Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3

Lượt đọc: 984 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
4. Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3 Trong Gia Đình

❊ ❊ ❊

Gia đình có lẽ là một biểu hiện tối cao của sự hợp lực. Luôn tồn tại phép màu trong các kết nối gần gũi và mang tính chuyển đổi xảy ra với mỗi cuộc hôn nhân. Và mỗi đứa trẻ đến với thế giới này chính là một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Đứa trẻ mới sinh chính là sinh vật có khả năng hợp lực mạnh nhất trong tất cả.

Ông tôi – Stephen L. Richards đã dạy tôi cách phân tích vấn đề ở nhiều cấp độ và lĩnh vực khác nhau – địa phương, quốc gia, quốc tế; chính trị, giáo dục, tổ chức và cả với góc nhìn của một gia đình. Nếu có thể áp dụng hợp lực được ở nhà, thì nó cũng có thể áp dụng được ở bất cứ nơi đâu. Những gia đình gặp nợ nần cũng không khác nhiều so với các quốc gia đang gánh nợ. Sự tin tưởng và lòng trung thành đóng vai trò như nhau dù ở trong các gia đình hay trong các doanh nghiệp: cần nhiều năm để dựng xây nhưng chỉ vài giây là có thể phá hủy. Các vấn đề của xã hội đều bắt đầu từ mỗi gia đình và các giải pháp cũng thế.

Là một người chồng, một người cha và là một người ông, tôi cảm thấy rất hạnh phúc với gia đình của mình. Họ là niềm hạnh phúc và là niềm vui lớn nhất của tôi. Mất đi sự tôn trọng và mối gắn kết thân thuộc dù với bất kỳ một thành viên trong gia đình sẽ là bi kịch lớn nhất của tôi, mang đến nỗi khổ sở tột cùng cho tôi.

Con người có những nhu cầu rất phổ biến. Họ cần cảm thấy an toàn, cần cảm thấy được tôn trọng, được đánh giá cao, được khích lệ và được yêu quý; những nhu cầu này có thể được đáp ứng bằng sự kết nối trong các mối quan hệ giữa mẹ và con trai, giữa bố và con gái, giữa vợ và chồng. Vì vậy, thật thảm khốc nếu các mối quan hệ trong gia đình không thể đáp ứng được các nhu cầu căn bản ấy.

Những người tham gia trả lời cuộc điều tra của chúng tôi đã chỉ ra những thử thách nghiêm trọng trong cuộc sống của họ:

• “Chúng tôi ngày càng tách biệt nhau. Chúng tôi có những quan điểm khác nhau về những vấn đề quan trọng của cuộc sống.”

• “Giao tiếp cởi mở không bao giờ là dễ dàng đối với những người thân cận nhất với ta.”

• “Vợ tôi không cùng vui trước niềm hạnh phúc mà tôi có được từ các thành công của mình.”

• “Tôi là một bà mẹ đơn thân và tôi luôn gặp khó khăn trong việc mang đến một cuộc sống cân bằng có thể khiến gia đình tôi dễ chịu.”

• “Tôi đã kết hôn được ba mươi mốt năm và hai con tôi đang học đại học. Tôi đang trải qua triệu chứng “nhà trống không” rất tồi tệ. Nó ảnh hưởng đến cuộc hôn nhân của tôi và cuộc sống gia đình tôi. Tôi nhớ cảm giác của một bà mẹ và những đứa trẻ cần đến tôi… Chuyện đó giờ đây đã chấm dứt.”

• “Gia đình đóng vai trò rất quan trọng với tôi – khi gia đình gặp khó khăn, tất cả những thứ khác cũng mất đi sự cân bằng.”

Mâu thuẫn gia đình thường là những vấn đề khó giải quyết và khiến chúng ta cảm thấy đau lòng nhất. Khôi hài ở chỗ: ở nhà, chúng ta có thể trải nghiệm mức độ hợp lực tối cao hoặc cũng có thể trải qua những nỗi buồn đau tệ nhất. Tôi tin rằng không có thành công nào trong cuộc sống có thể bù đắp được những nỗi buồn trong gia đình.

Không có mất mát nào đau đớn và có sức ảnh hưởng như việc mất đi một người thân trong gia đình. Hầu hết các phụ huynh đều cảm nhận được nỗi lo sợ mất dấu đứa con của mình ngay cả khi chỉ là trong tích tắc, khi đang đứng trong khu chợ hay trong đám đông, khi mà đứa con của chúng ta đột nhiên biến mất trong một hoặc hai phút và chúng ta nín thở rất lâu, điên cuồng tìm kiếm cho đến khi con xuất hiện trở lại.

Đối với một vài người, cảm giác đau đớn và căng thẳng đó có thể kéo dài mãi mãi. Zainab Salbi, người sáng lập ra tổ chức Women for Women International, kể về một buổi tối ở Baghdad khi bà vẫn còn là một đứa trẻ và thức dậy trong nỗi sợ hãi khi nghe âm thanh tên lửa rơi xuống ngày càng gần hơn chỗ bà đang ở. Nó rơi xuống và nổ ngay gần đó và bà đã run rẩy cầu nguyện với lòng biết ơn rằng gia đình bà sẽ không gặp thảm họa đó và thoát chết. Sau đó, bà cảm thấy xấu hổ với lời cầu nguyện của mình bởi ngôi nhà của gia đình hàng xóm kế bên đã bị bom phá hủy hoàn toàn. Người cha và cậu bé – bạn của em trai bà, đã bị chết trong khi người mẹ sống sót. “Ngay tuần sau đó, người mẹ ấy đã đến lớp học của em trai tôi và cầu xin những đứa trẻ tầm sáu, bảy tuổi cho bà xin bất cứ bức ảnh nào của con trai bà mà chúng có – bởi bà đã mất tất cả mọi thứ.”¹

¹. Zainab Salbi, “Women, Wartime, and the Dream of Peace”, TEDcom, tháng 07/2010.

Đúng vậy, mỗi ngày trong cộng đồng của chúng ta, không ít người đang vứt bỏ đi những món quà giá trị nhất của đời người: gia đình của họ. Những người vợ và những người chồng từng phải lòng nhau bỗng trở nên xa cách và lạnh nhạt với nhau. Nước Mỹ có tỷ lệ ly hôn cao nhất thế giới, khoảng 40-50% các cuộc hôn nhân. Nước Nga xếp thứ hai, các quốc gia còn lại ở phía Bắc châu Âu cũng xếp liền kề sau đó. Ngay cả ở những quốc gia với tỷ lệ thấp (nguyên nhân thường là văn hóa không chấp nhận việc ly hôn), “sự lạnh nhạt” cũng xảy ra rất phổ biến.

Mỗi năm, các vụ ly hôn tác động tiêu cực đến hơn một triệu đứa trẻ chỉ tính riêng trên toàn nước Mỹ. Số liệu chỉ ra rằng những đứa trẻ phải chứng kiến cuộc ly hôn của bố mẹ có khả năng cao mắc phải các vấn đề về kỷ luật, rối loạn tâm lý, kết quả học tập kém và sức khỏe suy giảm.²

². Alison Clarke-Stewart và Cornelia Brentano, Divorce: Causes and Consequences (New Haven, CT: Yale University Press, 2007), 108.

Quý trọng sự khác biệt

Trong nhiều trường hợp, các cuộc ly hôn bắt nguồn từ sự phản bội – sự đàn áp về mặt thể xác hay sự không chung thủy – nhưng thường thì đó là kết quả của vòng xoắn ốc tiêu cực mang tên tư duy hai phương thức.

Một người vợ có thể nói: “Chồng tôi bỏ quá nhiều thời gian xem thể thao, chơi video game, đánh golf và sau đó về nhà và nghĩ rằng tôi nên chăm sóc các con và dọn dẹp nhà cửa mà không nhận ra rằng tôi đã phải làm việc cả ngày. Ông ấy giống như một ông bố lười biếng. Ông ấy không còn làm những hành động nhỏ để lấy lòng tôi như trước nữa, chỉ cần những hành động nhỏ bé thể hiện sự quan tâm hay hỏi xem ngày hôm nay của tôi thế nào và tất cả những gì ông ấy mong muốn là quan hệ tình dục. Và sau đó, ông ấy tự hỏi tại sao tôi lại không thiết tha với cuộc hôn nhân này nữa”.

Một ông chồng có thể nói: “Vợ tôi chỉ cần tôi đưa tiền và không trân trọng sự chăm chỉ và cố gắng làm việc của tôi. Cô ấy bận chăm sóc lũ trẻ đến mức không còn thời gian cho tôi. Căn nhà của chúng tôi thì bừa bộn trong khi vợ tôi ra ngoài tham gia câu lạc bộ sách của cô ấy. Chưa hết, tôi dường như không thể làm đúng điều gì cả. Vợ tôi tỏ ra lạnh lùng và xa cách và khi tôi về nhà cô ấy không còn chào đón tôi nhiệt tình như cách cô ấy đã làm trước đây nữa, thực tế là cô ấy thậm chí không để tâm xem tôi đã về nhà chưa. Tôi cũng ước mẹ của cô ấy để chúng tôi được yên. Vợ tôi không còn xinh đẹp như trước đây nữa và cô ấy cũng không buồn chăm sóc bản thân nữa và những phụ nữ ở văn phòng thì lúc nào trông cũng đẹp hơn”.

Với kiểu tư duy này hoặc tệ hơn, nếu bạn suy nghĩ theo cách đó, tình yêu sẽ biến thành sự thiếu tôn trọng đáng e ngại. Một vài cuộc hôn nhân biến thành những cuộc Tranh luận lớn và những người tham gia thường hằn học lẫn nhau. Những thành viên trong gia đình biến thành “tốt cả” hoặc “xấu cả” và đó là kiểu tình huống “bên của tôi chống lại bên của bạn”. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là “chia rẽ”. Chuyên gia tư vấn hôn nhân Mark Sichel quan sát và thấy rằng: “Trong những gia đình nơi động lực phân chia ranh giới hình thành rõ ràng, sự chia rẽ thường gây ra các trận chiến chết người mang tên ‘Chia rẽ và Chinh phục’… Trẻ con thường trở thành tâm điểm của các phép so sánh giữa ‘một đứa trẻ ngoan” và ‘một đứa trẻ hư’”³. Do đó, gia đình trở thành chiến trường chứ không phải tổ ấm an toàn và đầy tình thương mà mọi đứa trẻ đều cần và đều xứng đáng có được.

³. Mark Sichel, Healing from Family Rifts (New York: McGraw-Hill Professional, 2004), 83.

Một vài gia đình còn đau khổ hơn bởi những kiểu áp bức tinh thần tồn tại với nhiều dáng vẻ và sắc thái ví dụ như cãi cọ vặt, vạch lá tìm sâu và nói xấu sau lưng như thể một cuộc tranh đua sai lầm để xem ai có thể khiến ai đau khổ nhất: “Nếu anh yêu em, anh đã dọn dẹp sạch sẽ cái nhà để xe đó”, “Tôi đã làm việc suốt cả ngày, giờ tôi đang phải nhận lời cảm ơn kiểu gì thế này?”, “Chúng cũng là con của anh, anh biết không”. Những bức tường dần xuất hiện, và những người trong cuộc hầu như không hề nhận thức được điều đó, cho đến khi cuộc chiến tranh lạnh diễn ra. “Nếu bạn muốn phá hủy điều gì đó trên đời này”, tiểu thuyết gia người Thổ Nhĩ Kỳ Elif Shafak nói, “tất cả những gì bạn cần làm là dùng các bức tường dày để bao quanh chúng. Chúng sẽ chết dần chết mòn bên trong”⁴.

⁴. Elif Shafak, “The Politics of Fiction”, TEDcom, 16/07/2010, http://wwwtedcomtalkselif_shafak_the_politics_of_fictionhtml.

Một luật sư với nhiều năm kinh nghiệm trong mảng luật hôn nhân gia đình nói về trường hợp một người vợ đến văn phòng của bà và mong muốn ly hôn: “Tôi không thể chịu được thêm nữa”, cô ấy nói. Chồng của cô ấy là nhà lãnh đạo cộng đồng và là một nhà cung cấp tài giỏi, nhưng anh ta phản đối mọi điều cô nói và làm ngược lại mọi điều cô làm. Nếu cô ấy treo một bức tranh lên tường, anh ta sẽ tháo nó xuống. Nếu cô ấy muốn ra ngoài ăn, anh ta sẽ đòi cả gia đình ăn ở nhà. Nếu cô ấy nói điều gì đó với một người bạn, anh ta sẽ làm cho người bạn ấy tin rằng cô ấy đã sai. Đỉnh điểm là khi cô ấy mời bố mẹ đẻ đến ăn tối. Lúc ngồi ăn, mặt trời chiếu qua cửa sổ và khiến bố cô chói mắt, nên cô ấy đã kéo rèm xuống. Chồng cô ấy nhanh chóng đứng dậy và kéo rèm lên lại. Trong rất nhiều năm, cô ấy đã sống với người đàn ông khó chịu này, nhưng cô ấy không thể chịu đựng hơn được nữa. Anh ta đã thu hẹp thế giới của cô ấy cho đến khi cô ấy vỡ òa vì phải chịu đựng sự tấn công vào nỗi sợ bị kìm hãm về mặt cảm xúc. Kiểu áp bức tinh thần như thế này, kiểu chứng tỏ quyền lực và quyền kiểm soát như thế này, cũng tồi tệ không kém gì so với áp bức về mặt thể chất.

