Một mối đe dọa nghiêm trọng tới cuộc sống trên trái đất là tình trạng mất đất. Theo một học giả, “chúng ta đang dần dần cạn kiệt nguồn đất… Mỗi năm, các nông trại ở nước Mỹ bỏ đi một lượng đất đủ để đổ đầy một chiếc xe đưa rước cho mọi gia đình trên toàn Hoa Kỳ. Đây là một lượng đất khổng lồ… Ước tính khoảng 24 tỷ tấn đất bị mất đi hàng năm trên toàn thế giới – hàng tấn đất cho mỗi người trên hành tinh này. Mỗi giây, sông Mississippi lại đổ một xe tải đất mặt vào biển Caribe”. Như một kết quả của kỹ thuật nông nghiệp hiện đại, áp lực dân số và chăn thả gia súc quá mức, rất nhiều vùng đất có thể canh tác được trên hành tinh này đã biến thành sa mạc. Khoảng 40% vùng đất của chúng ta bị khô cằn, sa mạc đang ngày càng nhiều lên, và đa dạng sinh học đang mất đi. Bởi phải mất năm trăm năm để tạo ra một inch đất bề mặt, phục hồi đất là một thách thức vô cùng khó khăn. “Công nghệ đơn giản không thể giải quyết được vấn đề chúng ta tiêu thụ tài nguyên nhanh hơn việc tạo ra nó: một ngày nào đó, chúng ta sẽ cạn kiệt tài nguyên” ¹. Vậy nên, liệu chúng ta có nên từ bỏ cuộc cách mạng nông nghiệp đang nuôi sống thế giới, hay là đẩy các thế hệ sau vào một hành tinh đói khát, không có sự sống?
¹. David Montgomery, Dirt: The Erosion of Civilizations (Berkeley: University
of California Press, 2008), 4, 6.
Một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, Allan Savory, nhà sinh vật học người Zimbabwe, đã đạt giải thưởng Buckminster Fuller Challenge nhờ bác bỏ lập luận chỉ được chọn một trong hai này. Đây là giải thưởng thường niên tôn vinh những nhà vô địch tuyệt vời về hợp lực, những người sáng tạo ra “các giải pháp lớn lao, có tác động sâu rộng tới những vấn đề tưởng như không thể giải quyết được” ². Giải pháp xuất sắc của Savory cho việc tái tạo lại nguồn đất thực chất lại khá đơn giản: Ông chăn thả các đàn gia súc với mật độ lớn – chúng sẽ xới đất lên bằng móng, bón phân cho đất khi chúng đi qua, sản sinh thực vật và lớp đất bề mặt mới chỉ trong vài năm chứ không phải là hàng thập kỷ. Khi chính quyền cố gắng cứu nguồn đất bằng cách cấm chăn thả gia súc, Savory lại làm ngược lại và tạo ra mười nghìn mẫu đất mới.
². Cliff Kuang, “Method That Turns Wastelands Green Wins 2010 Buckminster
Fuller Challenge”, Fast Company, 2/6/2010.
Savory gọi giải pháp mẫu nghịch đảo khác lạ này là “quản lý đất đai toàn diện”. Theo bản năng, khi bạn thấy một đàn gia súc ăn hết cỏ, bạn sẽ muốn để vùng đất đó được nghỉ ngơi, vì thế bạn đuổi đàn gia súc đi. Nhưng đây là tâm lý “sai đâu sửa đó” trong công việc, chứ không phải là tinh thần “sức khỏe”. Theo Savory, nhiệm vụ thực sự cần phải hoàn thành thực chất trái ngược với bản năng đó – quản lý toàn bộ hệ thống tự nhiên, và thế thì bạn sẽ không phá hỏng nó với những sự sửa chữa vội vàng hấp tấp để cố gắng cứu nó:
Lấy ví dụ những cuộc tàn phá nguy hiểm đến thực vật – nếu bạn giải quyết chúng như một vấn đề riêng biệt, bạn sẽ thất bại. Các nhà lãnh đạo tại bang Montana (Mỹ) đã chi hơn 50 triệu đô la nhằm cố gắng diệt cây xa cúc. Họ cũng có thể tuyên bố đó là loài hoa của bang bởi giờ đây nó nhiều hơn bao giờ hết. Nguyên nhân là vì sự sinh sôi mạnh mẽ của loài hoa này chưa bao giờ là vấn đề tiêu cực; đó chỉ là một dấu hiệu của sự mất đa dạng sinh học. Người dân bang Texas đã chi hơn 200 triệu đô la để nhổ tận gốc loài cây Mesquite ³, nhưng giờ đây nó lại mọc nhiều hơn bao giờ hết. Nó chưa bao giờ là vấn đề; đó chỉ là một dấu hiệu của sự mất đa dạng sinh học. ⁴
³. Loại cây bụi có gai thuộc họ đậu mọc ở vùng Tây Nam Hoa Kỳ và có vỏ quả
được dùng như thức ăn cho gia súc. (ND)
⁴. CJ. Hadley, “The Wild Life of Allan Savory”, Range, số mùa Thu 1999,
http://wwwrangemagazinecomarchivesstoriesfall99/allan_savoryhtm.
