Một năm ba tháng. Suốt thời gian đó Lucie từng phút từng giờ lo sợ không biết ngày mai ả La Guillotine có chặt đầu chồng mình không. Hàng ngày, trên những con đường đá, những cỗ xe kéo dằn xóc chốc chốc lại băng qua, chở đầy người bị kết án. Những cô gái đẹp; những phụ nữ rạng rỡ tóc đen, tóc nâu, tóc bạc; những chàng thanh niên; trai tráng và già cả; dòng quý tộc và gốc nông dân; tất cả đều là thứ rượu máu dâng cho ả La Guillotine, được mang ra từ những hầm tối của các ngục tù ghê tởm, từ các ngả đường chở tới để làm dịu cơn khát vô độ của ả. Tự Do, Bình Đẳng, Bác Ái, hay là Chết - cắi mục tiêu cuối cùng mới dễ ban phát làm sao, ôi La Guillotine!
Nếu như tai ương đột ngột này của Lucie và bánh xe quay tít của thời gian đã khiến nàng ngỡ ngàng hông chờ tưởng chừng tuyệt vọng ngày chồng được tự do, thì nhiều người khác lâm vào hoàn cảnh nàng cũng đành như thế. Nhưng kể từ giờ phút Lucie ôm mái đầu bạc trắng của cha vào lòng trên gác xép khu Saint Antoine, nàng vẫn hết lòng với bổn phận của mình. Giờ đây, trong nghịch cảnh đầy thử thách này, nàng vốn đã âm thầm tận tụy và quyết tâm lại càng thêm quyết tâm và tận tụy.
Ngay khi đã ổn định chỗ ở mới và ông Manette đã bắt đầu đều đặn làm công việc của một bác sĩ, Lucie thu vén gia đình nhỏ này giống y như lúc cả nhà đoàn tụ trước đây. Mọi việc đều có trật tự giờ giấc đâu ra đó. Như thường lệ, nàng dạy bé Lucie học cứ như lúc cả nhà còn ở bên Anh. Để tự đánh lừa bản thân là gia đình sẽ nhanh chóng đoàn viên, nàng dùng rất nhiều mẹo vặt, chẳng hạn bày sách và ghế của Charles riêng một bên sẵn sàng như anh sắp mau chóng trở về. Chỉ có những sắp đặt như thế cùng những lời cầu nguyện trang nghiêm hàng đêm dành cho những linh hồn bất hạnh trong lao tù dưới bóng tử thần - đặc biệt là Charles - mới giải tỏa được nỗi lo nặng trĩu trong lòng nàng.
Dung mạo nàng cũng không đổi khác mấy. Những chiếc váy sậm màu giản dị, gần giống áo tang, mà hai mẹ con nàng mặc cũng tươm tất và may khéo như các trang phục tươi sáng của thời hạnh phúc trước. Nàng có xanh xao hơn, nếp trán nhăn chăm chú quen thuộc giờ luôn thường trực trên nét mặt; ngoài ra nàng vẫn xinh đẹp và duyên dáng. Có lúc, khi hôn người cha về đêm, nàng đã bật khóc những giọt lệ đè nén trong ngày và thốt lên rằng cha nàng là chỗ dựa duy nhất dưới vòm hời này. Ông Manette luôn trả lời quả quyết:
Không thể có chuyện gì xảy đến cho Charles mà ta không biết, và ta tin chắc sẽ cứu được chồng con, Lucie à.
Cuộc sống mới ổn định được vài tuần thì một tối, cha nàng về nhà bảo:
Con yêu, ở nhà tù có một cửa sổ trên tầng cao, chỗ đó thỉnh thoảng Charles có thể lên được vào lúc ba giờ chiều. Nếu chồng con lên được tới đó; điều này thì còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố bất định; Charles có thể nhìn thấy con ở dưới đường, chồng con nghĩ thế, nếu con đứng ở một chỗ mà ta sẽ chỉ cho con. Nhưng con sẽ không nhìn thấy được Charles, con gái tội nghiệp của ta, và cho dù con có nhìn thấy được thì cũng sẽ không an toàn cho con khi ra dấu nhận biết Charles.
Ôi, xin hãy chỉ con nơi đó, thưa cha, và con sẽ tới mỗi ngày.
Từ hôm đó, bất kể nắng mưa, Lucie đều đứng ở vị trí đó suốt hai tiếng đồng hồ. Đồng hồ báo hai giờ là nàng đã có mặt, đến bốn giờ mới cam chịu quay về. Khi tiết hời không quá ẩm ướt hay khắc nghiệt, nàng cho con theo cùng; lúc khác nàng đi một mình; nhưng không hề bỏ lỡ một ngày.