Thường thì, những cuộc hôn nhân như vậy chấm dứt vì nhiều lý do hợp lý hơn, nhưng phổ biến nhất, chúng kết thúc vì những người vợ và chồng trở nên nản lòng khi đối mặt với sự khác biệt giữa họ. Người chồng này là một ví dụ cực đoan về kiểu người không biết bao dung đối với những khác biệt, nhưng ở một mức độ nào đó, triệu chứng tương tự khiến nhiều cuộc hôn nhân khác rơi vào bể khổ. “Không tương thích” được xác định là lý do phổ biến nhất gây ra ly hôn. Cụm từ trên có thể ám chỉ tới nhiều mảng vấn đề khác nhau – tài chính, cảm xúc, xã hội, tình dục – nhưng nó đều xoay quanh việc những người trong cuộc phẫn uất với sự khác biệt thay vì trân trọng và đánh giá cao chúng. “Chúng tôi chẳng bao giờ đối mặt với nhau”, “Tôi không thể nào hiểu được cô ấy đang nghĩ như thế nào”, “Anh ta thực sự vô lý”. Theo thời gian, sự thất vọng lấn chiếm và ly hôn dường như là hy vọng duy nhất tồn tại.

Ngược lại, những cuộc hôn nhân thành công và hạnh phúc chỉ xuất hiện khi những cặp vợ chồng biết trân trọng sự khác biệt của nhau. Đối với họ, văn hóa, những điểm kỳ quặc, tài năng, điểm mạnh, phản xạ và bản năng mà mỗi người mang đến sẽ trở thành nguồn gốc của niềm vui thú và sáng tạo cho cuộc hôn nhân. Tính thiếu kiên nhẫn của anh ấy khiến anh ta cực dở trong việc làm thủ quỹ nhưng sự ngẫu hứng của anh ấy lại khiến anh ấy trở thành một người thú vị. Sự dè dặt của cô ấy nhiều khi khiến anh ấy phát bực nhưng vẻ quý phái của cô ấy lại khiến anh ấy kinh ngạc và mê đắm. Và bởi họ dành rất nhiều tình cảm cho nhau, họ hòa hợp niềm vui và phẩm giá lại với nhau.

Khi hai người kết hôn, họ có cơ hội để tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3, một văn hóa gia đình độc đáo chưa từng tồn tại trước đó và cũng không bao giờ xuất hiện lần thứ hai. Vượt trên cả phẩm cách cá nhân bẩm sinh, mỗi người còn là hiện thân của một nền văn hóa xã hội hoàn chỉnh, tập hợp của những đức tin, chuẩn mực, giá trị, truyền thống và thậm chí cả ngôn ngữ. Một người đến từ một văn hóa gia đình nơi các mối quan hệ đều sâu sắc nhưng lại có chút xa cách, nơi các mâu thuẫn được giấu đi hoặc xử lý một cách riêng tư. Người còn lại đến từ một văn hóa gia đình khác nơi các mối quan hệ đều ồn ào và tràn ngập yêu thương, nơi những mâu thuẫn nổ ra như các ngọn núi lửa và rồi rớt xuống và bị lãng quên. Giờ thì một nền văn hóa mới được hình thành. Hợp lực sẽ nằm trong mối tương quan giữa hai nền văn hóa đã tồn tại từ trước đó. Nó có thể là kiểu hợp lực tích cực hoặc tiêu cực, phụ thuộc vào kiểu tư duy của những người trong cuộc. Nếu họ xem sự khác biệt là mối đe dọa, một vấn đề lớn hẳn sẽ xảy ra. Mặt khác, nếu họ xem sự khác biệt là cơ hội thú vị để hiểu thêm về người còn lại và khám phá những điều mới mẻ và kỳ thú trong nhau, họ sẽ hạnh phúc. Người nào đó từng nói: “Cưới vợ tôi giống như di cư đến một quốc gia xa lạ. Làm quen với những phong tục mới lạ là điều thú vị đầu tiên. Cô ấy cũng cảm thấy như vậy, nhưng giờ đây chúng tôi nhận ra rằng hành trình khám phá của chúng tôi sẽ không bao giờ chấm dứt. Đây là cuộc phiêu lưu tuyệt nhất trong tất cả các cuộc phiêu lưu”.

Một người bạn của tôi là một giáo viên nghỉ hưu. Khi ông ấy qua đời, vợ ông ấy đã nói: “Tôi dành bốn mươi lăm năm để phê bình ông ấy quên không chịu đổ rác hoặc tự rửa đĩa bát của ông ấy. Giờ tôi ước tôi có thể nhìn thấy ông ấy cười khi tôi về nhà mỗi tối. Tôi ước tôi có thể nghe thấy tiếng huýt sáo ngớ ngẩn của ông ấy trong vườn. Tôi ước tôi có thêm một ngày nữa ở bên ông ấy để nói ông ấy nghe tôi ngưỡng mộ các kỹ năng sư phạm với tư cách giáo viên của ông ấy bao nhiêu, không chỉ thông qua hàng ngàn học sinh mà ông ấy đã giảng dạy, mà còn qua chính các con gái của chúng tôi. Ông ấy thực sự là một người đàn ông tài năng”. Thường thì chúng ta chỉ nhìn thấy giá trị thực của thứ gì đó sau khi chúng ta đã đánh mất nó.

Lưu ý: Khi nói “trân trọng sự khác biệt”, tôi không có ý nói rằng chúng ta nên ủng hộ những gì quá ngang ngược hay phạm pháp. Chúng ta nên nói không với nghiện rượu, thuốc hay tư tưởng khiêu dâm, hay chịu đựng mối quan hệ ngược đãi về mặt tinh thần hay thể xác mà không kêu gọi sự giúp đỡ từ những cơ quan có thẩm quyền. Tôi tin rằng bạn nên dũng cảm chống lại các hành vi ngược đãi ngay khi chúng vừa xảy ra, không nên chậm trễ.

Dù vậy, nếu không tính đến các hành vi phạm pháp, các mâu thuẫn riêng lẻ trong hôn nhân thường xảy ra do hai nền văn hóa va chạm với nhau về mặt các giá trị, đức tin và các kỳ vọng. Chúng ta không kết hôn để tranh cãi hay làm người kia đau đớn, nhưng một nửa những cuộc hôn nhân đều đổ vỡ bởi họ không thể tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 đủ mạnh để nâng tầm cả hai nền văn hóa.

Mới đây, một người bạn của tôi đã kể với tôi về em gái và em rể của ông ấy. Họ đến với nhau vì tình yêu và họ toàn tâm toàn ý yêu nhau. Họ chuyển đến một thành phố xa xôi và nơi đó trở thành thiên đường của họ. Họ có hai cô con gái, một cậu con trai và mọi thứ có vẻ như rất yên bình. Nhưng, sau này họ nhận ra, người chồng ít nhiều thừa hưởng tính hay xỉa xói từ mẹ anh ta và người vợ thì lớn lên trong một gia đình nơi mọi người xem chuyện “đánh” nhau là rất bình thường. Kết quả là, người vợ trở thành “người tát”. Dần dần, cuộc sống của họ rơi vào vòng tròn liên tục của những lời xỉa xói và những vết tát trên mặt. Sự thay đổi này diễn ra chậm rãi đến mức họ không nhận ra được điều gì đang xảy ra cho đến khi gia đình thực sự tan vỡ. Vụ ly hôn diễn ra trong sự hằn học và lạnh nhạt, bỏ quên ba đứa trẻ phải rơi vào tình cảnh đáng thương.

Đối ngược lại với kiểu vòng tròn hợp lực tiêu cực mang tính phá hủy này, những gia đình hạnh phúc đều có điểm chung là hợp lực tích cực. Họ không chỉ tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giải quyết các mâu thuẫn mà còn duy trì cả tinh thần Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong đời sống hàng ngày. Hợp lực là biểu hiện rõ ràng nhất của văn hóa gia đình chuẩn mực – vui vẻ và sáng tạo – nơi mọi người thực sự tôn trọng lẫn nhau và tôn trọng sự khác biệt của nhau.⁵

⁵. Tôi mang nợ Kathleen McConkie Collinwood, luật sư và người hòa giải đầy kinh nghiệm trong việc giải quyết các vấn đề gia đình đã cung cấp thông tin và giúp tôi thấu hiểu các điểm này.

Một gia đình theo Lựa chọn tối ưu thứ 3

Làm thế nào để tôi có thể xây dựng một gia đình và một cuộc hôn nhân theo Lựa chọn tối ưu thứ 3? Làm thế nào để tôi có thể biến mối quan hệ tẻ ngắt và đầy mâu t huẫn thành cuộc hôn nhân gắn kết đầy màu nhiệm mà tôi luôn ước ao?

Tôi nhìn nhận chính mình

Tất nhiên, tôi phải là người khởi xướng. Như người bạn của tôi, Brent Barlow – một chuyên gia tâm lý hôn nhân gia đình nói: “Nếu bạn muốn cải thiện tình trạng hôn nhân của bạn, hãy nhìn vào gương”. Nếu tôi nghĩ vấn đề nằm ở vợ tôi hay con tôi, thì đó mới chính là vấn đề. Nói như vậy, tôi không có ý nói rằng tôi luôn là nguyên nhân của cuộc mâu thuẫn (mặc dù tôi có thể đúng là nguyên nhân). Ý tôi là nguyên nhân sâu xa của vấn đề bắt nguồn từ cách tôi nhìn nhận chính bản thân mình. Nhà thơ Rumi từng nói rằng: “Con người thường không nhìn thấy chính họ, nên họ cứ đổ lỗi cho người khác”. Nếu tôi xem chính mình là nạn nhân của một thành viên khác trong gia đình – một người vô cảm, vô lý và khó chịu, và tôi từ chối chấp nhận một sự thật đơn giản với tư cách con người: là tôi có quyền tự do chọn cách phản ứng với bất kỳ kích thích nào từ bên ngoài. Nếu không có sự đồng ý của tôi, không ai có thể ép buộc tôi suy nghĩ hay hành động theo cách này, cách khác. Những gì xảy đến với tôi có thể không nằm trong tầm kiểm soát của tôi, nhưng tôi có quyền quyết định tôi sẽ nghĩ gì, cảm thấy như thế nào và có thể làm gì với chúng.

Quá nhiều người không thể nắm bắt được nguyên tắc cơ bản này. Chúng ta có thể đoán trước được những lời phàn nàn kiểu này: “Anh ta khiến tôi tức điên”, “Cô ta làm tôi phát hỏa”, “Tôi rất ghét anh ta làm thế”, “Không thể nào sống cùng cô ta được. Đó không phải lỗi của tôi”. Mặc dù những người khác có thể xem tôi là nạn nhân, nhưng đến cuối cùng, tôi là người có quyền chọn xem mình có muốn đóng vai trò là nạn nhân hay không. Nếu tôi mắc kẹt trong mô thức “tôi- tốt, người kia - xấu”, tôi đã trở thành nô lệ của kiểu tư duy hai phương thức. Tiến sĩ Steven Stosny tổng kết kinh nghiệm sâu sắc sau nhiều năm giúp đỡ hàn gắn những cuộc hôn nhân trục trặc: “Vấn đề với kiểu tự xem mình là nạn nhân như vậy nằm ở chỗ nó khiến bạn liên tục đáp trả người bạn đời mà bạn xem như là kẻ ngược đãi, đầy phẫn uất và luôn giận dữ thay vì chủ động tiếp cận họ”. Nếu tôi xem chính mình là nạn nhân, tôi sẽ không làm gì khác ngoài việc bất lực than thở về sự bất công trong tất cả mọi việc. Tôi sẽ không tin vào Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Mặt khác, nếu tôi nhìn nhận con người thật của mình, một người có thể độc lập phán xét và đưa ra sự lựa chọn của mình, tôi sẽ chọn phản ứng theo cách của riêng tôi. Tôi có thể chọn đáp trả một lời nhận xét không tử tế bằng một lời nhận xét tử tế. Tôi có thể chọn cười thay vì cảm thấy bị xúc phạm. Nếu phải đối mặt với một người vợ hoặc chồng kỳ quặc vừa trải qua một ngày tồi tệ, tôi có thể chọn tỏ ra hiểu chuyện và quan tâm thay vì phàn nàn về ngày làm việc chán ngắt của tôi bằng giọng điệu than thở thê lương để xem ai khổ sở hơn ai.

Tôi tin rằng cách nghĩ căn bản như thế này có thể cứu hầu hết các gia đình đang gặp trục trặc. Tôi có thể chọn phá vỡ vòng tròn oán giận. Tôi không chỉ mang đến cuộc hôn nhân này văn hóa của tôi – tôi mang chính bản thân tôi đến. Tôi không đơn giản chỉ là “bên của tôi” trong cuộc xung đột – tôi luôn tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Xét cho cùng, hầu hết các mâu thuẫn gia đình đều là mâu thuẫn liên quan đến phẩm giá. Nếu giá trị bản thân tôi bị đe dọa, tôi sẽ phản ứng bằng cách tấn công vào phẩm giá của những người khác. Kiểu phản ứng như vậy là cách để đền bù cho những tổn thương bên trong mà tôi phải chịu. Trong trường hợp xảy ra ngược đãi về thể chất và tinh thần, hầu hết những người ngược đãi đều có những suy nghĩ rất yếu đuối về bản thân. Các thành viên trong gia đình tỏ ra hung hãn, thích gây hấn khi họ cảm thấy “không được quan tâm, không xem trọng, bị buộc tội, phạm lỗi, xem thường giá trị hay không được tôn trọng, bị từ chối, bất lực, không tương xứng hoặc không được yêu thương”.

