Tôi nhìn thấy gì khi tôi soi gương? Tôi nhìn thấy một người biết suy nghĩ, biết tôn trọng người khác, sống có nguyên tắc đồng thời rất cởi mở? Hay tôi sẽ nhìn thấy một người biết tất cả mọi thứ và khinh thường tất cả những người ở phía bên kia “chiến tuyến”? Tôi đang nghĩ cho chính mình hay những suy nghĩ này được tạo ra cho chính tôi?

Tôi nhìn nhận chính mình. Tôi nhìn chính tôi như một con người biết nhận thức, một con người sáng tạo – nhìn thấy nhiều hơn phía mà tôi ủng hộ trong cuộc tranh luận. Tôi có thể chia sẻ những suy nghĩ nhất định và tham gia vào một số hội, nhóm nhất định nhưng điều đó không thể quyết định tôi là ai. Tôi là người viết ra câu chuyện của chính mình.
Tôi không phải là “bên tôi” trong cuộc tranh luận. Tôi không phải là tập hợp của những định kiến, của cách suy nghĩ và các hội nhóm mà tôi tham gia. Suy nghĩ của tôi không bị chi phối bởi gia đình, văn hóa hay công ty của tôi. Xin mượn lời của George Bernard Shaw⁸, tôi không phải một kẻ ngu ngốc ích kỷ đau khổ phàn nàn vì sao thế giới không đi theo hướng mà tôi hay “chúng ta” nghĩ. Về mặt tư tưởng, tôi có thể tự thoát ra khỏi suy nghĩ của chính mình để đánh giá các mô thức của tôi xem chúng đang ảnh hưởng tới hành động của tôi như thế nào.
⁸. George Bernard Shaw (1856 – 1950): nhà biên kịch, nhà phê bình, nhà hoạt động chính trị người Anh gốc Ireland. Ông được trao giải Nobel Văn học năm 1925. (ND)
Mô thức “Tôi nhìn nhận chính mình” trái ngược với mô thức điển hình “Tôi nhìn thấy bên tôi” như trong bảng dưới đây. Trong bất kỳ mâu thuẫn nào, cách chúng ta suy nghĩ và nhìn nhận (see) vấn đề sẽ quyết định hành động của chúng ta (do) và hành động đó sẽ quyết định kết quả mà chúng ta nhận được (get).

Mô thức không hiệu quả là cho rằng bản thân mình bị định hình bởi những tác nhân bên ngoài. Cũng chính vì thế, những thứ mà tôi xem trọng đều đến từ bên ngoài. Bị định hình chính là bị cố định, bị giới hạn. Nhưng con người chúng ta có quyền tự do lựa chọn con đường cho bản thân mình; đây chính là đặc điểm cơ bản của con người. Khi một người nói rằng cô ấy là một nhà môi trường học, cô ấy thực sự muốn ám chỉ rằng cô ấy có chung quan điểm về môi trường với một vài người khác. Cô ấy chắc chắn không muốn nói rằng cô ấy chỉ đơn thuần là một nhà môi trường học; cô ấy còn là một người phụ nữ, hoặc có thể là vợ hay bạn gái của một người nào đó. Cô ấy cũng có thể là một nhạc sĩ, một luật sư, một đầu bếp hay một vận động viên.
Điểm mấu chốt là không một vai trò nào trong số các vai trò kể trên có thể hoàn toàn định nghĩa được cô ấy. Khi nhìn vào tấm gương, nếu đủ thông thái, cô ấy sẽ nhìn thấy nhiều hơn những vai trò mà mình đang nắm giữ. Cô ấy sẽ nhìn thấy bản thân – một con người sáng tạo, độc lập và biết suy nghĩ – chính điều này sẽ thay đổi cách cô ấy định nghĩa về chính mình.
Khi một nhà lãnh đạo cho rằng mình là một doanh nhân với cái đầu lạnh, thực tế và luôn làm việc có lý, có lẽ anh ta đang tiến tới thất bại. Anh ta có thể đưa ra các quyết định “đúng” theo những gì anh ta cho rằng anh ta hiểu về quản trị kinh doanh vì đã học MBA , và vẫn có thể thua lỗ. Điều này xảy ra hàng ngày và chẳng có gì mới. Hơn 2.000 công ty ghi tên mình vào danh sách Fortune 500¹ kể từ những năm 1950 và phần lớn các công ty này đã biến mất khỏi thị trường. Chúng ta có thể thấy rằng lối suy nghĩ kiểu này mong manh thế nào trong những tai họa kinh tế những năm vừa qua. Những người quan sát như Giáo sư Kinh tế nổi tiếng Henry Mintzberg e ngại rằng, văn hóa MBA chính là nguồn cội của những thất bại tài chính liên tiếp¹¹.
. MBA – Master of Business Administration: Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh.
¹ . Danh sách thường niên do tạp chí Fortune bình chọn, xếp hạng 500 doanh nghiệp lớn nhất nước Mỹ theo doanh thu năm tài chính tương ứng. (ND)
¹¹. Henry Mintzberg, “A Crisis of Management, Not Economics”, Globe and Mail (Toronto), 31/03/2009.
Tất nhiên, ở một chừng mực nhất định, văn hóa định nghĩa chúng ta là ai. Chúng ta có xu hướng ăn mặc, nói chuyện, ăn uống, vui chơi và suy nghĩ như những người cùng văn hóa - bất kể chúng ta là chuyên gia kinh tế, vũ công ballet, mục sư, chính trị gia hay cảnh sát. Chúng ta mặc đồng phục. Chúng ta nghe theo những nhà học giả. Chúng ta xem phim. Và chúng ta bàn về hầu hết mọi vấn đề xã hội.
Triết gia Owen Flanagan từng nói thế này: “Chúng ta được sinh ra trong những gia đình và trong những cộng đồng với một hình ảnh đã được tạo dựng từ trước. Chúng ta không có quyền quyết định về những địa điểm hay những hình ảnh này. Những hình ảnh này kéo chúng ta về quá khứ, dễ đến nhiều thế kỷ... Khi chúng ta đạt đến độ tuổi có chút quyền kiểm soát cuộc đời mình, chúng ta khám phá hình ảnh đó, khám phá câu chuyện mà chúng ta đã thấm đẫm từ lâu – câu chuyện đã trở thành một phần của hình ảnh cá nhân của chúng ta”¹². Chúng ta trở thành người bảo vệ kiên cường cho hình ảnh đó ngay cả khi nó không còn là bản thân chúng ta nữa mà chỉ là hình ảnh người khác áp đặt cho chúng ta.