Nghiên cứu về tôn giáo, cũng như nghiên cứu về thi ca, đưa chúng ta đối diện với những nguyên lý nền tảng của bản chất con người. Tôn giáo, dù là tôn giáo tự nhiên hay loại hình được hệ thống hóa trong sách vở, đều phổ quát như thi ca, và giống như thi ca, nó đã tồn tại từ trước khi con người biết đến văn tự và chữ viết. Chúng ta cần tiếp cận những hình thái sơ khai nhất của hai lĩnh vực hoạt động nhân văn này với một tâm thế nghiêm túc và cảm thông. Một phân tích khái quát về "Zend-Avesta" gợi cho ta thấy tâm trí của nhà hiền triết người Ba Tư Zarathustra, hay còn gọi là Zoroaster, đang chú tâm vào các hiện tượng của tự nhiên và đời sống, đồng thời cố gắng đưa chúng vào một hệ thống lý giải. Ông nhận thấy thiện và ác, sinh và tử, bệnh tật và khỏe mạnh, đúng và sai, đang vướng vào một cuộc xung đột gần như ngang ngửa. Ông nhìn thấy nơi mặt trời nguồn gốc của ánh sáng và nhiệt lượng, cội nguồn của sự an ủi và sự sống cho nhân loại. Vì thế, ông thiết lập nên học thuyết Nhị nguyên và sự thờ phụng Lửa. Những điều ác ập đến bất ngờ và không thể cưỡng lại, ông quy cho các Devas; còn sự trợ giúp và an ủi mà con người cần đến và thường nhận được bằng những phương thức ngoài tầm kiểm soát của mình, ông quy cho các "Đấng Bất tử Thiêng liêng", những vị đang đứng chầu quanh Sự Hiện diện của Ormuzd. Khi quan sát sự tinh khiết của ngọn lửa, của dòng suối trong vắt và của mặt đất ngát hương, ông liên hệ chúng với sự thuần khiết về đạo đức nảy sinh từ lòng vô tội và sự ngay thẳng. Trong bộ luật của ông, việc làm ô uế lửa bằng cách hỏa táng người chết, làm ô uế dòng suối bằng cách vứt thi thể xuống dòng nước, hay làm ô uế mặt đất bằng cách biến nó thành nơi chôn cất, đều là những hành vi đáng khiển trách ngang hàng với việc lừa lọc, nói dối hay thực hiện các hành động bạo lực. Những kỳ quan của Tự nhiên cung cấp nguồn hình ảnh phong phú cho các bài thánh ca hay các bài tụng ca của ông, và ông dựa vào những truyền thuyết mờ nhạt từ quá khứ, góp nhặt từ bất cứ dân tộc nào, rồi thu xếp lại cho phù hợp với tín ngưỡng Nhị nguyên của mình để xây dựng nên học thuyết về vũ trụ của riêng mình.
"Zend-Avesta" là cuốn sách tôn giáo của người Ba Tư, những người tin theo tín ngưỡng của Zarathustra, người được biết đến trong thời cổ đại và hiện đại dưới tên gọi Zoroaster. Zoroaster xứng đáng được xếp ngang hàng với những nhà lãnh đạo tôn giáo vĩ đại như Đức Phật và Mohammed. Ông là người tiền nhiệm của Mohammed; tín ngưỡng và niềm tin do ông thiết lập đã bị các thế lực Hồi giáo chà đạp tại Ba Tư vào thế kỷ thứ bảy sau Công nguyên. Những người theo đạo Zoroaster ở Ba Tư đã chạy sang Ấn Độ, nơi họ vẫn còn tồn tại đến ngày nay với cái tên Parsis ở bờ biển phía tây Hindostan. Tôn giáo của Zoroaster là một học thuyết Nhị nguyên. Hai thực thể quyền năng và sáng tạo, một thiện và một ác, nắm quyền kiểm soát vũ trụ. Do đó, trong phần kể về sự sáng tạo, hai vị thần này được cho là có phần đóng góp ngang nhau nhưng đối nghịch nhau trong công cuộc tạo hóa. Điều này được thể hiện qua đoạn văn sau đây—
Vùng đất tốt lành và quốc gia thứ ba mà ta, Ahura Mazda (Ormuzd) tạo ra, chính là Môuru (Merv) hùng mạnh và thiêng liêng.
Ngay sau đó, Angra Mainyu (Ahriman), hiện thân của cái chết, đã xuất hiện và phản tạo ra sự cướp bóc và tội lỗi.
Cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ giữa hai vị thần cùng đội quân linh hồn thiện và ác của họ đã hình thành nên bối cảnh cho thế giới siêu nhiên của đạo Zoroaster. Sự thờ phụng của người Ba Tư là sự thờ phụng các sức mạnh của Tự nhiên, đặc biệt là lửa, mặc dù nước, đất và không khí cũng được nhắc đến trong các bài tụng ca của "Zend-Avesta". Dòng nước đổ xuống và làn sương dâng lên được mô tả trong một đoạn như sau:
Như biển (Vouru-kasha) là nơi hội tụ của các dòng nước, dâng lên rồi lại hạ xuống, lên con đường trên không trung rồi xuống mặt đất, xuống mặt đất rồi lại lên con đường trên không trung: hãy dâng lên và cuộn chảy như thế! Hỡi dòng nước, nơi mà khi dâng lên và lớn mạnh, Ahura Mazda đã tạo nên con đường trên không trung.
Mặt trời cũng được khẩn cầu:
Hãy lên! Hãy dâng lên và cuộn chảy! Hỡi Mặt trời với những chú ngựa phi nước đại, hãy vượt trên Hara Berezaiti, và mang ánh sáng đến cho thế giới.
Mặt đất bị coi là ô uế nếu dùng để chôn cất người chết. Người chết phải được đặt ở những nơi cao để cho chim trời rỉa thịt và bị cuốn trôi bởi những dòng suối khi mưa rửa trôi những tàn tích của họ. Tuy nhiên, chủ đề chính trong giáo lý của Zoroaster vẫn là cuộc đấu tranh giữa Ormuzd và Ahriman cùng các quân đoàn của họ: "Những Đấng Bất tử Thiêng liêng" và các Devas, hay còn gọi là các linh hồn xấu xa. Đây chính là nền tảng cho mọi hoạt động trên thế giới và, theo lời Zoroaster, cuộc đấu tranh này sẽ dẫn đến thắng lợi cuối cùng của cái thiện.
Zoroaster giảng dạy rằng cuộc đời con người có hai phần: phần trên trái đất và phần sau khi chết. Sau kiếp sống trần gian, mỗi người sẽ bị trừng phạt hoặc được ban thưởng tùy theo hành động của mình.
"Zend-Avesta" không thể có niên đại sớm hơn thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Nó bao gồm bốn cuốn, trong đó cuốn quan trọng nhất là Vendîdâd; ba cuốn còn lại là các tác phẩm phụng vụ và tôn sùng, gồm các bài thánh ca, bài tụng ca và những khúc ca ngợi ca, hướng đến các Vị thần và các thiên thần Thiện lương.
Vendîdâd chứa đựng lời kể về sự sáng tạo và phản tạo của Ormuzd và Ahriman, tác giả của những điều thiện và những điều ác trên thế giới. Tiếp theo đó là nội dung mà chúng ta có thể gọi là lịch sử của những buổi đầu văn minh dưới thời Yima, vị Noah của người Ba Tư. Sự mặc khải này được mô tả như được truyền trực tiếp đến Zoroaster, người đã trò chuyện với Chúa giống như Moses. Do đó, trong fargard (chương) thứ hai, chúng ta đọc thấy:
Zarathustra (Zoroaster) hỏi Ahura Mazda (Ormuzd):—
"Ôi Ahura Mazda (Ormuzd), Thần linh nhân từ nhất, Đấng Sáng tạo thế giới vật chất, Ngài là Đấng Thiêng liêng! Ai là người phàm trần đầu tiên, trước cả con, Zarathustra, là người mà Ngài, Ahura Mazda, đã đối thoại, người mà Ngài đã truyền dạy tôn giáo của Ahura, tôn giáo của Zarathustra?"
Ahura Mazda đáp rằng:—
"Yima xinh đẹp, người chăn cừu nhân từ, hỡi Zarathustra thiêng liêng! Chính người đó là người phàm trần đầu tiên trước con, Zarathustra, là người mà ta, Ahura Mazda, đã đối thoại, người mà ta đã truyền dạy Tôn giáo của Ahura, tôn giáo của Zarathustra. Với người ấy, hỡi Zarathustra, ta, Ahura Mazda, đã phán rằng: 'Này Yima xinh đẹp, con trai của Vîvanghat, hãy là Người Truyền giáo và là người mang Tôn giáo của ta!' Và Yima xinh đẹp, hỡi Zarathustra, đã đáp lại ta rằng: 'Con không sinh ra để làm, con không được dạy để trở thành người truyền giáo và người mang Tôn giáo của Ngài.'"
Phần còn lại của Vendîdâd dành cho việc ca ngợi nông nghiệp, các chỉ dẫn về việc chăm sóc và đối xử tử tế với loài chó, vốn là người bảo vệ nhà cửa và đàn gia súc, người thợ săn và cũng là kẻ dọn dẹp. Nó bao gồm một bộ quy tắc chi tiết về việc thanh tẩy nghi lễ, tương tự như sách Lê-vi trong Kinh Thánh ở điểm này, và nó cũng quy định các cấp độ chuộc tội cho những tội lỗi ở các mức độ nghiêm trọng khác nhau.
E.W.