Stosny miêu tả những cơn sóng gió của các gia đình này thường bất ngờ nổ ra như thế nào. Một người vợ sẽ nói: “Ở đây lạnh quá”. Người chồng bỗng dưng đáp trả: “Nói thế mà cũng được à! Đang là 70 độ F đấy!”. Người chồng xem việc người vợ nói rằng cô ấy cảm thấy lạnh là một đòn tấn công vào cái tôi và khả năng làm chồng của anh ta: “Nếu cô ấy lạnh, đó hẳn là lỗi của tôi. Tôi đã thất bại khi không thể làm cô ấy hạnh phúc và giúp cô ấy tránh xa cảm giác khó chịu”. Để bảo vệ chính mình, anh ta đã hạ giá trị cảm xúc của người vợ: cô ấy không thể nào cảm thấy lạnh được. “Giờ cả hai vợ chồng đều cảm thấy đối phương không tôn trọng cảm xúc của mình, ngay cả khi chẳng ai trong số họ thực sự cố ý hạ thấp giá trị người kia.”⁷ Tình hình càng trở nên tệ hơn khi họ tiếp tục tấn công cảm xúc của nhau: “Ờ, tôi lạnh! Anh mà không cảm thấy lạnh thì rõ là anh bị sao rồi!”, “Tôi chẳng bị làm sao cả! Cô mới chính là người bị điên!” Và nó cứ tiếp diễn như thế.

. Vào khoảng 21 độ C. Công thức đổi độ F ra độ C: độ C = (độ F – 32)/1,8

⁷. Hara Estroff Marano, “The Key to End Domestic Violence”, Psychology Today, 18/2/2003.

Vòng lẩn quẩn nhẫn tâm này phát sinh từ cái mà tôi gọi là “kẻ trộm danh tính thực sự”. Danh tính thực sự của anh – một cá nhân độc đáo, quyền lực và đầy giá trị đã bị đánh cắp. Giống như đối với nhiều người trong chúng ta, anh ấy mù quáng tin tưởng rằng giá trị của anh ấy được xác định bằng sự đánh giá, cái nhìn của người khác về anh ấy. Điều kiện này có thể là kết quả của thói quen so sánh trong văn hóa gia đình: “Tại sao mày không thông minh như anh trai mày/ không khỏe mạnh như chị gái mày/ không chăm chỉ như Leo, em họ mày?”. Hoặc nó là kết quả của xã hội mang tính cạnh tranh của chúng ta – nó bắt ép chúng ta phải đi theo những khuôn mẫu sai lầm đã định trước: “Anh hẳn chỉ là một ông chồng ở ngoại ô và ngu ngốc như trên hàng trăm chương trình TV, kiểu người chuyên làm hỏng việc và còn chẳng biết cách để tự giữ ấm bản thân”. Anh ta chỉ nhìn thấy hình ảnh phản chiếu bị bóp méo của chính mình trong chiếc gương xã hội. Do đó, anh ấy trở nên cực kỳ nhạy cảm đối với những lời sỉ nhục ngay cả khi chúng chỉ là những gì anh ta tưởng tượng ra, và những gì diễn ra xung quanh anh ta nữa; giống như chúng ta vẫn nói, học cách hành động dè dặt và thận trọng hơn.

Có thể đưa ra một phép ẩn dụ như thế này: bởi vì anh ta có một nhìn nhận về cái tôi (hay danh tính) của mình một cách không sâu sắc, nên lòng tự trọng của anh ta mong manh dễ vỡ như vỏ trứng. Anh ta phụ thuộc vào cách nhìn của người khác để xây dựng giá trị riêng cho bản thân. Kết quả là cả hai người trong cuộc hôn nhân đều phải cam chịu cảnh nô lệ cho những hợp lực tiêu cực – chúng phá hủy thay vì xây dựng mối quan hệ. Trong tác phẩm Who’s Afraid of Virginia Woolf của Edward Albee, một vở kịch tâm lý căng thẳng về một cuộc hôn nhân tan vỡ, một người vợ đã nhẫn tâm quy chụp rằng người chồng không có danh tính thực sự của riêng anh ta: “Tôi ngồi đó, tôi quan sát anh, và anh thì không ở đó… Tôi thề, nếu anh tồn tại, tôi sẽ ly hôn với anh ngay”⁸.

⁸. Edward Albee, Who’s Afraid of Virginia Woolf? (New York: Simon & Schuster, 2003), 17, 159.

Kích thích/ Phản ứng: Giữa kích thích và phản ứng là một khoảng trống. Trong khoảng trống đó, bạn hoàn toàn có quyền tự do để chọn cách phản ứng của riêng mình. Không ai có thể “bắt” bạn đáp trả giận dữ bằng sự giận dữ. Bạn có thể chọn cách đáp trả với lòng cảm thông.

Tìm lại một danh tính đã bị mất không hề dễ dàng, nhưng là việc có thể làm được. Và nó có thể xảy ra chỉ trong một tích tắc. Khi tôi truyền đạt với nhiều người rằng họ là những con người độc lập với đầy đủ quyền tự do chọn lựa, thỉnh thoảng họ đứng bật dậy khỏi ghế và đột ngột nhận ra. “Vậy mà trong suốt thời gian qua, tôi cứ mãi nghĩ chính chồng tôi là người khiến tôi khổ sở”, một người phụ nữ có thể nói. “Nhưng không ai có thể làm tôi khổ sở ngoại trừ chính bản thân tôi!” Một người đàn ông có thể đứng dậy và nói: “Tôi chọn không tức giận và cảm thấy lúng túng nữa!”. Một vài người khác có thể làm tổn thương bạn – thậm chí có lẽ họ cố ý làm như vậy – nhưng như Eleanor Roosevelt có nói: “Không ai có thể khiến bạn cảm thấy thấp kém nếu không có sự cho phép của chính bạn!”. Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống và khi bạn nằm trong khoảng trống đó, bạn có toàn quyền tự do để quyết định bạn sẽ phản ứng theo cách nào. Trong khoảng trống đó, cuối cùng thì bạn cũng nhìn thấy chính bản thân mình. Ở đó, bạn cũng sẽ tìm thấy những giá trị đáng trân quý nhất của bạn. Nếu bạn dừng lại một chút trong khoảng trống đó và suy nghĩ thấu đáo, bạn sẽ tìm lại được sự kết nối với lương tâm của mình, bạn sẽ tìm lại được tình yêu gia đình và các nguyên tắc cuộc sống. Và bạn sẽ quyết định dựa theo đó.

Đáng tiếc, hầu hết mọi người đều không nhận thức được sự tồn tại của khoảng trống tinh thần đó. Bởi vì họ không hiểu được rằng họ có quyền tự do của riêng mình, nên họ phản ứng theo một trong hai cách: họ tỏ ra giận dữ hoặc nhấn chìm nó xuống với kiểu suy nghĩ sai lầm rằng nếu họ lờ đi, vấn đề đó sẽ biến mất. Ai cũng biết những biểu hiện của sự dồn nén: môi mím chặt, sự im lặng đáng sợ và cảm giác lo lắng như khi đang đi bộ trên vỏ trứng. Cả hai cách: thể hiện hay dồn nén sự giận dữ đều không mang lại lợi ích. Khi bị mắc kẹt giữa hai phương thức này, bạn có thể làm gì?

Có một Lựa chọn tối ưu thứ 3: bạn có thể chọn cách đi xa hơn những cảm xúc đó. Cảm thấy bị xúc phạm chỉ là một khả năng mà bạn có thể chọn. Không phải là bạn bị xúc phạm, là bạn chọn để bản thân bị xúc phạm. Trong khoảng trống để dành cho việc quyết định đó, bạn có quyền năng để lựa chọn không bị xúc phạm. Không ai có thể khiến bạn xấu hổ; chỉ có bạn tự cảm thấy mình xấu hổ mà thôi. Bạn không thể kiểm soát được hành vi của người khác, nhưng bạn có thể kiểm soát được cách bạn phản ứng với các hành vi đó. Các chuyên gia đã đồng ý: “Phương thức lành mạnh hơn việc kiềm chế hoặc bộc lộ các cảm xúc chính là tìm cách thay đổi chúng… Khả năng thành thật với những giá trị mà bạn trân quý nhất – và từ đó chuyển đổi gần như toàn bộ nỗi sợ hãi và xấu hổ của bạn – đều nằm bên trong chính bạn” , “Có một phương thức còn tốt hơn cả việc ‘kiềm chế’ hay ‘bộc lộ ra ngoài’. Hãy chuyển đổi nó, hãy thay thế sự phẫn uất, giận dữ và sự thôi thúc ngược đãi người khác bằng lòng trắc ẩn”¹ .

. Patricia Love and Steven Stosny, How to Improve Your Marriage Without

Talking About It (New York: Broadway Books, 2007), np.

¹ . Steven Stosny, You Don’t Have to Take It Anymore (New York: Simon & Schuster, 2005), 63.

Tôi vẫn nói rằng bạn có thể chuyển tư duy của bạn từ chế độ “nô lệ” sang chế độ “tự do” chỉ trong một tích tắc. Nhưng để chuyển toàn bộ và vĩnh viễn sang kiểu tư duy mới đó, đòi hỏi rất nhiều nỗ lực. Kiểu tư duy cũ khiến bạn đưa ra phản ứng một cách không suy nghĩ sẽ từ từ biến mất cho đến khi bạn khởi động lại não bộ của mình. Nó đòi hỏi sự thực hành lặp đi lặp lại, có ý thức và mục tiêu rõ ràng để ngừng lại trong khoảng trống giữa kích thích và phản ứng đó, để chọn lòng trắc ẩn.

Steven Stosny đã tập trung chuyên môn vào việc giúp đỡ những thủ phạm của các vụ bạo lực gia đình để chuyển đổi các động lực của họ. Đầu tiên, ông giới thiệu với họ về khoảng trống giữa kích thích và phản ứng. Ông kết nối họ với những giá trị cốt lõi của chính họ bên trong khoảng trống đó: “Bạn muốn được thương yêu đúng không?”. Tất nhiên là thế rồi. Và sau đó, ông giúp họ suy nghĩ logic trong khoảng trống đó. “Trong lịch sử loài người, liệu có ai từng cảm thấy họ đáng được yêu thương hơn sau khi đã làm tổn thương người mà họ yêu quý?”, Stosny hỏi. Bệnh nhân của ông ấy đã hiểu ra rằng cách duy nhất để có được suy nghĩ tích cực hơn về bản thân chính là chọn lòng trắc ẩn thay vì chọn cách gây hấn.

Tiếp đó, Stosny giúp họ phá vỡ vòng lẩn quẩn ngược đãi thông qua quá trình tập luyện và thực hành căng thẳng. Trong vòng một tháng, bệnh nhân sẽ trải qua 750 bài tập khác nhau được thiết kế để khởi động lại não bộ của họ và giúp họ tìm lại lòng trắc ẩn. Mỗi khi họ đối mặt với một tình huống xung đột, họ tưởng tượng ra kết quả mà họ muốn và phản ứng lại với tất cả sự tử tế. Cuối cùng, họ đã vượt qua được những phản xạ từ các trải nghiệm trong quá khứ và phát triển được các “cơ bắp tinh thần” mới để lòng trắc ẩn trở thành một thói quen.

Giờ đây, khi người vợ nói “Em lạnh!”, người chồng sẽ phản ứng hợp tình hợp lý hơn. Phản ứng đó không còn xoay quanh anh ấy nữa, mà hướng về cảm xúc mà cô ấy đang có. Giờ đây anh ấy đã có phản xạ giúp đỡ thay vì tấn công, gây hấn với cô ấy. Khi anh ấy liên tục thể hiện sự quan tâm của mình, cô ấy sẽ tin tưởng và đánh giá cao anh ấy hơn và mối quan hệ của họ được chuyển đổi. Giờ họ đã có thể tích cực hợp lực.

Một cách phản ứng tích cực khác đó là tỏ ra hài hước. “Làm sao mà em có thể lạnh được khi em đang quá nóng bỏng?”, người chồng nói đùa và vòng tay ôm vợ vào lòng. Óc hài hước luôn là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 bởi nó bất ngờ, mang đến sự thay đổi không lường trước được để tạo ra tiếng cười. Thường thì bạn sẽ nghe mọi người cười sung sướng khi họ phát hiện ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3 nào đó thực sự có thể áp dụng được. “Quá tốt rồi!”, họ nói. Các chuyên gia nói rằng khiếu hài hước là cách dễ nhất để phá tan căng thẳng; “kiểu phản ứng mối đe dọa” sẽ giãn dần và biến mất.¹¹

¹¹. Xem David Rock, “Your Brain at Work”, Google Tech Talks, 12/11/2009, http://wwwyoutubecomwatch?v=XeJSXfXep4M.

Chúng ta không phải trải qua những đợt trị liệu kéo dài cả tháng để có thể thoát ra khỏi các vòng tròn xung đột, nhưng chúng ta phải thay đổi cách tư duy và thực hành với sự thay đổi đó. Suy cho cùng, như Stosny nói: “giận dữ không phải là một vấn đề về sức mạnh, quyền lực, nó là vấn đề trong cách chúng ta tự ‘định giá’ bản thân mình”¹². Nó không còn là câu hỏi xem ai là người nắm tay trên trong mối quan hệ mà dù sao thì đó vẫn là một sự tranh đấu vô nghĩa. Nó xoay quanh danh tính của tôi. Trong khoảng trống giữa sự kích thích và giận dữ, tôi quyết định tôi là ai và tôi muốn là kiểu người như thế nào.

