Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3

Lượt đọc: 984 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
2. Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3: Nguyên Tắc, Mô Thức Và Quá Trình Hợp Lực

❊ ❊ ❊

Có một cách để giải quyết những vấn đề khó khăn nhất mà ta phải đối mặt, kể cả những vấn đề tưởng chừng không thể nào giải quyết được. Có một con đường đi xuyên qua gần như tất cả những tình thế tiến thoái lưỡng nan và chia rẽ sâu sắc nhất của cuộc đời. Luôn có một cách để tiến về phía trước. Đó không phải là cách của bạn, cũng không phải cách của tôi. Đó là một cách cao cả hơn. Một cách tốt hơn những gì trước đây tất cả chúng ta đã từng nghĩ đến.

Tôi gọi nó là “Lựa chọn tối ưu thứ 3” (The 3rd Alternative).

Hầu hết các cuộc xung đột đều có ít nhất hai phe. Chúng ta đã quá quen với lối suy nghĩ “đội của tôi” chống lại “đội của bạn”. Đội của tôi giỏi, đội của bạn kém hoặc ít nhất là “kém hơn”. Đội của tôi đúng và chính đáng; đội của bạn sai và thậm chí là vô lý. Động cơ của đội tôi rất trong sáng, động cơ của đội bạn rất đen tối. Đó là đội của tôi, đảng của tôi, đất nước của tôi, con của tôi, công ty của tôi, quan điểm của tôi, phe tôi và tất cả đều chống lại mọi thứ của bạn. Trong mỗi trường hợp như vậy, luôn có hai phương thức, hai khả năng, hai giải pháp, hai sự lựa chọn (two alternatives), bạn gọi sao cũng được.

Hầu hết mọi người đều sống theo phương thức này hoặc phương thức kia. Đó là lý do những người tự do chống lại những người bảo thủ, Đảng Cộng hòa chống lại Đảng Dân chủ, công nhân chống lại giới chủ, luật sư chống lại thẩm phán, con cái chống lại bố mẹ, giáo viên chống lại ban quản trị, trường đại học chống lại chính quyền, nông thôn chống lại thành thị, các nhà môi trường học phản đối các nhà phát triển, người da trắng chống lại người da đen, tôn giáo chống lại khoa học, người mua nghi ngờ người bán, nguyên đơn chống lại bị đơn, quốc gia đang phát triển chống lại quốc gia phát triển, vợ chồng chống nhau, người theo chủ nghĩa xã hội chống lại người theo chủ nghĩa tư bản, những người có đức tin chống lại những người vô thần. Đó là lý do nạn phân biệt chủng tộc, định kiến và chiến tranh xuất hiện.

Mỗi phương thức đều bắt nguồn một lối tư duy (mind-set) nhất định. Ví dụ, lối tư duy của các nhà môi trường học được hình thành khi họ đánh giá cao vẻ đẹp và sự cân bằng của tự nhiên. Lối tư duy của các nhà phát triển được hình thành khi họ mong muốn nhìn thấy cộng đồng ngày càng lớn mạnh và có thêm nhiều cơ hội kinh tế. Mỗi bên đều nhìn nhận bản thân mình là người đạo đức và có lý, cùng lúc đó cho rằng bên kia thiếu đạo đức hoặc nhận thức kém.

Gốc rễ “tư duy của tôi” (“my mind-set”) có mối liên hệ chặt chẽ với “nhân dạng của tôi” (“my identity”). Nếu tôi nói rằng tôi là một nhà môi trường học hoặc một người bảo thủ hay là một giáo viên, tôi không chỉ miêu tả những giá trị mà tôi tin tưởng và đánh giá cao – mà còn miêu tả chính con người tôi. Vì thế, khi bạn tấn công phe của tôi, điều đó có nghĩa là bạn tấn công tôi và hình ảnh cá nhân tôi. Ở mức cực đoan, những mâu thuẫn, xung đột về bản sắc cá nhân thậm chí có thể châm ngòi làm chiến tranh bùng nổ.

Cứ cho rằng cách suy nghĩ “hai phương thức” đó đã ăn sâu trong đầu rất nhiều người trong chúng ta, vậy làm cách nào để chúng ta xóa bỏ chúng? Thường thì chúng ta không thể. Chúng ta hoặc không thể ngừng tranh đấu, hoặc chấp nhận một giải pháp nhượng bộ không mấy an toàn. Đó là lý do ta phải đối mặt với những bế tắc chán nản. Tuy nhiên, vấn đề thường không nằm ở giá trị của “phe” mà chúng ta đang ủng hộ, mà nằm ở cách chúng ta nghĩ. Vấn đề thực sự nằm trong các mô thức tinh thần (mental paradigms) của chúng ta.

“Mô thức” (paradigms) có nghĩa là hình mẫu hay khuôn mẫu tư duy ảnh hưởng đến cách chúng ta hành xử. Nó giống như tấm bản đồ giúp ta quyết định hướng đi. Tấm bản đồ mà chúng ta nghĩ (see) sẽ quyết định điều chúng ta làm (do), và điều chúng ta làm quyết định kết quả mà chúng ta nhận được (get). Nếu chúng ta thay đổi mô thức tư duy, cách hành xử của chúng ta sẽ khác và kết quả chúng ta đạt được cũng sẽ thay đổi.

Lựa chọn tối ưu thứ 3. Hầu hết các cuộc xung đột đều có sự tham gia của ít nhất hai phía. Phương thức thứ nhất chính là cách của tôi. Phương thức thứ hai là cách của anh. Bằng cách hợp lực, chúng ta có thể tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 – cách của chúng ta. Đây là cấp độ cao hơn và tốt hơn nhằm giải quyết các mâu thuẫn.

