối cùng, vào một đêm Chủ nhật khi cả làng đã ngủ; lính tráng xuất hiện, cả đoàn ngoằn ngoèo từ trên nhà ngục xuống, tiếng súng ống lanh canh vang trên những con đường đá trong làng. Lao công đào đất, lao công nện búa, lính tráng cười hát; tới sáng ra, cạnh đài phun nước đã thấy sừng sững một giá treo cổ cao tới mười lăm mét, làm nhiễm độc hết nguồn nước.

Gã phu lục lộ ngước lên nhìn trần nhà thâm thấp nhưng ánh mắt như xuyên thấu qua mái, hướng về giá treo cổ nào đó trên bầu trời.

Mọi việc đều dừng lại; mọi người tụ về đó, chẳng ai dắt bò đi chăn, bò đứng chung với người một chỗ. Tới đứng bóng thì nghe một hồi trống. Lính tráng đã kéo vào nhà ngục trong đêm và bây giờ điệu người tù ra. Anh ta vẫn bị trói như trước, miệng bị nhét giẻ... buộc chặt với một sợi dây căng cứng, khiến anh ta trông như đang toét miệng cười. - Gã gợi lại hình ảnh đó bằng cách nhăn mặt, móc hai ngón cái căng miệng ra tận mang tai. - Trên đỉnh giá treo cổ có cắm con dao, lưỡi dao nhọn chĩa ngược lên trời. Anh ta bị treo lên cao mười lăm mét... và cứ lủng lẳng ở đó, làm nhiễm độc cả đài nước bên dưới.

Họ nhìn nhau, và gã dân quê lấy chiếc mũ xanh lau bộ mặt tuơm đầy mồ hôi trong lúc gã thuật lại cảnh tượng đó.

Kinh khủng lắm, thưa các ông. Làm sao đàn bà, trẻ con lấy nước về dùng được! Còn ai dám tán gẫu dưới cái bóng đó nữa! Cái bóng của giá treo cổ, các ông nghe rõ chưa? Khi tôi bỏ làng ra đi, buổi chiều thứ Hai khi mặt trời lặn, và đứng trên đồi nhìn về, cái xác người treo đó đổ bóng đè lên nhà thờ, đè lên nhà máy xay, đè lên nhà ngục... hình như trải dài trên mặt đất, thưa các ông, đến tận chân trời!

Tên Jacques đói khát gặm nhấm ngón tay mình trong lúc gã nhìn ba người kia, đầu ngón tay run rẩy theo cơn thèm muốn cồn cào.

Vậy đó, thưa các ông. Tôi bỏ đi lúc hoàng hôn, người ta khuyên tôi như thế, tôi cứ đi, suốt đêm hôm đó và ngày hôm sau, tới khi tôi gặp người bạn này, người ta đã báo trước như thế. Tôi đã đi cùng anh này, lúc đi xe lúc cuốc bộ, tới hết ngày hôm qua và suốt đêm qua. Bây giờ thì tôi ở đây!

Sau một hồi im lặng bi thương, Jacques Một lên tiếng:

Được! Anh đã làm đúng và đã kể lại trung thực. Phiền anh ra ngoài cửa đợi chúng tôi một chút?

Sẵn lòng, - gã phu lục lộ nói. Defarge đưa gã ra đầu cầu thang, để gã ở đó rồi quay lại.

Ba người kia đã đứng lên, chụm đầu bàn bạc khi Defarge trở về căn phòng áp mái.

Ý anh sao, Jacques? - Số Một hỏi. - Cho vào danh sách không?

Cho vào danh sách, và sẽ bị thủ tiêu, - Defarge đáp.

Tuyệt! - Số Ba háu đói rên một tiếng.

Lâu đài đó và cả dòng họ? - Số Một hỏi.

Lâu đài đó và cả dòng họ, - Defarge đáp. - Tiêu diệt hết.

Tuyệt! - Kẻ háu đói lặp lại tiếng rên khoái trá và bắt đầu gặm ngón tay khác.