¹². Maria Colenso, “Rage: Q&A with Dr. Steven Stosny”, Discovery Health, nd, http://healthdiscoverycomtvpsych-weekarticlesrage-q-a-stosnyhtml.

Một gia đình tôi quen đã mất đi đứa con của họ trong một tai nạn giao thông khi người vợ cầm lái. Một khoảng thời gian rất dài sau đó, người vợ cảm thấy tội lỗi và đau khổ đến mức bà xa lánh cả chồng của mình. Mặc dù người chồng cũng phải chịu đựng đau đớn từ sự mất mát đó, nhưng đàn ông thường có khả năng che giấu cảm xúc và vượt qua các cảm xúc đó bằng cách làm việc nhiều hơn. Người vợ thấy vậy và cho rằng chồng mình là người vô tâm. Trong khi họ vẫn tiếp tục sống chung trong một căn hộ, họ tỏ ra không bằng lòng với nhau và cứ thế xa cách nhau. Sự hiểu lầm này kéo dài và trở nên nghiêm trọng hết mức có thể.

Tình hình bắt đầu thay đổi khi vào một buổi tối, sau một khoảng thời gian rất dài im lặng, người chồng đã đi qua cửa phòng ngủ và nhìn thấy người vợ đang ngồi trên giường, gương mặt không chút cảm xúc. Nhìn thấy người phụ nữ mà mình kết hôn cùng và bỗng chốc nhận ra tầm quan trọng của người phụ nữ này đối với mình, người chồng không thể để vợ mình buồn thêm nữa. Nhưng cũng hoàn toàn không biết nói gì để an ủi vợ mình, tất cả những gì anh ta có thể làm là ngồi xuống bên cạnh vợ. Cô ấy xoay người một chút để không nhìn về phía anh ấy, nhưng anh ấy vẫn ngồi yên, và như vậy trong khoảng một tiếng, họ chỉ im lặng ngồi đó cạnh nhau. Cuối cùng, cô ấy nói nhỏ. “Đến lúc ngủ rồi”, và họ cùng ngủ. Khung cảnh này xảy ra mỗi tối. Dù không nói bất cứ lời nào, nhưng cả hai vợ chồng đều bắt đầu cảm thấy thông cảm cho nhau hơn, và vào một đêm, người vợ đã nắm lấy tay chồng mình.

Giờ đây, sau rất nhiều năm, họ vẫn gắn kết giống như bất cứ cặp đôi nào. Mọi chuyện thay đổi vào cái đêm mà người chồng, với lòng trắc ẩn, đã quyết định phản hồi với sự tử tế ngay cả khi người vợ quay lưng lại với ông. Hành động thể hiện thiện chí dù là rất nhỏ hướng về việc tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho nỗi đau khổ của tôi và của bạn – nỗi đau khổ chúng ta cùng chia sẻ – giúp cuộc hôn nhân này có hướng đi tốt hơn. Thú vị ở chỗ, giờ đây họ kể cho nhau nghe những điều họ học được từ nhau thông qua thời khắc khó khăn đó. Người chồng phát hiện ra rằng che giấu nỗi đau khổ của mình không những khiến người vợ hiểu lầm và tức giận mà còn khiến anh ta rơi vào trầm cảm. Anh ta cần nhận biết và thể hiện nỗi đau khổ đó. Và cô ấy học được từ người chồng rằng làm việc trở lại giúp cô ấy đóng góp và cảm thấy mình luôn là một phần của xã hội. Sự khác biệt trong cách họ đối diện với nỗi đau khổ trở thành món quà họ mang đến tặng nhau và họ hợp lại thành một gia đình lớn mạnh.

Những lựa chọn bạn đưa ra trong khoảng trống giữa kích thích và phản ứng sẽ tạo ra sự khác biệt cho mối quan hệ giữa bạn và những người mà bạn yêu quý dù đó là chồng, là vợ, là bố mẹ hay con cái, bạn bè của bạn.

Chúng ta đưa ra các quyết định thay đổi cuộc đời bên trong khoảng trống đó. Rất nhiều ông bố, bà mẹ có nút bấm hai chiều bên trong bản thân họ; họ có thể biến từ một người có vẻ có khả năng tự kiểm soát đến một người đỏ mặt tía tai vì tức giận và la hét chỉ trong tích tắc, và vì thế họ dạy những đứa trẻ về nỗi sợ hãi và cảm giác bất an. Triết lý của tôi là một Lựa chọn tối ưu thứ 3: vui đùa cùng với kỷ luật. Giống như tất cả những đứa trẻ khác, các con của tôi ghét phải làm việc và chúng liên tục phàn nàn nếu được giao làm việc nhà hoặc việc gì đó khó khăn. Thay vì mắng mỏ các con, tôi cho chúng “Hai phút để than vãn” – chúng có thể rên rỉ và càu nhàu bao nhiêu cũng được trong khoảng thời gian này. Khi khoảng thời gian đó kết thúc, chúng tôi sẽ trở lại với công việc.

Một lần, chúng tôi đi nghỉ, vợ chồng tôi quyết định cho lũ trẻ đi bộ đường dài tới ngắm một hồ trên núi tuyệt đẹp. Đó là một ngày hè nóng bức, chuyến đi đòi hỏi chúng tôi phải leo cao và xa, nên có vẻ giống như một nhiệm vụ khá khó khăn với lũ trẻ. Và đây là những gì con gái tôi, Cynthia nhớ được về chuyến đi:

Chúng tôi đã nghĩ rằng chúng tôi sẽ chết trên quãng đường leo núi để tới hồ Coffin. Bố mẹ chúng tôi muốn chúng tôi được nhìn thấy khung cảnh xinh đẹp này và bắt buộc chúng tôi sử dụng sức mạnh để tới đó. Nhưng tất cả những gì chúng tôi muốn làm là nằm trên bãi biển, nên chúng tôi đã “tấn công” (Bố) vì ông ấy đã đưa ra ý tưởng điên rồ. “Điều này thật ngớ ngẩn, chúng ta chẳng có gì ngon để ăn, chỉ có vài chiếc sandwich chán ngắt, mà trời thì nóng quá, con đang tắm trong mồ hôi đây.” Nhiều ông bố hẳn đã hét lên: “Im miệng và ngừng than vãn đi”. Thay vào đó, bố tôi thông báo “Hai phút than vãn!”. Và chúng tôi trút ra tất cả. “Được rồi, thời gian than vãn đã hết!” và chúng tôi tiếp tục leo. Ông để cho chúng tôi bộc lộ hết mọi bức bối ra ngoài và không hiều sao việc này lại có kết quả. Chúng tôi nói ra tất cả những từ tệ nhất mà chúng tôi có và bố chỉ mỉm cười. Nó thay đổi cách nhìn của chúng tôi. Khi chúng tôi đến được hồ Coffin, thật là một quang cảnh tuyệt vời và chúng tôi càng trân trọng vẻ đẹp này hơn vì chúng tôi đã nỗ lực chừng đó để leo được tới nơi.

Cuối cùng, nếu tôi muốn có một cuộc hôn nhân hạnh phúc, tôi phải là người tạo ra năng lượng tích cực. Nếu tôi muốn có một đứa con đang tuổi vị thành niên chịu hợp tác và biết điều hơn, tôi phải là một ông bố biết quan tâm, thông cảm, kiên trì và thấu hiểu hơn. Khi tôi tạo ra danh tính của chính mình, tôi cũng góp phần tạo ra danh tính của chính gia đình tôi.

Tôi nhìn nhận bạn

Nói “Tôi nhìn nhận bạn” cũng có nghĩa rằng “Tôi công nhận sự độc đáo mang tính cá nhân của bạn”. Tuy nhiên, khó làm được điều này trong bối cảnh gia đình. Theo bản năng, tôi bước vào cuộc hôn nhân và bắt đầu hành trình làm cha của mình, trong đầu đã có sẵn hình dung về cuộc hôn nhân, và hành trình làm cha hoặc làm mẹ mà tôi mong muốn. Tôi đặt kỳ vọng vào các thành viên trong gia đình. Nhưng áp đặt ý tưởng và kỳ vọng của tôi lên các thành viên trong gia đình là một sai lầm lớn. Nếu tôi yêu quý họ, tôi sẽ nhìn nhận họ như những cá thể độc lập và tìm cách thấu hiểu sự khác biệt của họ. Nếu tôi bắt buộc những người mà tôi yêu quý phải tuân theo nguyên mẫu mà tôi nghĩ rằng họ nên theo, tôi đang biến họ thành vật thể. Và con người chúng ta không phải vật thể. Dostoevsky nói rằng: “Yêu ai đó cũng có nghĩa là nhìn nhận họ như đúng cách mà Chúa đã định ra cho họ”, chứ không phải như cách Tôi định ra cho họ.

Tình yêu không chỉ là một cảm xúc dành cho ai đó mà còn là sự sẵn sàng nhìn nhận người đó như một con người với các quyền của riêng họ. Như cách nói của Iris Murdoch, “Tình yêu là sự nhận thức khó khăn rằng một người nào đó hoàn toàn khác với chúng ta là có thực”. Điều này chắc chắn có nghĩa rằng chúng ta trân trọng sự khác biệt – không chỉ đơn thuần chịu đựng mà còn ăn mừng cùng sự khác biệt đó. Ăn mừng có nghĩa là tìm thấy niềm vui trong sự khác biệt giữa chúng ta, nâng tầm những món quà độc đáo mà mỗi người đều có. Một người mẹ không ngừng ca thán về việc con trai bà dành quá nhiều thời gian để chơi máy vi tính, thay vào đó, có thể kết bạn cùng với con mình bằng cách học về trò chơi video và tham gia vào cộng đồng nào đó. Một cậu anh trai thực dụng và khô cứng xem cô em gái nghệ sĩ của mình như một kẻ ngu ngốc, có thể tìm thấy những ý tưởng sáng tạo cho doanh nghiệp của mình chỉ bằng việc cùng em gái đi xem một buổi biểu diễn nghệ thuật định hình xu hướng. Một người bố ghét cái tai nghe của con gái ông có thể cùng con nghe và hiểu rằng gu âm nhạc của con gái có thể giúp ông ấy hiểu thêm về thế giới của con mình. Nếu chúng ta ăn mừng vì những giá trị của nhau, người thân của chúng ta có khả năng cao sẽ phản hồi chúng ta và cùng ăn mừng những gì mà chúng ta xem là giá trị.

Tất nhiên, chúng ta nên để mắt tới các thành viên trong gia đình, ngăn họ tránh xa hoặc giúp họ thoát khỏi những hành vi gây hại và gây lãng phí. Trong một số gia đình, các hành vi đó nằm ngoài tầm kiểm soát. Không ai bị ép buộc phải tôn trọng hoặc thậm chí chịu đựng các hành vi phạm pháp hoặc xúc phạm người khác: Tôi sẽ không đồng cảm với hành động ngược đãi trẻ em hay buôn bán thuốc cấm. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi sự khác biệt đều là mối đe dọa. Rất nhiều thành viên gia đình tự biến nhau thành kẻ thù chỉ bằng cách từ chối chấp nhận những phẩm chất thực sự làm nên con người của đối phương. Khi một người chồng hoặc người vợ xem sự khác biệt là mối đe dọa, năng lượng mà họ có thể sử dụng để tác động vào điểm mạnh và điểm yếu của nhau bỗng trở thành tiêu cực. Khi bố mẹ và các anh chị em không trân trọng sự khác biệt của nhau, hợp lực tiêu cực có thể trở nên đáng e ngại vô cùng.

Bác sĩ chuyên về bệnh thần kinh Stella Chess đã sống thọ chín mươi ba tuổi – đây quả là một đặc ân bởi bà đã sống đủ lâu để tiến hành một cuộc nghiên cứu có một không hai kéo dài bốn muơi năm với sự tham gia của một nhóm người mà bà quan sát từ những năm tháng sơ sinh cho đến những năm tháng trưởng thành. Bắt đầu từ năm 1956, bà đã theo sát cuộc đời của 238 trẻ sơ sinh đến từ nhiều hoàn cảnh khác nhau để xem những ông bố bà mẹ, với các cách nuôi dạy khác nhau, sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em như thế nào. Sau thập kỷ đầu tiên của thí nghiệm, bà xuất bản cuốn sách với tiêu đề Con của bạn là một con người (Your Child Is a Person), đưa ra luận điểm những đứa trẻ không phải là những robot tí hon đang chờ bố mẹ lập trình.

Chess thấy rằng mỗi đứa trẻ đều rất độc đáo, và nhấn mạnh rằng trong những trường hợp bố mẹ trân trọng sự độc đáo của con, những đứa trẻ sẽ phát triển rất tốt và thành công. Các nghiên cứu của bà đã là minh chứng cho điều mà một vị phụ huynh thành công trong việc nuôi dưỡng con mình đã nói với tôi: “Đối xử với các con như nhau bằng cách đối xử với các con theo cách khác nhau”, tôn trọng sự khác biệt của chúng. Chess cũng tìm ra được rằng một vài đứa trẻ và bố mẹ của chúng không tương thích với nhau, có nghĩa là tính khí, mục tiêu và các giá trị của họ không hợp với nhau chút nào.