Ví dụ, khi cà chua lần đầu tiên được mang từ châu Mỹ tới châu Âu, một nhà thực vật học người Pháp đã gọi cà chua là loại quả “đào sói” đáng sợ – cụm từ được các học giả xưa sử dụng. Ông cảnh báo ăn một quả cà chua sẽ gây ra co giật, sùi bọt mép và dẫn đến cái chết. Do đó, những người châu Âu đầu tiên định cư ở Mỹ hoàn toàn không dám động đến cà chua, ngay cả khi họ trồng cà chua trong vườn như một loại cây cảnh. Cùng lúc đó, một trong những căn bệnh nguy hiểm nhất mà họ gặp phải là bệnh thiếu vitamin C – thứ có rất nhiều trong cà chua. Phương thuốc cứu chữa nằm ngay trong vườn nhà họ, nhưng họ đã chết vì giữ lấy mô thức sai lầm của mình.

Suy nghĩ – Hành động – Nhận kết quả: Mô thức tư duy quyết định hành vi, từ đó tạo ra hệ quả của hành động. Chúng ta NHẬN kết quả dựa trên những gì chúng ta LÀM và những gì chúng ta LÀM phụ thuộc vào những gì chúng ta NGHĨ về thế giới xung quanh.

Sau khoảng gần một thế kỷ, mô thức này đã thay đổi sau khi thông tin mới được đưa ra. Người Ý và người Tây Ban Nha bắt đầu ăn cà chua. Thomas Jefferson được cho là người đã có công trong việc trồng loại cây này và giúp truyền đi thông điệp cà chua là một loại thực phẩm tốt. Ngày nay, cà chua là một trong những loại rau quả phổ biến nhất. Hiện tại, chúng ta nhìn nhận (NGHĨ) cà chua như một loại thực phẩm tốt cho sức khỏe, chúng ta ăn (LÀM) cà chua và chúng ta có được (NHẬN) sức khỏe tốt. Đó chính là sức mạnh của biến đổi mô thức.

Nếu tôi là một nhà môi trường học, và mô thức hay tấm bản đồ tư duy của tôi chỉ thấy vẻ đẹp của những cánh rừng nguyên sơ, tôi sẽ muốn bảo tồn nó. Nếu bạn là một nhà phát triển và bản đồ tâm thức của bạn chỉ toàn những hình ảnh về các mỏ dầu, bạn sẽ muốn khoan tìm dầu. Cả hai mô thức đều có thể đúng. Đúng là trên mảnh đất đó là một mảnh rừng nguyên sơ, nhưng ở đó cũng có một mỏ dầu. Vấn đề là không có bản đồ tâm thức nào hoàn toàn chính xác – và không bao giờ như vậy. Tương tự, bộ thân lá của cây cà chua có độc, vì thế một phần của mô thức phản đối ăn cà chua là đúng. Mặc dù một vài bản đồ tâm thức có vẻ hoàn thiện hơn những bản đồ khác, nhưng không bản đồ nào có thể đạt tới mức độ thực sự hoàn hảo, bởi bản đồ chẳng phải là địa thế thực tế. D. H. Lawrence từng nói: “Mỗi một nửa sự thật bao gồm sự mâu thuẫn bên trong chính nó trong một nửa sự thật của phía đối diện”.

Nếu tôi chỉ nhìn thấy bản đồ tâm thức của phương thức thứ nhất – bản đồ không hoàn thiện của chính tôi – thì khi đó, cách duy nhất để giải quyết vấn đề là thuyết phục bạn thay đổi mô thức của bạn, hoặc thậm chí ép buộc bạn chấp nhận phương thức của tôi. Đó cũng là cách duy nhất để bảo toàn hình ảnh cá nhân của tôi: Tôi phải thắng và bạn phải thua.

Mặt khác, nếu tôi vứt bỏ tấm bản đồ của mình và chấp nhận tấm bản đồ của bạn, tức là phương thức thứ hai thì khi đó, tôi cũng đối diện với vấn đề tương tự. Bạn không thể đảm bảo rằng bản đồ tâm thức của bạn là hoàn toàn chính xác. Do đó, tôi cũng phải trả giá đắt vì đã nghe theo bạn. Có lẽ bạn thắng, và tôi có thể thua.

Chúng ta có thể kết hợp hai bản đồ lại với nhau và điều này sẽ có ích. Chúng ta sẽ có được tấm bản đồ hoàn chỉnh hơn nếu kết hợp cách nhìn nhận vấn đề của cả hai bên. Tôi sẽ hiểu cách bạn nghĩ và bạn cũng hiểu cách tôi nghĩ. Đó chính là sự tiến bộ! Nhưng ngay cả khi đó, chúng ta vẫn có những mục tiêu của riêng mình và không thể song hành cùng nhau. Tôi vẫn không muốn cánh rừng bị phá hoại trong khi bạn vẫn muốn khoan tìm dầu trong khu rừng ấy. Việc thấu hiểu sâu sắc tấm bản đồ của bạn thậm chí còn có thể dẫn đến mâu thuẫn dữ dội hơn.

Nhưng khi đó chúng ta sẽ chuyển sang phần rất thú vị. Điều này xảy ra khi tôi quay sang bạn và nói: “Có lẽ chúng ta có thể đưa ra một cách giải quyết tốt hơn hẳn so với cách mà từng người nghĩ ra. Bạn có sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3 – điều mà chúng ta chưa hề nghĩ tới?”. Gần như chưa ai từng đưa ra câu hỏi như vậy, nhưng đó chính là chiếc chìa khóa không chỉ để giải quyết các mâu thuẫn mà còn để thay đổi tương lai.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.