Đa dạng sinh học biểu hiện cho đất đai tươi tốt. Khi bạn cầm xẻng đào một lớp đất màu mỡ, bạn có thể cảm nhận được sức sống của vi khuẩn, nấm mốc, giun đất, thực vật phong phú, sự cân bằng của sinh sản, sự sống và phân hủy. Vùng đất chết thì khô cằn không sức sống. Có một thực tế không mấy vui vẻ, đó là tương lai loài người phụ thuộc vào “sức khỏe” của đất đai. Nếu không cho đất thở và bón phân, đất sẽ chết và sự đa dạng sinh học cũng biến mất. Sau ba mươi năm quan sát sự sống của những đồng cỏ tại châu Phi, Allan Savory đã thực hiện theo những nguyên tắc này, không đi ngược với chúng.
Mặc dù Savory phải chịu nhiều chỉ trích, và tính hiệu quả của phương pháp của ông tại mỗi vùng là khác nhau, ông vẫn có bản năng của một người hợp lực và có lối tư duy khác biệt, không bằng lòng với những giải pháp hai phương thức thông thường mà tìm kiếm những Lựa chọn tối ưu thứ 3 đơn giản, thú vị. Ông nhìn thấy những kết nối sâu rộng giữa văn hóa loài người với động vật, sự sống hoang dã, đất đai, nguồn nước và “sức khỏe” của toàn bộ hành tinh này:
Quản lý toàn diện đàn gia súc và các động vật ăn cỏ khác có khả năng thúc đẩy sự tái tạo lớp đất bề mặt hết sức nhanh chóng, phần lớn lớp đất này đã bị mất đi tại bất cứ nơi nào mà nền nông nghiệp của loài người xáo trộn và phá hủy mọi thứ. Lớp đất bề mặt mới này tất nhiên sẽ chứa lượng lớn carbon hấp thụ từ không khí, đủ để - khi diễn ra đồng thời cùng sự giảm khí thải nhà kính từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch - đưa bầu khí quyển quay trở về sự cân bằng thời kỳ tiền công nghiệp. ⁵
⁵. Jonathan Teller-Elsberg, “Following up with Allan Savory on Using Cattle to
Reverse Desertification and Global Warming”, Chelsea Green, 25/2/2010, http://wwwchelseagreencomblogsjtellerelsberg/2010/02/25/following-up-with-allan-savory-on-using-cattle-reverse-desertification-global-warming/.
Tôi không biết liệu Lựa chọn tối ưu thứ 3 của Savory có được chứng thực hay không. Nhưng tôi tôn trọng những người như ông bởi đã tự do thoát khỏi lối tư duy hai phương thức và sự tầm thường của cuộc tranh cãi lớn. Mặt khác, họ cũng không bị ràng buộc bởi chủ nghĩa môi trường – thứ mà “cố gắng hạn chế tham vọng, khao khát, và sức mạnh của loài người thay vì giải phóng và chỉ đường cho chúng” – theo lời một người quan sát thấu đáo. Mặt khác, họ cũng thoát khỏi sự mù quáng đầy hoài nghi của những người tự xem lợi ích kinh doanh của mình không gây hại gì đến trái đất (đặc biệt là khi lương của họ phụ thuộc vào việc không nhận thấy điều đó). Họ đã không bị mắc kẹt giữa cuộc tranh cãi lớn, nảy lửa và vô vọng kia.
. Shellenberger và Nordhaus, Break Through, 17.
Khả năng của chúng ta để tạo ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3 – thay vì phải chọn hoặc phá hủy hành tinh này, hoặc từ bỏ lối sống của bản thân – chỉ bị giới hạn bởi tư duy của chúng ta. Có nhiều ý tưởng mẫu nghịch đảo khác biệt để giảm sự tiêu thụ năng lượng. Nhưng chúng ta đã thấy, những Lựa chọn tối ưu thứ 3 có vẻ nhỏ nhặt nhưng lại có thể mang đến tác động to lớn với môi trường. Bằng cách giải phóng sức mạnh hợp lực, chúng ta có thể tìm lại vinh quang và vẻ đẹp của thế giới mà chúng ta cùng chia sẻ.