Đây là trường hợp của Norman – một trong những đứa trẻ mà bà nghiên cứu. Khi cậu bé bắt đầu đi học, bố mẹ cậu bé đến gặp bà và bày tỏ nỗi quan ngại. Norman là một đứa trẻ thân thiện và đầy sức sống nhưng trong phòng chơi đùa, thằng bé nhanh chóng đổi từ trò này sang trò khác. Chess chẩn đoán đây là hiện tượng “chỉ tập trung sự chú ý trong thời gian ngắn” nhưng vấn đề không nghiêm trọng. Bà đã nói với bố mẹ cậu bé rằng cậu bé dễ bị phân tâm nhưng vẫn có khả năng học tốt trong các khoảng thời gian ngắn. “Không làm gì cả!”, người cha than vãn. “Tôi thấy hành vi của thằng bé là thiếu trách nhiệm và thiếu tính cách rõ ràng và sự quyết tâm. Nó sẽ phải điều chỉnh lại và phải như vậy!”

Chess viết: “Tất cả những gì chúng tôi có thể làm là quan sát và cảm nhận sự bất lực và vô tâm. Qua nhiều năm, triệu chứng của Norman ngày càng trở nên tồi tệ và kết quả học tập của cậu bé đi xuống. Cha của cậu, một người đàn ông thành công và kiên trì trong sự nghiệp, bỗng trở thành một người thường xuyên phê phán và xúc phạm người khác”. Bị thuyết phục bởi ý nghĩ con trai của mình thiếu trách nhiệm và cầm sẵn thất bại trong cuộc sống, người bố “cung cấp hạt giống cho lời tiên tri ông tự nhận định”. Ở tuổi hai mươi hai, Norman là một người “không bình thường, dành phần lớn thời gian trong ngày để ngủ và nói về những kế hoạch vĩ đại cho sự nghiệp trở thành nhạc công”. Khi Chess khép lại cuộc nghiên cứu sau bốn mươi năm, bà đã viết rằng Norman đã có “một cuộc đời bi kịch không thể nào thay đổi được”¹³.

¹³. Stella Chess và Alexander Thomas, Goodness of Fit: Clinical Applications from Infancy through Adult Life (London: Psychology Press, 1999), 8, 100-108.

Ngày nay, chúng ta biết rằng những đứa trẻ gặp vấn đề trong việc tập trung sự chú ý như Norman có thể thành công nếu có được sự hỗ trợ tích cực từ bố mẹ. Thực tế, năng lượng và trí tò mò của những đứa trẻ này có thể mang đến giá trị lớn cho nhóm những người suy nghĩ thấu đáo nhưng thụ động hơn. Trong Sân khấu Kỳ diệu, nơi sáng tạo là đẳng cấp, Norman sẽ là một tài sản lớn. Nếu bố của Norman đánh giá cao trí óc đầy sáng tạo và nhanh nhạy của cậu, Norman có thể đã tỏa sáng và bố của cậu sẽ hiểu thêm về sự ngẫu hứng. Đổi lại, Norman có thể đã phản hồi tích cực hơn với việc bố cậu huấn luyện cậu tập trung tinh thần vào các nhiệm vụ được giao. Nhưng ngược lại, tình hình của Norman trở nên tồi tệ hơn. Mặc dù các nhà khoa học tin rằng có hội chứng rối loạn thiếu sự tập trung do phản ứng hóa học trong não bộ gây ra, nhưng họ cũng biết rằng “trục trặc gia đình” cũng có thể gây ra hội chứng đó.¹⁴

¹⁴. Xem Eric J. Mash, Child Psychopathology (New York: Guilford Press, 2003), 77.

Tôi quen một người phụ nữ có ba con gần như đã trưởng thành. Cậu con lớn là một kẻ nghiện ma túy, sống không mục tiêu; cô con gái bị ám ảnh bởi cân nặng của mình đến mức bị chán ăn, cậu con út thì bị chôn vùi trong thế giới của những trò chơi video giải thoát và học rất kém. Mỗi đứa trẻ này đều được sinh ra khỏe mạnh, thông minh và đầy tài năng. Nhưng mẹ chúng – con gái của một nông dân – liên tục quát mắng và bắt nạt chúng từ khi còn nhỏ vì những điểm trong tính cách của con mà bà luôn cho là khiếm khuyết. Bà liên tục ta thán về sự lười biếng của chúng. “Tôi thức dậy từ năm giờ sáng để kéo cỏ và vắt sữa bò”, bà gầm gừ. “Những đứa trẻ này bị sao thế nhỉ?” Bà chơi các trò bắt nạt như không cho chúng ăn cơm hoặc khóa chúng ở ngoài nếu chúng về muộn. Bà yêu cầu chúng phải “chuẩn hóa” theo nguyên mẫu bà tạo ra như một đứa con ngoan và liên tục dọa dẫm sẽ đá chúng ra đường nếu chúng không nghe theo. Nói cách khác, bà muốn chúng là bà. Giờ đây, chúng đang chuẩn bị rời khỏi bà, tôi không chắc chúng sẽ muốn quay nhìn lại.

Tôi cũng biết một người cha được đào tạo để trở thành nhạc công. Mặc dù không phải là một người giàu có, nhưng ông sống rất vương giả. Ông nuôi dưỡng con gái mình trong môi trường của nhạc giao hưởng, của sách hay và những cuộc hội thoại về ý tưởng. Tuy nhiên, con gái ông lại thích câu cá và nghe nhạc rock. Làm thế nào để ông hòa hợp được với con gái đây? “Tôi không thể nghĩ được có điều gì còn chán hơn câu cá”, ông ấy nói, “nhưng tôi cũng không thể nghĩ được có điều gì thú vị hơn con gái tôi”. Nên ông ấy đã đi câu với con gái. Ông trở về nhà với quần áo bốc mùi, da bị cháy nắng và các vết gãi ngứa vì bị muỗi đốt, và ông cùng cười với con gái về những câu chuyện hài hước của họ. Con gái kết hợp nhạc rock cho bố nghe. Kiểu âm nhạc đó khiến ông có chút do dự nhưng cũng giúp ông làm quen với những tiết tấu mới và ý tưởng âm nhạc mới. Và ông đã âm thầm cảm thấy rất vui sướng khi vào một ngày nọ, ông nghe lén được con gái mình nói với một người bạn rằng con bé cũng vô cùng thích nhạc cổ điển. “Bạn chưa bao giờ nghe Sibelius?”, con bé nói với người bạn.“Không, ông ấy là một nhà soạn nhạc chứ không phải một nhóm nhạc rock.” Văn hóa gia đình hiếm gặp này không bị sự khác biệt làm cho chia rẽ mà còn hợp lại và mạnh mẽ hơn.

Mỗi đứa trẻ đều là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 với những tài năng của riêng nó. Khi những đứa trẻ bị bố mẹ gắn mác thế này thế khác hoặc tiêu cực so sánh với những đứa trẻ khác, chúng ngay lập tức sẽ mất dần cảm giác về giá trị cá nhân của mình và chúng bắt đầu “sở hữu” cái mác mà bố mẹ gán cho. Tôi thường nghe bố mẹ nói trước mặt con, “Peter là một đứa trẻ lười biếng” hoặc “Kim không biết hát” hoặc “Đây là đứa con thông minh của chúng tôi”. Khi bạn nhìn đứa trẻ theo cách mà bố mẹ chúng miêu tả, bạn có thể nhìn thấy đứa trẻ đang dần trở thành cái mác đó. Thay vì so sánh hay gán mác cho con, vợ chồng tôi cố gắng hết mức để trân trọng những tính cách và con người độc đáo của các con. Tôi tin rằng điều này khiến chúng cảm thấy thoải mái và tự do với sự độc đáo của riêng mình. Rất nhiều sự đối đầu giữa các anh chị em trong nhà có thể tránh được nếu các ông bố bà mẹ ngừng so sánh những đứa trẻ hoặc đứng về phía đứa trẻ này hoặc đứa trẻ khác. Mỗi đứa trẻ đều vô giá như nhau đối với tôi.

Khi cháu trai của tôi Covey sống ở nước ngoài trong nhiều năm, thằng bé có viết thư cho bố mẹ (con gái tôi, Maria là mẹ của thằng bé) giải thích rằng thằng bé đang tiến hành hành trình tự khám phá bản thân và muốn bố mẹ liệt kê ra các điểm mạnh và điểm yếu của thằng bé. Lý lẽ của thằng bé là họ đã nuôi dưỡng nó và rất có thể là người biết rất rõ về nó, cách nghĩ của họ sẽ giúp nó khám phá ra những điểm mà nó có thể cải thiện để tiến bộ hơn. Họ đã trả lời thằng bé, nhưng chỉ viết các điểm mạnh. “Nếu có điểm yếu nào đó”, mẹ của nó viết, “các điểm yếu đó nằm giữa con và Chúa Trời. Người sẽ chỉ cho con thấy được làm thế nào để con có thể trở thành người mà con được tạo ra để trở thành”. Cá nhân tôi tin rằng ai cũng nhìn rõ được khuyết điểm của mình nhưng không phải ai cũng nhìn thấy hết được ưu điểm của mình. Jonathan Swift¹⁵ cũng đồng tình với tôi: “Bên trong con người cũng giống như bên trong lòng đất, thi thoảng có những mỏ vàng mà chính chủ nhân của nó không hề hay biết”¹ . Khi những đứa trẻ được định danh dựa theo tiềm năng của chúng chứ không phải một vài tính cách không hoàn thiện nào đó, cách đối xử này sẽ truyền cảm hứng cho những đứa trẻ để phát triển thay vì biến chúng thành các khuôn mẫu có sẵn trên giá.

¹⁵. Jonathan Swift (1667 – 1745): nhà văn châm biếm nổi tiếng người Anh– Ailen. Một số tác phẩm quen thuộc của ông như Gulliver’s Travels (Gu-li-vơ phiêu lưu ký), A Tale of a Tub, Drapier’s Letter, A Modest Proposal.

¹ . Jonathan Swift, “A Treatise on Good Manners and Good Breeding”, trong The English Essayists, ed. Robert Cochrane (Edinburgh: WP. Nimmo, 1887), Google e-book, 196.

Tôi rất ấn tượng với sự thông thái của một nhạc công chơi cello vĩ đại mang tên Pablo Casals – ông đã mang đến vô số bài học âm nhạc cho những đứa trẻ trong suốt cuộc đời của mình:

Chúng ta dạy tụi trẻ những gì? Chúng ta dạy chúng hai với hai là bốn và Paris là thủ đô của Pháp. Vậy khi nào chúng ta cũng sẽ dạy chúng về chính bản thân chúng?

Chúng ta nên nói với từng đứa trẻ rằng: Con có biết con là gì không? Con là một kỳ công. Con độc nhất. Trong rất nhiều năm đã qua, không có một đứa trẻ nào giống như con cả. Chân con, tay con, những ngón tay giỏi giang của con, cách con di chuyển.

Con có thể trở thành Shakespeare, trở thành Michelangelo, trở thành Beethoven. Con có khả năng làm mọi thứ. Đúng thế, con là một kỳ công. Và khi con lớn lên, liệu con có thể hãm hại một người khác, cũng giống như con, cũng là một kỳ công không?

Chúng ta phải làm việc, chúng ta đều phải làm việc để biến thế giới này thành nơi đáng sống cho những đứa trẻ của chúng ta.¹⁷

¹⁷. Pablo Casals, Joys and Sorrows (New York: Simon & Schuster, 1974), 295.

“Chúng ta không giống nhau”, “Chúng ta quá khác biệt”, “Chúng ta không có điểm chung nào”. Thường thì những lời phàn nàn kiểu này chính là nguyên nhân phía sau các cuộc ly hôn bình thường vì lý do “không tương thích”. Những cặp bố mẹ và con cái đang xa lánh nhau thì nói về nhau theo cùng một cách. Dù sở thích khác nhau, những tài năng đơn lẻ, những nhân cách khác thường – đây mới là những điều mang đến sự thú vị và sức hút cho tình yêu và cuộc sống. Thứ vắng bóng trong những mối quan hệ này là kiểu tư duy mà người bạn nhạc công của tôi đã có: thực sự nhìn người mình yêu thương như một kho báu không giống bất cứ kho báu nào khác, và xem sự khác biệt của người đó như những món quà.

Trái ngược thật sự với “không tương thích” là “động lòng trắc ẩn”. Cả hai đều bắt nguồn từ chỗ ý niệm “cảm nhận cùng nhau”. Giống như Steven Stosny có nói, lòng trắc ẩn “làm cho chúng ta động lòng trước sự mong manh dễ vỡ, và đặc tính cá nhân của những người mà bạn yêu quý. Nó khiến bạn nhìn thấy vợ bạn như một người khác với bạn, với những trải nghiệm khác biệt, tính khí khác biệt, cảm giác dễ bị tổn thương khác với bạn, và sự tôn trọng họ có những giá trị khác với bạn.”¹⁸

¹⁸. Stosny, You Don’t Have to Take It Anymore, 208.

Quá nhiều bà vợ, quá nhiều ông chồng muốn nhìn thấy chính mình ở trong đối phương. Quá nhiều ông bố, bà mẹ muốn nhìn thấy bản sao của chính mình trong con cái. Biến những đứa trẻ thành bản sao của mình mang đến cho các ông bố, bà mẹ lợi ích xã hội và ý niệm sai lầm về sự an tâm. Khi bạn có đứa con suy nghĩ giống bạn, hành động giống bạn, nói giống bạn và thậm chí đỏm dáng giống bạn, bạn sẽ cảm thấy danh tính của mình được công nhận hơn.

Nhưng giống nhau không phải là đồng nhất, đơn điệu không phải là hợp nhất. Gia đình chính là một nhóm có khả năng bổ khuyết cho nhau đầy lý tưởng. Đó là môi trường nơi được tạo ra từ sự thống nhất giữa những người có tài năng khác nhau và cùng hợp lại nhờ tình yêu dành cho nhau, đặc biệt đánh giá cao những vai trò, quan điểm và khả năng đối nghịch của nhau.