Vị trí đó nằm ngay một góc tối bẩn thỉu của một đường nhỏ ngoằn ngoèo. Căn nhà tồi tàn của người thợ cưa chuyên xẻ gỗ làm củi là căn nhà duy nhất góc đường đó; còn lại toàn là vách tường chạy dài. Lucie đến đó được ba ngày thì người thợ cưa để ý đến nàng.
Xin chào, nữ Công dân.
Xin chào, Công dân.
Lối xưng hô đó bây giờ là luật lệ bắt buộc. Nó đã hình thành một thời gian trước một cách tự nguyện giữa những người ái quốc nhiệt tình hơn; nhưng sau đó hở thành quy định chung.
Lại đến đây nữa à, nữ Công dân?
Thì ông thấy đó, ông Công dân!
Tay thợ cưa là một người thấp bé quen thói vung tay diễn tả thái quá (trước kia gã từng là phu lục lộ). Gã liếc mắt về phía nhà tù, chỉ trỏ, rồi đưa mười ngón tay lên trước mặt giả như đó là những chấn song, rồi làm bộ khôi hài ghé mắt nhìn qua.
Nhưng đó không phải việc của tôi, - gã nói. Và tiếp tục cưa gỗ-
Hôm sau gã chờ đợi Lucie và nàng vừa đến là gã bắt chuyện ngay.
Sao? Lại đi bộ tới nữa, nữ Công dân?
Phải, ông Công dân.
A! Một đứa bé nữa! Đây là mẹ cháu phải không, nữ Công dân tí hon? Con nói được không, mẹ? - Bé Lucie thầm thì, nép sát bên mẹ.
Được, con yêu.
Dạ phải, thưa ông Công dân.
A! Nhưng đó không phải việc của tôi. Việc của tôi là làm việc. Nhìn cái cưa của tôi đi! Tôi gọi nó là Tiểu Guillotine. La, la, la; La, la, la! Và đầu hắn rơi!
Một khúc gỗ ngắn rơi xuống trong lúc gã vừa nói vừa cưa, rồi gã quẳng khúc gỗ vào giỏ.
- Tôi tự xưng là Samson của máy chém củi. Nhìn đây nữa này!
Lưu, lưu, lưu; Lưu, lưu, lưu! Và đầu ả rơi! Giờ tới đứa nhỏ. Sột, soạt; Sột, soạt! Và đầu nó rơi. Đủ cả gia đình!
Lucie rùng mình khi gã ném thêm hai khúc gỗ nữa vào giỏ, nhung không thể nào đến đây mà tránh được gã thợ cưa trong lúc gã đang làm việc. Từ đó, để cho gã không ác cảm, nàng luôn bắt chuyện với gã trước, và thường gửi cho gã chút tiền uống rượu, gã sẵn sàng nhận ngay.
Gã ta là kẻ tò mò, nhiều lúc Lucie quên bẵng gã đi khi chăm chú nhìn lên mái và những ô cửa lưới sắt của nhà tù, lòng hướng về người chồng, nàng sực tỉnh nhận ra gã đang nhìn mình, đầu gối quỳ trên băng ghế thợ nhưng lưỡi cưa đã ngừng làm việc. “Nhưng đó không phải việc của tôi!”, những lúc đó gã thường nói thế rồi hấp tấp quay lại việc cưa xẻ.
Trong mọi thời tiết, dẫu tuyết giá mùa đông hay gió rét mùa xuân, dẫu nắng nóng mùa hè hay mưa phùn mùa thu, rồi lại mùa đông tuyết giá, ngày nào Lucie cũng đứng suốt hai giờ ở nơi ấy; hàng ngày khi ra về, nàng đều gửi một cái hôn về phía bức tường nhà tù. Cứ năm hay sáu lần thì Charles nhìn thấy nàng được một lần (nàng nghe cha nói thế); có lúc hai, ba lần liên tiếp; có lúc mất một hay hai tuần mới nhìn thấy được. Miễn chồng nàng có cơ hội nhìn thấy nàng là đủ, và vì cơ hội đó nàng sẵn sàng đứng đó suốt ngày, bảy ngày một tuần.