Jacques Hai hỏi Defarge:

Anh có chắc là cách lưu giữ danh sách này sẽ không gây phiền toái nào chứ? Chắc chắn là danh sách này an toàn rồi vì ngoài chúng ta ra không ai giải mã được nó; nhưng có bảo đảm là chúng ta luôn giải mã được không... hay, tôi phải nói thẳng ra là bà ấy có bảo đảm được không?

Jacques, - Defarge vừa đáp vừa vươn thẳng người lên, - nếu bà vợ tôi một mình đảm trách việc ghi nhớ danh sách này thì bà ấy sẽ nhớ như in... không sót một chữ. Bà ấy đã đan cái danh sách đó theo những mũi đan và ký hiệu riêng, bà ấy nhìn là biết rõ không sót một cái tên nào. Hãy tin tưởng bà Defarge. Một kẻ đại nhát gan mà dám tự sát là chuyện còn dễ hơn là xóa tên, xóa tội khỏi bản danh sách thủ tiêu đan bằng len của bà Defarge đấy.

Có tiếng lầm bầm tin tưởng và tán thành, rồi số Ba đói khát hỏi:

Thế có tống cổ tên nhà quê đó đi không? Tôi mong là thế. Hắn ta không khôn ngoan lắm, như vậy chẳng phải nguy hiểm sao?

Hắn không biết gì đâu, - Defarge nói, - mà nếu hắn có khai ra được điều gì thì chính hắn cũng bị treo cổ lên luôn. Để hắn cho tôi lo; cứ để hắn ở chỗ tôi; tôi sẽ lo liệu và cho hắn đi con đường riêng. Hắn muốn nhìn thấy thế giới tươi đẹp này... thấy Vua, thấy Hoàng hậu, và thấy Tòa án; Chủ nhật này tôi sẽ cho hắn thấy các thứ đó.

Sao? - Số Ba đói khát kêu lên, mắt mở to. - Kẻ mong muốn được thấy hoàng gia, quý tộc thì có gì đáng tin cậy chứ?

Jacques, - Defare nói, - muốn con mèo biết thèm sữa thì phải cho mèo thấy sữa mới là khôn ngoan. Muốn con chó có ngày săn mồi cho mình thì phải cho chó nhận biết con mồi mới là khôn ngoan.

Không ai nói gì nữa, và họ thấy gã phu lục lộ đã ngủ gục ở đầu cầu thang bèn bảo gã vào cái giường ọp ẹp bên trong phòng áp mái nằm nghỉ. Không cần phải thuyết phục, gã ngủ liền sau đó. Với kẻ quê mùa như gã phu lục lộ này thì không thể nào tìm được chỗ nào ở Paris tốt hơn là tửu quán của Defarge. Ngoại trừ nỗi sợ hãi khó hiểu đối với bà chủ Defarge lúc nào cũng ám ảnh, gã thấy sống ở đây vừa mới lạ, vừa thoải mái. Nhưng bà chủ suốt ngày ngồi ở quầy rượu, tỏ ra chẳng để ý gì tới gã và rõ ràng là nhất quyết không coi gã có chút liên quan gì đến những chuyện mưu đồ bí mật, lạnh lùng tới độ mỗi lần nhìn thấy chị là gã sợ bủn rủn hai chân. Bởi trong lòng gã dám chắc rằng không thể nào biết trước chị ta định làm gì; và gã yên trí rằng nếu cái đầu trang sức sặc sỡ của bà chủ mà bỗng dưng tưởng tượng thấy gã đã giết người lột da ai thì nhất định chị ta sẽ đinh ninh tới cùng đó là sự thật.

Cho nên, khi tới Chủ nhật, gã phu lục lộ không thích (dù ngoài miệng nói ngược lại) khi thấy bà chủ đi cùng ông chủ và gã tới điện Versailles. Thật đáng ái ngại khi bà chủ cứ đan len suốt đường đi, trên xe ngựa công cộng; và càng đáng ái ngại hơn khi buổi trưa đứng giữa đám đông mà bà chủ vẫn cứ đan luôn tay trong lúc ai ai cũng ngóng chờ xem xa giá của Đức vua và Hoàng hậu.

Bà làm chăm quá, - một ông đứng cạnh nói.

Vâng, - Chị Defarge đáp - Tôi còn nhiều thứ phải đan.