Đây là lời khuyên tốt nhất tôi có thể mang tới cho những đứa con đã kết hôn của tôi: Đừng cố gắng khiến bạn đời của con hoàn thiện hơn: hãy cố gắng làm cho họ hạnh phúc. Chúng ta có xu hướng mong muốn rằng người bạn đời của mình giống mình hơn, như thể cách của chúng ta là cách tốt hơn. Như việc tôi đã học được từ chính cuộc hôn nhân của mình, điều đó không bao giờ có tác dụng, và nó bỏ qua những món quà độc đáo mà chúng ta mang tới cho cuộc hôn nhân. Thay vì cố gắng ép buộc họ đi theo hình ảnh mà chúng ta tạo ra, hãy trân trọng sự khác biệt của họ, đi cùng họ và cố gắng làm họ hạnh phúc.

Tôi cố gắng thấu hiểu bạn

“Gây gổ trong gia đình là điều cay đắng”, F. Scott Fitzgerald nói, “giống như vết sẹo trên da không thể nào liền lại”. Cách hàn gắn những đổ vỡ trong gia đình là tìm cách thấu hiểu những người mà bạn yêu quý và thực hành kiểu giao tiếp “Chiếc gậy trình bày” với họ. Mặc dù gây gổ thường liên quan tới nhiều hơn một người, nhưng chỉ cần duy nhất một người là đủ để bắt đầu quá trình hàn gắn. Đây là điều kiện tiên quyết bắt buộc phải có để tìm ra giải pháp Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho các vấn đề.

Giống như thế này. Tôi trao cho bạn “Chiếc gậy trình bày” và nói: “Giờ đến lượt anhem [nói]”. Điều đó có nghĩa tôi không thể nói bất cứ điều gì ngoại trừ việc lắng nghe và nhắc lại những gì bạn nói để đảm bảo rằng tôi hiểu đúng quan điểm của bạn, nhưng tôi không thể đưa ra quan điểm của mình, tôi không thể đồng ý và tôi không thể không đồng ý. Tất cả những gì tôi có thể làm là trao đổi quan điểm của bạn với bạn cho đến khi bạn cảm thấy bạn được thấu hiểu. Sau đó, bạn giao “Chiếc gậy trình bày” về phía tôi. Giờ đến lượt tôi, và bạn sẽ yên lặng, lắng nghe với sự đồng cảm cho đến khi tôi cảm thấy được thấu hiểu. Sau đó tôi sẽ trả nó lại cho bạn.

Giao tiếp kiểu “Chiếc gậy trình bày” chuyển đổi năng lượng tiêu cực và mang tính phòng vệ thành kiểu năng lượng tích cực và sáng tạo. Đây là lý do tại sao: khi bạn thực sự lắng nghe người khác cho đến khi họ cảm thấy họ được thấu hiểu, đó cũng chính là lúc bạn cho họ thấy rằng họ có ý nghĩa nhiều như thế nào với bạn. Bạn đang khiến họ an tâm hơn. Điều này mang tính trị liệu, hàn gắn đến mức họ không thể chống lại bạn, và họ từ từ trở nên cởi mở hơn.

Giao tiếp kiểu “Chiếc gậy trình bày” tốn khá nhiều thời gian nhưng tôi đảm bảo rằng nó giúp bạn tiết kiệm được vô số thời gian và những căng thẳng trong cuộc sống gia đình. Những người bị chia rẽ trong nhiều năm trời bởi sự cứng đầu sẽ chịu mở lòng với nhau. Thù oán sâu sắc được hóa giải trong nước mắt khi các thành viên trong gia đình lại có thể ôm lấy nhau.

Đáng tiếc, chúng ta hiếm khi giao tiếp kiểu “Chiếc gậy trình bày”.

Tôi từng nghe một người đàn ông gọi vợ mình là “cỗ máy phản đối”. Cô ấy thiếu kiên nhẫn, anh ta nói, và dù người nào đó đang nói gì, cô ấy cũng sẽ nói điều ngược lại. “Con gái tôi sẽ nói rằng không ai thích nó. Vợ tôi sẽ nói, ‘Điều đó thật buồn cười, ai cũng thích con.’” Điều này nghe có vẻ vô thưởng vô phạt nhưng nó giết chết sự giao tiếp: đứa trẻ học được rằng cảm xúc của nó thật “buồn cười” và không ai quan tâm nghe những gì cô bé nói. Khi đứa trẻ nói: “Con sẽ không đến trường nữa”, người mẹ sẽ lập tức trả lời: “Con mất trí rồi à? Con chắc chắn là phải đến trường”. Kiểu phản ứng như thế này hút cạn bầu không khí tâm lý tích cực còn sót lại của cô con gái và cuối cùng cô bé sẽ tấn công lại để phòng vệ.

Nếu bạn cũng giống như người mẹ này, bạn đang trả lời như một cỗ máy trong khi con gái bạn đang trò chuyện, bạn không lắng nghe cô bé. Liệu cô bé có thể cởi mở và thoải mái với bạn khi mà phản xạ tự nhiên của bạn là phản đối mọi điều mà cô bé nói? Nếu cô bé không thể đối diện với trường học, có bao giờ bạn nghĩ đến việc hiểu xem cô bé đang đau khổ như thế nào và hiểu vì đâu có nỗi đau khổ đó không?

Những ông bố bà mẹ có thiện chí thường cảm thấy rằng nhiệm vụ của họ là giải quyết các vấn đề của con cái. Nó giống như bản năng vậy. Bà mẹ này đơn giản là từ chối chấp nhận rằng vấn đề đang tồn tại – đó cũng là một chiến thuật. Những bậc phụ huynh nhạy cảm hơn thường đưa ra các lời khuyên. Khi con họ nói:

“Con gặp vấn đề”, họ sẽ nói: “Ừ, đây là một vài điều mà con có thể nghĩ tới”. Nhưng nhiệm vụ thực sự của bố mẹ là nuôi dưỡng những đứa trẻ có thể tự tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho riêng mình. Khi con của bạn nói: “Con gặp vấn đề”, đó là tín hiệu cho thấy con bạn đang mắc kẹt trong một tình huống kiểu tư duy hai phương thức. Bạn trai của con gái bạn đang tạo áp lực lên cô bé. Thằng bé đang đạt được những điểm số không tốt. Những đứa trẻ khác bị bắt gặp sử dụng thuốc cấm. Vị phụ huynh thông minh sẽ phản ứng bằng cách: “Kể cho bốmẹ nghe thêm đi!”, “Hẳn là con đang gặp phải khó khăn với chuyện này”, “Con chắc không biết phải suy nghĩ như thế nào”.

Có một vài vấn đề trong việc chỉ đưa ra lời khuyên, cho dù lời khuyên đó có tốt hay không. Bạn đang lấy đi cơ hội phát triển của đứa trẻ - cơ hội để đứa trẻ được nói rõ, được suy nghĩ thông suốt mọi cảm xúc phức tạp của nó về vấn đề cùng bạn. Bạn ngắt mạch kích thích khả năng chủ động suy nghĩ và vận dụng các nguồn kiến thức của đứa trẻ. Bạn tước mất cơ hội tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 của chính đứa trẻ. Bạn khiến con phụ thuộc vào bạn hơn và sự phụ thuộc là nguồn gốc của sự bất lực và sự oán giận sau này.

Bạn có thể nói: “Hãy tránh xa khỏi những kẻ hút thuốc. Bốmẹ không muốn con dính líu tới họ”. Đó là lời khuyên tốt, nhưng nếu bạn chọn cách giải quyết vấn đề bằng một câu nói đơn giản như vậy, liệu nó có thể làm dịu lại cơn hỗn loạn bên trong con bạn hay không? Những đứa trẻ đó là bạn của cô bé, những người mà cô bé cảm thấy gắn bó và yêu mến. Liệu cô bé có thể quay lưng lại với họ? Liệu cô bé nên cố gắng giúp họ hay không? Hay cô bé nên cắt đứt với họ? Trước khi đưa ra lời khuyên, bạn có thể lắng nghe thấu hiểu tất cả sự việc và nhận ra rằng cô bé có thể tự tìm ra câu trả lời cho riêng mình. Cùng nhau, bạn có thể tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 giúp cô bé được an toàn và giúp được cả những người bạn của cô bé. Nhà tâm lý học trẻ em Haim Ginott từng viết:

Điểm khởi đầu của sự thông thái chính là lắng nghe. Lắng nghe thấu hiểu giúp các bậc phụ huynh nghe được những cảm xúc mà từ ngữ đang cố gắng diễn tả, và nghe được những gì đứa trẻ đang cảm nhận, đang trải qua… Bố mẹ cần có một cái đầu và trái tim cởi mở để giúp họ lắng nghe được những sự thật khác nhau, dù nó có dễ chịu hay không dễ chịu. Nhưng nhiều bậc phụ huynh sợ hãi việc phải lắng nghe, bởi họ có thể không thích điều mà họ nghe.¹

¹ . Haim Ginott, Between Parent and Child (New York: Random House Digital, 2009), np.

Bạn có thể muốn giải quyết các vấn đề giúp con bạn và có thể chúng cũng muốn thế. Nhưng nếu bạn làm như vậy, bạn đang tước bỏ của chính bạn và của con bạn cơ hội để làm việc cùng nhau và tiến tới hợp lực. Khi các ông bố bà mẹ nhìn vấn đề của con như cơ hội để xây dựng mối quan hệ hơn là những sự khó chịu tiêu cực gây gánh nặng cần phải giải quyết nhanh cho xong, nó sẽ thay đổi cách mà ông bố, bà mẹ và con cái tương tác với nhau. Các ông bố, bà mẹ trở nên sẵn sàng hơn và thậm chí phấn khích khi có thể thấu hiểu rõ ràng và giúp đỡ con mình. Khi con tìm đến bạn với một vấn đề, thay vì nghĩ: “Ôi, không! Bốmẹ không có thời gian cho việc này!”, mô thức của bạn nên là “Đây là cơ hội tốt để tôi thực sự giúp con của mình và đầu tư vào mối quan hệ của chúng tôi”. Sợi dây kết nối tình cảm và sự tin tưởng vững chắc sẽ được hình thành khi những đứa trẻ cảm nhận được bố mẹ đang để tâm, trân trọng các vấn đề của chúng và bản thân chúng như thế nào. Giờ đây, tôi cảm thấy biết ơn rằng mặc dù vẫn có nhiều sai sót, nhưng tôi luôn cố gắng tìm cách thấu hiểu các con của mình trong quá trình trưởng thành của chúng và các vấn đề của chúng. Nỗ lực của tôi đã mang đến kết quả theo nhiều cách khác nhau. Đây là những gì con gái Jenny của tôi ghi nhớ:

Trong quá trình trưởng thành, tôi chưa bao giờ nổi loạn vì bố mẹ tôi luôn khiến tôi cảm thấy mình được thấu hiểu. Họ thực sự lắng nghe tôi. Tôi thấy nhiều bạn bè tôi gặp nhiều vấn đề rắc rối bởi cả những chuyện đơn giản như cấm túc. Nguyên nhân là do bố mẹ họ hay nói: “Luật là luật, không tranh cãi gì cả!”. Và mọi thứ dừng lại ở đó. Nếu là bố mẹ tôi, họ sẽ trao đổi với tôi, hỏi ý kiến tôi và lắng nghe xem tôi có nguyện vọng gì và cam kết gì. Tôi cảm thấy mình không cần phải phòng thủ. Bất cứ sự thúc giục chống đối nào nảy sinh đều bị cảm giác được thấu hiểu xóa bỏ. Giờ đây, với các con tôi cũng thế, nếu tôi thực sự lắng nghe, chúng sẵn sàng hợp tác nhiều hơn.

Một lần nọ, khi tôi còn là một đứa trẻ vị thành niên, gia đình tôi dành ngày nghỉ cuối tuần ở khu nghỉ dưỡng Sundance. Tôi không muốn đi bởi tôi có kế hoạch khác để làm cùng bè bạn. Bố tôi nói: “Không, tất cả chúng ta sẽ cùng đi Sundance tối nay, và đó là quyết định của bố”. Tôi bất bình và bỏ về giường mình và tự nhủ rằng tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho bố. Bố đã không lắng nghe và không quan tâm xem tôi cảm thấy ra sao. Vài giây sau, có tiếng gõ cửa. Là bố tôi. Bố nói: “Bố xin lỗi vì đã không lắng nghe con. Giờ hãy cho bố biết lý do vì sao con muốn ở nhà đi nào”. Và sau khi nghe tôi nói, bố bảo “Bố hiểu rồi!” và chúng tôi nghĩ ra nhiều cách trong đó có cách để tôi ở nhà và cả cách dẫn cả lũ bạn tôi cùng đến Sundance vào cuối tuần đó.

Xin lỗi và lắng nghe chân thành thật sự có thể giải quyết vấn đề. Tôi may mắn bởi tôi luôn cảm thấy mình được lắng nghe trong suốt cuộc đời mình. Thú thực thì tôi chưa bao giờ đập cửa và nổi điên với bố mẹ của tôi khi họ nói: “Cách của bốmẹ hoặc không cách nào cả”. Bởi tôi cảm thấy giá trị của mình được công nhận, tôi cởi mở với những gì họ nói.

Giờ đây, là một người mẹ, tôi cố gắng nhắc nhở mình, “Đừng bước vào với câu trả lời có sẵn. Hãy dừng lại và lắng nghe xem các con nói gì!”.