Nàng cứ đến góc đường ấy đều đặn cho tới tháng Mười hai, trong lúc cha nàng vẫn bình tĩnh bước đi trong cảnh kinh hoàng. Vào một chiều tuyết nhẹ, nàng lại đến chỗ đứng thường lệ. Hôm ấy là một ngày hội hè ăn mừng náo loạn. Trên đường tới đây, nàng đã thấy nhiều ngôi nhà trang hoàng bằng những ngọn giáo nhỏ, trên đầu cắm những chiếc mũ bé tí màu đỏ; có cả những những dải băng tam tài và khẩu hiệu quen thuộc ghi dòng chữ “Nền Cộng Hòa Hợp Nhất Bất Khả Phân Ly của Tự Do, Bình Đẳng, Bác Ái, hay là Chết!” - các chữ cái cũng mang ba màu ưa chuộng.
Cửa tiệm tồi tàn của tay thợ cưa nhỏ tới mức không đủ chỗ để viết trọn câu khẩu hiệu ấy. Gã đã nhờ ai viết đại câu ấy lên trên cửa và người này phải vất vả lắm mới nhét được chữ Chết cuối cùng. Trên nóc nhà, gã dựng một cây giáo cắm chiếc mũ như mọi Công dân tốt phải làm, ở cửa sổ gã ữưng ra lưỡi cưa của mình với dòng chữ “Tiểu Thánh nữ Guillotine” - bởi vì tới lúc đó cô ả sắc bén ấy đã được dân chúng phong thánh. Tiệm của gã đóng cửa và gã đi đâu mất; thấy thế Lucie an lòng được đứng một mình.
Nhưng gã đang ở cách đó không xa, vì liền sau đó Lucie đâm hoảng sợ khi nghe tiếng bước chân huyên náo và tiếng người la hét tiến lại gần. Chỉ một lúc sau, một đám đông người kéo qua góc đường gần nhà tù, đi ở giữa chính là gã thợ cưa đang nắm tay Nữ Thần Báo Oán. Đoàn người đông phải tới cả năm trăm con người đang nhảy múa hăng hái như năm nghìn con quỷ. Không có âm nhạc nào khác ngoài tiếng hát hò của họ. Họ nhảy múa theo bài ca Cách mạng ưa chuộng, giữ nhịp đều đều một cách hung tợn như đang đồng loạt nghiến răng. Đàn ông múa với đàn bà; đàn bà múa với nhau; đàn ông múa với nhau; họ nhảy múa với bất kỳ ai ngẫu nhiên bắt cặp được. Thoạt tiên, họ chỉ là một cơn lốc của những chiếc mũ đỏ xác xơ và những chiếc áo dạ rách rưới; nhưng lúc họ tràn ngập góc đường này và bắt đầu nhảy múa chung quanh Lucie, một số kẻ phát cuồng lên như những hồn ma ghê rợn. Họ tiến tới, thối lui, đập vào bàn tay nhau, vồ lấy đầu người khác, quay tròn một mình, chộp lấy bất kỳ ai và cả đôi cùng quay cho tới khi nhiều cặp gục xuống. Những kẻ không ngã quỵ lại nắm tay nhau thành vòng tròn cùng xoay tít, rồi vòng tròn đứt đoạn thành những vòng nhỏ hai hay bốn người, những vòng người ấy cứ quay, cứ quay tới lúc tất cả đột ngột dừng phắt, bắt đầu trở lại, đập, vồ, tách lìa, rồi lại đảo ngược vòng quay, tất cả lại xoay tròn theo chiều khác. Thình lình, họ dừng, nghỉ, bắt nhịp trở lại, hợp thành những hàng người chiếm hết chiều rộng đường cái, rồi, đầu cúi thấp, tay giơ cao, vừa rú lên vừa chạy đi. Không có hận chiến nào có cảnh tượng kinh hoàng bằng một nửa điệu múa này. Đó hoàn toàn là một trò vui băng hoại - một trò vốn là vô tư giờ trở thành ác độc - một thú tiêu khiển lành mạnh biến thành một thứ làm sục sỏi máu giận, làm tê liệt ý thức, làm băng giá trái tim. Nếu những động tác có bộc lộ chút đẹp mắt nào thì sự khủng khiếp lại càng tăng khi mọi điều vốn tốt đẹp giờ biến dạng và lầm lạc hết thảy. Bầu ngực thiếu nữ phơi trần theo điệu vũ, hay mái đầu xinh xắn ngây thơ điên loạn cùng nhịp múa, bàn chân thoăn thoắt nhón cao trong vũng bùn ngập máu này, đó là những điển hình của một thời đại hỗn mang.
Đó là điệu múa Carmagnole. Trong lúc đoàn người đi qua, bỏ mặc Lucie sợ hãi, rụng rời trước cửa nhà gã thợ cưa, những bông tuyết nhẹ êm rơi phủ trắng mềm mặt đất thản nhiên như không có gì.
Ôi! Cha ơi! - Nàng buông hai bàn tay đang che mặt xuống thì đã thấy người cha đứng trước mặt. - Cảnh tượng thật ghê sợ, bạo tàn!