Bà đan gì vậy?

Đủ thứ.

Ví dụ như...

Ví dụ như, - Chị Defarge thản nhiên đáp, - khăn liệm.

Ông kia bèn nhích ra xa thật nhanh, và gã phu lục lộ đưa chiếc mũ xanh lên quạt, trong lòng thấy hết sức ngột ngạt khi phải đứng kề bên bà chủ. Nếu gã cần Vua và Hoàng hậu cứu nguy thì may cho gã không phải chờ lâu; Nhà vua cằm bạnh và Hoàng hậu xinh đẹp liền xuất hiện trong cỗ xe dát vàng, tháp tùng là những cận thần tâm phúc sang trọng, một đoàn lộng lẫy các công nương hớn hở và khanh tướng bảnh bao; đám đàn ông cũng như đàn bà phủ đầy lụa là, châu báu, trát phấn, tô son, bộ điệu kiêu kỳ, mặt mày khinh khỉnh ấy khiến gã phu lục lộ tha hồ nhìn ngắm say sưa tới mức la lên Đức vua vạn tuế Hoàng hậu vạn tuế, mọi người mọi thứ vạn tuế! Cứ như trong đời gã chưa bao giờ biết đến những kẻ cùng mang tên Jacques. Sau đó gã được xem bao hoa viên, sân triều, vọng lâu, đài nước, đồi cỏ xanh, lại thấy Vua và Hoàng hậu, lại thấy đám cận thần khanh tướng với công nương, lại Vạn tuế hết thảy! Tới độ gã bật khóc vì cảm xúc. Suốt cuộc chiêm ngưỡng kéo dài khoảng ba giờ đó, gã cũng gặp nhiều người xúc động la khóc, và lúc nào Defarge cũng nắm chặt cổ áo gã cứ như sợ gã sẽ xông vào các đối tượng sùng bái nhất thời kia mà xé xác họ ra.

Hoan hô! - Defarge như kẻ bề trên vỗ lưng gã khi xong chuyện. - Anh giỏi lắm!

Gã phu lục lộ giờ mới sực tỉnh ra và đâm lo không biết mình có làm gì sai trong những cách biểu hiện vừa qua; nhưng không.

Anh đúng là người chúng tôi cần, - Defarge nói vào tai gã, - anh khiến lũ ngu kia tin rằng chúng sẽ tồn tại mãi mãi. Cho nên, chúng càng ngang ngược thì càng tiêu vong sớm.

Đấy! - Gã phu lục lộ thốt lên, vẻ tư lự. - Đúng thế đấy.

Lũ ngu đó chẳng biết gì đâu. Dù chúng khinh rẻ mạng sống của chúng ta và sẵn sàng thí bỏ mạng anh hay mạng hàng trăm người như anh hơn là thí bỏ lũ ngựa, lũ chó của chúng, chúng chỉ biết những gì mà anh để lộ ra thôi. Cứ lừa phỉnh chúng như vậy đi, lâu thêm chút nữa; có lừa phỉnh chúng bao nhiêu cũng đáng.

Chị Defarge gật đầu đồng tình và khinh khỉnh nhìn người khách quê. Chị ta nói với gã:

Còn anh, anh cứ hò hét, khóc than gì cũng được, miễn là cứ phô trương, ầm ĩ lên. Nói đi! Làm được không?

Thật tình thì tôi nghĩ là được, thưa bà. Tạm thời là được.

Nếu anh thấy một đống búp bê và bảo anh tha hồ phá hỏng, xé tan chúng đi thì anh sẽ chọn con nào đắt tiền nhất và lộng lẫy nhất. Nói đi! Đúng vậy không?

Thật tình là thế, thưa bà.

Được. Và nếu anh thấy một đàn chim không biết bay và bảo anh tha hồ vặt lông chúng thì anh sẽ chọn con nào lông đẹp nhất; phải vậy không?

Đúng vậy, thưa bà.

Hôm nay anh đã thấy cả búp bê lẫn chim rồi đó, - Chị Defarge khoát tay về phía vị trí triều đình vừa đi qua. - Bây giờ, về quê đi.