Nếu bạn mắc kẹt trong cuộc tranh cãi với người mà bạn yêu thương, bạn có thể chọn phản ứng lại theo cách đầy thông cảm và lòng trắc ẩn. Một chuyên gia nói: “Nếu bạn giẫm lên ngón chân của một thành viên trong gia đình, hoặc nếu một thành viên trong gia đình, vì nóng giận nhất thời mà nói những lời làm tổn thương hay khiến bạn tức giận, hãy xem đó như một sự hiểu lầm – lời gợi ý để tìm hiểu kỹ hơn vì sao hai bạn lại nhìn vấn đề theo cách khác nhau như vậy”² . Tôi thích cách tiếp cận này. Bạn có quyền năng quyết định cách nghĩ rằng mình đang bị xúc phạm hay quyết định hiểu câu chuyện mà người bạn yêu thương đang tự kể ra. Một khoảnh khắc căng thẳng có thể thắt chặt sự gắn bó hơn là tạo ra sự nứt gãy trong mối quan hệ nếu như bạn biết cách sử dụng nó như một cánh cửa tìm đến hợp lực.

² . Sichel, Healing from Family Rifts, 166.

Giữa bạn và con gái có thể xảy ra cuộc tranh cãi. Khi bạn nói: “Mẹ muốn con tránh xa ngay những người bạn dùng thuốc cấm đó đi!”, con bé có thể trả lời: “Không, con không làm thế. Họ là bạn con, là những người duy nhất quan tâm đến con”. Bản năng của bạn thúc giục bạn phản đối lại ngay: “Nếu chúng muốn con dùng thuốc cấm, chúng không phải là bạn của con. Và chúng chắc chắn không phải là những người duy nhất quan tâm đến con. Mẹ quan tâm đến con nhiều hơn chúng!”. Nhưng nếu bạn là một bà mẹ thông thái, bạn sẽ không tung ra lời khuyên và giải pháp như thế. Bạn sẽ nhận ra rằng con bạn đang hiểu lầm sự quan tâm của bạn và không ghi nhận bạn như một bà mẹ thương yêu con và bạn sẽ cảm thấy bị tổn thương. Nhưng nếu bạn là một người có tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3, bạn sẽ tận dụng cơ hội này để tạo ra điều gì đó lớn hơn, tuyệt hơn những gì cả hai người từng nghĩ trước đó. Đầu tiên, bạn sẽ mời con gái mình kể câu chuyện của con và bạn sẽ lắng nghe với sự đồng cảm. Bình tĩnh và nói: “Hãy giúp mẹ hiểu xem chuyện gì đang diễn ra ở đây”. Đó là một lời mời trung tính.

Con bé trả lời: “Tất cả những gì mẹ quan tâm là chính bản thân mẹ. Mẹ chỉ không muốn có một đứa con sử dụng thuốc cấm. Nó khiến mẹ trông tồi tệ hơn”.

Tất nhiên, điều này không công bằng với bạn chút nào. Nhưng hãy nhớ, bạn không quan tâm đến sự công bằng – bạn quan tâm đến hạnh phúc của con gái bạn. Hãy đặt bản thân vào vị trí của con bé và tạm thời bỏ qua nỗi lo lắng và cảm giác tổn thương của mình. Ngay lúc này, bạn cần quan tâm đến câu chuyện của con bé, chứ không phải câu chuyện của bạn. Bạn nói: “Con đã phải rất vất vả trong chuyện này!”.

Một lúc sau, con bé trả lời: “Con chỉ cảm thấy mình rất cô đơn. Mẹ thì có công việc. Ở trường thì ai cũng có thứ gì đó. Con chẳng có gì. Ria và Matt là những người duy nhất mà con có thể nói chuyện cùng”.

Một ngàn kiểu phản ứng ập đến não bạn: “Con không cô đơn, cô gái bé nhỏ ạ! Mẹ luôn ở đây với con. Với mẹ, con quan trọng hơn nhiều so với công việc. Và con có rất nhiều thứ trong cuộc sống của mình. Con thông minh, con xinh đẹp, con có tài năng. Ria và Matt chỉ gây ảnh hưởng tiêu cực đến con mà thôi!”. Vân vân và vân vân. Nhưng bạn sẽ không nói ra những lời như vậy. Bạn không nắm giữ “chiếc gậy trình bày”. Thay vào đó, bạn phản ánh lại suy nghĩ của con bé, không phải suy nghĩ của bạn: “Thế là giờ con thực sự dựa vào Ria và Matt nhỉ?”.

“Con cố gắng hòa đồng”, con bé nói. “Con đã cố gắng kết bạn, nhưng không ai muốn làm bạn với con ngoài họ. Họ rất tốt với con. Họ yêu quý con. Chúng con nói chuyện suốt ngày. Con biết họ đang tự gây ra rắc rối cho chính mình khi dùng thuốc cấm như vậy”.

Bạn nói: “Con rất lo lắng cho họ đúng không?”.

Con bé nói: “Tối qua, họ đưa cho con một ít thuốc. Họ liên tục nói là dùng thuốc tuyệt như thế nào và con sẽ cảm thấy ra sao. Nhưng con đã nhìn thấy khi họ say thuốc. Thật là kinh khủng!.”

Và cứ thế. Là một người lắng nghe thấu hiểu, bạn phát hiện ra những điều đặc biệt quan trọng về con gái của mình. Bạn phát hiện ra sự cô đơn của con bé và những khó khăn con bé gặp phải khi cố gắng hòa nhập, đồng thời sự gắn bó của con bé với những người đã chấp nhận con bé nhưng cũng đang có những rắc rối của chính họ. Bạn cũng nhận ra rằng con gái bạn tỏ ra lưỡng lự trước thuốc cấm; con bé biết những nguy hiểm khi dùng thuốc và biết rằng bạn của con bé đang gặp khủng hoảng. Bạn nhìn ra được rằng điều mà bạn luôn cho rằng là vấn đề hóa ra không phải là vấn đề. Con bé sẽ không nghiện ngập. Con bé không nổi loạn chống lại bạn. Mặc dù trong những lời bình luận cụt ngủn của con bé có phần mang tính phòng thủ, con bé không hề có ý chống lại bạn.

Hãy cân nhắc xem điều gì đang khiến tâm trí con gái bạn băn khoăn. Sự sẵn sàng lắng nghe của bạn sẽ giúp con bé có thể chia sẻ các suy nghĩ của mình. Dần dần, bạn trở thành bạn của con bé thay vì bị ngăn cách như kẻ thù trong câu chuyện “chúng tôi chống lại bạn”. Câu chuyện đã thay đổi, bạn giờ đây là “một người trong chúng ta”.

Cần ý thức được rằng bạn không đồng ý hay phản đối bất cứ điều gì con gái bạn nói. Bạn cũng không tha thứ hay chấp nhận việc bạn của con bé dùng thuốc và thậm chí rủ con gái bạn dùng thuốc cùng. Bạn không quá tin tưởng vào hình ảnh cô đơn và bị xa lánh mà con gái bạn đang suy nghĩ về chính mình. Bạn đơn giản chỉ lắng nghe để hiểu được câu chuyện. Lúc này, nhiệm vụ của bạn là xem con bé nhìn thấy gì và cảm thấy gì, để nói “Quan điểm của con khác của mẹ. Mẹ cần lắng nghe con”.

Giờ đây, bạn đang chuẩn bị tiến tới Lựa chọn tối ưu thứ 3. Bạn cũng chưa định nghĩa được chính xác nó sẽ là gì. Luôn có rủi ro trong việc đi tìm Lựa chọn tối ưu thứ 3, bạn không thể đảm bảo rằng bạn sẽ tìm được thứ gì đó tốt hơn. Bạn không biết rằng bạn và con gái bạn sẽ kết thúc ở đâu trên hành trình cảm xúc này. Nhưng nếu bạn không thể lắng nghe thấu hiểu, tôi đảm bảo với bạn rằng bạn sẽ chỉ dựng lên những bức tường dày ngăn cách giữa bạn và con gái, đó là những bức tường của sự hiểu lầm và đau lòng. Phá vỡ được các bức tường này quả là chuyện không đơn giản.

Ngược lại, bạn càng lắng nghe câu chuyện của con bé, rào cản cảm xúc giữa bạn và con bé sẽ càng được hạ xuống. “Câu chuyện mang chúng ta đi xa khỏi những bức tường”, Elif Shafak nói. Nơi bức tường được làm bằng đá cứng, “câu chuyện sẽ là dòng nước chảy” – nước chảy đá mòn.²¹ Giống như dòng suối, câu chuyện tự tìm được dòng chảy của mình và nó có thể dẫn bạn tới những điểm đến không định trước. Bạn càng theo sát mạch câu chuyện, bạn càng có thêm cơ hội tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3.

²¹. Elif Shafak, “The Politics of Fiction”, 16/07/2010, TEDcom

Trong văn hóa giải quyết vấn đề, rút ngắn quá trình và chỉnh sửa của chúng ta, chúng ta đã đánh mất rất nhiều cách nhìn nhận vấn đề bởi chúng ta không kiên nhẫn nghe câu chuyện của nhau, không kiên nhẫn nghe những khó khăn, sự chịu đựng, sự mất mát và cả thành công của nhau. Chúng ta nghĩ rằng chúng ta đã biết tất cả. Các chuyên gia nói: “Một trong những khó khăn lớn nhất của việc gây dựng mối quan hệ là chúng ta không thể lúc nào cũng nhìn rõ và nhìn thấy hoàn toàn được những gì đang diễn ra trong trái tim, khối óc và trải nghiệm của người khác. Điều này đặc biệt gây ra nhiều vấn đề trong các cuộc hôn nhân, nơi mà chúng ta chỉ dựa vào vài năm hoặc thậm chí vài tháng kinh nghiệm đã tự cho rằng mình hiểu rõ đối phương”²². Kết quả là chúng ta phớt lờ, lảng tránh hoặc từ chối nghe câu chuyện của nhau. Thay vì lắng nghe nhau, chúng ta tự tách biệt bản thân mình và con cái của chúng ta khỏi những cuộc xung đột. Cuối cùng thì chúng ta đều “thiếu hụt khả năng đồng cảm”.

²². H. Wallace Goddard và James P. Marshall, The Marriage Garden: Cultivating Your Relationship So It Grows and Flourishes (New York: Wiley, 2010), 80.

Một vài nền văn hóa làm tốt hơn vài nền văn hóa khác. Trong nhiều thế kỷ, người Xhosa ở Nam Phi đã giải quyết mâu thuẫn bằng cách khuyến khích mọi người nói ra câu chuyện của họ trong một buổi họp cởi mở có tên là xotla. Mục đích của xotla – cuộc họp có thể kéo dài nhiều ngày liền – là cho mọi người cơ hội được lắng nghe “cho đến khi các bên đều xả hết sạch các năng lượng tiêu cực của mình”. Họ không hề biết đến chiến tranh²³. Tương tự, những nền văn hóa nguyên thủy của Canada cũng sử dụng câu chuyện để hóa giải căng thẳng và dạy lũ trẻ cách giải quyết xung đột. Khi có tranh cãi, gia đình hay cộng đồng sẽ họp lại theo một vòng tròn đối thoại để sự đồng cảm có thể nảy sinh. Một thành viên của hội thảo gia đình First Nations giải thích cách vận hành này như sau:

²³. Xem William L. Ury, “Conflict Resolution among the Bushmen: Lessons in Dispute Systems Design”, Negotiation Journal, tháng 10, 1995, 379-89.

Chúng tôi không thường xuyên nghĩ tới việc sử dụng “thời gian cách ly” để áp dụng với những đứa trẻ đang không làm theo những gì chúng tôi muốn chúng làm. Đối với chúng tôi, cách ly một đứa trẻ khỏi cộng đồng của nó có vẻ hoàn toàn trái ngược với những gì mà chúng tôi muốn nó học được. Có thể, đứa trẻ cần được nuôi dưỡng trong sự gần gũi hơn với vòng tròn đối thoại cộng đồng và cần nghe từ bạn bè của nó để biết xem chúng đang cố gắng đạt tới điều gì. Khi đó, nó có thể sẽ thấy được cả nhóm đang cần được nó giúp đỡ như thế nào.

Khi nghe câu chuyện về cách người khác giải quyết xung đột, chúng sẽ học được về sự đồng cảm cùng với các “giá trị đạo đức và các hành vi ứng xử được kỳ vọng trong cộng đồng”. Hơn cả việc hướng dẫn hay uốn nắn trực tiếp, những câu chuyện có thể “chạm tới cả linh hồn của những đứa trẻ”²⁴.

²⁴. Jessical Ball và Onowa McIvor, “Learning About Teaching as if Communities Mattered”, được trình bày tại World Indigenous People’s Conference on Education, Hamilton, NZ, 27/11/2005, 6,

http://wwwecdiporgdocspdfWIPCE%20FNPP%20Learning%20Pointspdf.

Sean – con trai tôi đã chia sẻ về cách nó tìm cách thấu hiểu cậu con trai của nó và mối quan hệ từ đó thay đổi như thế nào.