Ta biết, con yêu, ta biết. Ta đã nhìn thấy nhiều lần. Đừng hốt hoảng! Không ai hãm hại con đâu.
Con không sợ cho thân con, thưa cha. Nhưng khi nghĩ đến chồng con đang nằm trong quyền sinh sát của những con người này...
Chẳng bao lâu nữa không ai còn quyền sinh sát đối với Charles. Khi cha ra đây, chồng con đang lên chỗ cửa sổ đó, và cha đến nói cho con hay. Ở đây không còn ai nhìn ngó. Con có thể gửi một cái hôn về phía mái nhà dốc trên cao nhất.
Con sẽ làm ngay, thưa cha, và gửi cả linh hồn con!
Con không nhìn thấy Charles được phải không, con gái tội nghiệp của ta.
Không, thưa cha, - Lucie vừa nói vừa khóc đầy mong mỏi lúc nàng gửi một chiếc hôn theo gió, - con không thấy.
Bước chân trên tuyết. Chị Defarge.
Xin chào, nữ Công dân, - tiếng ông bác sĩ.
Xin chào, Công dân. - Lời chào đáp đi qua, chỉ có thế. Chị Defarge đi mất, như một bóng đen trên đường tuyết ưắng.
Giờ cha đưa con về, con yêu. Hãy vì Charles mà vui vẻ và can đảm rời khỏi nơi này. Giỏi lắm, - hai cha con đã rời góc đường ấy. - Củng không uổng công đâu. Ngày mai Charles sẽ được gọi ra xét xử.
Ngày mai!
Không còn thời gian để chần chừ nữa. Ta đã chuẩn bị kĩ càng nhưng nhiều việc cần phải đề phòng, phải thận trọng cho đến khi Charles thực sự ra tòa. Chồng con vẫn chưa nhận được thông báo, nhưng cha biết ngày mai Charles sẽ được chuyển sang ngục Conciergerie chờ xét xử; cha đã có thông tin kịp thời. Con không sợ chứ?
Con tin cậy cha, - Lucie không nói nên lời.
Phải tin cậy cha hoàn toàn. Bao mong mỏi đợi chờ của con sắp kết thúc rồi; chỉ vài giờ nữa thôi Charles sẽ về với con; ta đã làm mọi cách để bảo vệ chồng con. Giờ ta phải đi gặp ông Lorry.
Ông dừng bước. Có tiếng bánh xe lăn ì ạch vẳng tới. Cả hai cha con đều quá hiểu ý nghĩa của âm thanh đó. Một. Hai. Ba. Ba cỗ xe chất đầy món hàng cống nạp khủng khiếp cho ả La Guillotine đang băng qua lớp tuyết hắng nín lặng hãi hùng.
Ta phải gặp Lorry, - bác sĩ lặp lại rồi đưa Lucie rẽ sang hướng khác.
Ông già trung tín ấy vẫn duy trì công việc đã được phó thác; không hề rời ngân hàng. Ông và mớ sổ sách của ông luôn được cần tới khi đụng tới chuyện tài sản bị tịch thu và quốc hữu hóa. Ông làm tất cả những gì có thể làm được để giữ gìn tài sản cho chủ sở hữu. Không ai trên đời này có thể đáng tin cậy hơn ông Lorry để bảo vệ những tài sản đã ủy thác cho Ngân hàng Tellson và biết giữ im lặng.
Bầu trời chuyển sắc vàng đỏ âm u, màn sương dâng lên từ sông Seine, báo hiệu bước tiến của đêm đen. Trời đã sụp tối khi hai cha con tới ngân hàng. Dinh cơ nguy nga của Chúa công trước kia giờ hoàn toàn hư hại và hoang vắng. Bên trên một đống tro bụi ngoài sân, là dải băng mang hàng chữ: Nền Cộng Hòa Hợp Nhất Bất Khả Phân Ly của Tự Do, Bình Đẳng, Bác Ái, hay là Chết!
Ai đang ở bên ông Lorry vậy? Chủ nhân của chiếc áo khoác vắt trên ghế, người không thấy mặt? Ai là người mà ông Lorry tạm ngưng chuyện để đi ra ngoài, bồn chồn và bàng hoàng, ôm choàng lấy cô cháu yêu Lucie? Ai là người mà ông cao giọng, hướng về phía cánh cửa vừa mới bước ra, lặp lại những lời vừa nghe Lucie ngập ngừng nói? Ông Lorry kêu lên:
Ngày mai chuyển tới ngục Conciergerie chờ xét xử?