Khi học đại học, tôi đã đạt được mong ước của cả cuộc đời là trở thành tiền vệ trong đội bóng đá của trường. Sau khi dẫn dắt đội bóng trong hai năm, giấc mơ của tôi phải gác lại do tôi bị đứt dây chằng đầu gối. Nhiều năm sau đó, tôi kết hôn và đi làm. Bạn có thể tưởng tượng được tôi phấn khích thế nào khi biết con đầu lòng của chúng tôi là con trai. Sẽ thú vị thế nào nếu tôi huấn luyện thằng bé trở thành một tiền vệ giỏi! Và như thế tôi đã huấn luyện và đào tạo thằng bé từ lớp một đến lớp tám, từ mùa này qua mùa khác và thằng bé đã trở thành một tiền vệ xuất sắc. Như bạn có thể tưởng tượng, tôi rất tự hào và khi tôi xem thằng bé chơi bóng, tôi sẽ nói: “Có thế chứ, đó là con trai tôi!”.

Rồi một ngày mùa hè giữa năm học lớp tám và lớp chín, Michael Sean nói với tôi rằng nó không muốn chơi bóng đá nữa. Tôi rất sốc: “Con điên à? Con có biết con đang chơi giỏi thế nào không? Con có biết bố đã bỏ bao nhiêu thời gian để huấn luyện con không?”. Nó trả lời ngắn gọn là nó không muốn chơi. Tôi cảm thấy bị đe dọa bởi câu trả lời đó và lo lắng vô cùng. Rõ ràng là phần lớn cảm giác an tâm của tôi phụ thuộc vào việc thằng bé trở thành một cầu thủ giỏi. Trong suốt nhiều ngày, tôi cố gắng thuyết phục thằng bé nhưng không được gì.

Khá trùng hợp, thời điểm đó, tôi đang làm chuyên viên phát triển sản phẩm và thiết kế ra một buổi hội thảo về chủ đề làm thế nào để trở thành một người lắng nghe giỏi hơn. Tôi nhận ra rằng mình chưa thực sự lắng nghe con trai mình. Tôi nghĩ tôi sợ đối mặt với việc một ngày nào đó con trai tôi sẽ không chơi bóng nữa. Khi tôi chuẩn bị tinh thần để lắng nghe, tôi đối mặt lại với động lực bên trong mình. Tôi đang cố gắng nuôi một cầu thủ bóng đá hay một cậu con trai? Tôi đang làm điều này cho thằng bé hay cho chính bản thân tôi? Và khi tôi đã suy nghĩ thấu đáo, tôi nhận ra mình cần nuôi dưỡng một cậu con trai và cân nhắc điều đó trong bối cảnh lớn hơn, thực ra bóng đá không phải vấn đề gì quá lớn.

Tôi nhanh chóng nắm bắt cơ hội.

“Thế Michael Sean, năm tới con không thích chơi đá bóng nữa à?”

“Không”, thằng bé đáp.

Tôi im lặng.

“Năm ngoái thực ra con đã không thích nó lắm rồi!”, thằng bé nói.

“Thế là năm ngoái cũng không phải một năm dễ chịu với con nhỉ?”

“Không dễ chịu chút nào!”

Tôi gật đầu để thằng bé biết rằng tôi ghi nhận điều nó vừa nói.

“Con ghét mùa thi đấu năm ngoái, bố à. Con bị hạ gục trên sân. Ý con là, bố cứ thử nhìn con mà xem. Con chỉ bé bằng một nửa những bạn ở đó!”

“Thế là năm ngoái con đã bị nốc ao hả!?” Đến lúc này, Michael Sean đã biết rằng tôi thực sự quan tâm và không có một lịch trình nào khác ngoài mong muốn thấu hiểu thằng bé. Nên nó tỏ ra cởi mở hơn nhiều.

“Đúng thế, ý con là, ai cũng to hơn con rất nhiều. Con chưa phát triển hết, bố à, và con vẫn chưa lớn thêm tí nào trong mùa hè này cả. Bố to cao khi bố còn trẻ, nên bố sẽ không hiểu đâu.”

“Con đừng nghĩ là bố không hiểu!”

Và cứ thế. Khi lắng nghe, tôi học được thêm nhiều điều mới về con trai của mình. Nó cảm thấy tự ti. Nó cảm thấy bất an và dễ bị tổn thương. Chúng tôi khi đó vừa chuyển đến một khu vực mới và thằng bé chưa quen biết nhiều người. Nó bị đánh bại năm trước đó. Nó cảm thấy áp lực khi phải cố gắng đáp ứng kỳ vọng của tôi.

Sau một vài phút tôi cố gắng hiểu được con mình, thằng bé đã hỏi: “Bố, vậy bố nghĩ con nên làm gì?”.

Tôi nói: “Này, bố nghĩ con làm thế nào cũng được. Nghiêm túc đấy. Nếu con muốn chơi, tốt. Nếu con không muốn chơi, cũng tốt. Con quyết định. Dù thế nào bố cũng ủng hộ con”.

Vài ngày sau đó, thằng bé tìm đến tôi và nói: “Bố, con muốn chơi bóng đá vào năm sau”. Tôi rất vui khi nghe thấy điều đó nhưng nó cũng không phải điều gì đó quá quan trọng với tôi. Dù thằng bé chọn không chơi nữa, tôi vẫn sẽ hài lòng. Tin tốt là từ ngày hôm ấy, tôi và con trai tôi đã trở nên gần gũi hơn và mối quan hệ giữa hai bố con luôn tốt cho đến bây giờ. Tôi phát hiện ra, trong các mối quan hệ, chậm là nhanh mà nhanh là chậm. Hãy dành 30 phút cố gắng thấu hiểu sẽ giúp giải quyết một vấn đề mà đã kéo dài nhiều tháng và gây ra nhiều mâu thuẫn giữa chúng ta. Thực sự, đồng cảm là hình thức giao tiếp nhanh nhất.

Hiểu sâu sắc câu chuyện của người khác sẽ nghiễm nhiên khơi gợi lòng trắc ẩn. Khi chúng ta nhìn thấu được giọt nước mắt, khi cuối cùng chúng ta cũng cảm nhận được trái tim của người mà ta yêu thương, chúng ta được chuyển đổi. Mô thức của chúng ta nhanh chóng thay đổi liên tục. Một đứa trẻ vị thành niên hỗn xược trở thành một cô bé hay cậu bé cô đơn và đang gặp khó khăn. Một ông chồng rầu rĩ, trầm lắng biến thành một người đàn ông luôn phải đánh vật với sự mất cân xứng bên trong, sự trầm cảm và đau lòng. Chúng ta hiểu được trái tim của vị phụ huynh lớn tuổi và hơi lập dị để thấy rằng người đó luôn đau lòng về các cơ hội đã qua từ lâu và khổ sở vì cuộc sống đang dần biến mất. Trái tim của mỗi người đều rất mong manh, và khi chúng ta chạm vào sự mong manh đó, chúng ta đã chạm vào bề mặt của vùng đất thiêng liêng.

Trong câu chuyện “Phán quyết cuối cùng” của nhà văn người Séc mang tên Karel apek, linh hồn của một kẻ giết người man rợ đã được đưa tới trước vành móng ngựa của thiên đường. Ba vị quan tòa cùng xử vụ án này. Họ gọi tới một nhân chứng, một người đàn ông vô cùng tử tế, oai vệ, có râu và mặc chiếc áo choàng dài màu xanh da trời với những ngôi sao màu vàng. Hóa ra đây là nhân chứng duy nhất mà quan tòa cần tới bởi người chính là “Thần Sáng suốt”. Bị cáo được cảnh báo không được ngắt lời nhân chứng bởi “Ngài biết tất cả mọi thứ, nên phủ nhận điều gì cũng vô ích cả thôi”. Vị nhân chứng xác nhận rằng bị cáo đã phạm những tội nghiêm trọng, nhưng ngài cũng nói thêm nhiều điều nữa về người đàn ông này. Khi còn là một đứa trẻ, người này rất yêu thương mẹ của mình nhưng lại không thể nào bộc lộ được tình cảm đó. Năm sáu tuổi, cậu bị mất món đồ chơi duy nhất cậu có – viên bi thủy tinh màu rất quý giá và cậu đã khóc. Năm bảy tuổi, cậu trộm một bông hồng để tặng một cô gái – người sau này lớn lên đã từ chối cậu và cưới một người đàn ông giàu có. Trưởng thành, cậu trở thành người vô gia cư và thường chia sẻ thức ăn với những người vô gia cư khác. “Cậu hào phóng và thường giúp đỡ người khác. Cậu rất tốt bụng với phụ nữ, nhẹ nhàng với động vật và biết giữ lời hứa.”

Tuy nhiên, đúng như dự đoán, các vị quan tòa đã phán bị cáo phải chịu án tù chung thân. Khi đó, bị cáo đã hỏi vị Thần Sáng suốt: “Tại sao không phải chính Ngài là người đưa ra phán xét?” Thần Sáng suốt trả lời: “Bởi vì ta biết mọi thứ. Nếu quan tòa cũng biết mọi thứ, toàn bộ mọi thứ, họ không thể đưa ra phán quyết được: họ sẽ hiểu mọi thứ, trái tim họ sẽ đau đớn… Ta biết mọi thứ về ngươi. Mọi thứ. Đó là lý do ta không thể phán xét ngươi.”²⁵

²⁵. Karel apek, “The Final Judgment”, trong Tales from Two Pockets, trans. Norma Comrada (North Haven, CT: Catbird Press, 1994), 155-59.

Đối với tôi, câu chuyện này cho thấy tôi càng hiểu bạn bao nhiêu, tôi càng cảm thấy xúc động với bạn bao nhiêu, tôi càng ít có xu hướng muốn thống trị giá trị của bạn như là một con người. Càng hiểu ít, tôi càng có khả năng xem bạn như một “vật” để đánh giá, để thao túng và bỏ qua.

Bắt đầu từ chính bản thân bạn, bạn có thể tạo ra văn hóa đồng cảm cho cả gia đình chỉ bằng cách mời những người khác – con cái bạn, người bố, người mẹ đã có tuổi của bạn và người bạn đời của bạn – kể cho bạn nghe những câu chuyện của họ, đặc biệt là trong các tình huống khó khăn. Luyện tập các “cơ bắp” đồng cảm của bạn. Hỏi họ về các mâu thuẫn họ phải đối mặt, các tình huống hiểu lầm họ trải qua. Lắng nghe những câu chuyện về sự vất vả của họ. Khi bạn phát triển sự gắn bó đồng cảm với người khác, bạn sẽ thấy rằng họ cũng đáp trả bằng sự tử tế. Sự đồng cảm có tính chất lan truyền.

Anh trai tôi, John, có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực tư vấn hôn nhân gia đình đã kể tôi nghe câu chuyện này về một gia đình trông có vẻ lý tưởng trên bề mặt nhưng thực ra đang rất khổ sở vì thiếu vắng sự đồng cảm.

Gia đình này có những con người làm việc rất hiệu quả, những ông bố bà mẹ thông minh và những đứa trẻ tuyệt vời. Hai vị phụ huynh đã yêu cầu chúng tôi đến gặp họ bởi họ đang mất kiểm soát đối với những đứa con đang tuổi vị thành niên của mình.

Chúng tôi bắt đầu bằng cách mời hai vị phụ huynh sang phòng khác và rồi ngồi xuống cùng những đứa trẻ. Ban đầu, chúng không sẵn sàng để nói chuyện, nhưng chúng đều rất thông minh và có tài ăn nói. Không mất nhiều thời gian trước khi chúng mở lòng và nói với chúng tôi rằng bố mẹ chúng đơn giản là không lắng nghe chúng. Chúng không cảm thấy được tôn trọng hay đồng cảm. Kiểu giao tiếp “chiếc gậy trình bày” không chỉ là lắng nghe. Nó còn là thể hiện sự tôn trọng sâu sắc. Vì thế, chúng tôi ở đó để đồng cảm với chúng. Chúng luôn được sai bảo làm điều này điều kia nhưng chưa bao giờ được phép thể hiện mong muốn tự do cá nhân của mình. Chúng bắt đầu bị chôn vùi cùng với sự phẫn uất cùng cực. Chúng chưa bao giờ được lắng nghe, chưa bao giờ được cho phép hợp lực, cho phép tỏa sáng.

Chúng tôi lắng nghe chúng cả ngày. Sau đó, chúng tôi mời hai vị phụ huynh vào và đưa cho họ một bài tập. “Hãy viết lên tờ giấy bất cứ từ nào xuất hiện trong đầu bạn khi bạn nghĩ đến hai chữ ‘bạn bè’!”

Sau đó, chúng tôi so sánh các bảng liệt kê. Không có từ nào trùng nhau. Nó khác nhau như ngày với đêm vậy. Khi người mẹ nhận ra mục đích của bài tập này, cuối cùng bà ấy đã hiểu ra. Bà ấy lấy một cây thước từ trong ngăn kéo và đưa cho các con của mình.“Từ giờ trở đi, nếu con có điều gì muốn nói, con hãy cầm cây thước đó lên. Nó có nghĩa ‘Con muốn nói chuyện và con có điều cần nói’.” Sau đó người mẹ lắng nghe. Mọi thứ thay đổi.

Chiều Chủ nhật mỗi tuần, họ nói, chúng ta sẽ cùng đi xe đạp để làm quen với nhau. Để hiểu nhau rõ hơn.²

² . Phỏng vấn với John Covey, 18/02/2011.

Những nhà hiền triết đạo Hồi nói rằng: “tri thức mà không đưa được bạn đi xa hơn chính bản thân bạn thì còn tệ hơn nhiều so với sự ngu dốt”²⁷. Tôi càng sẵn sàng thấu hiểu trái tim bạn bao nhiêu, tôi và bạn càng có thêm nhiều năng lượng để cùng nhau tiến xa khỏi khu vực của chúng ta để tiến tới một vùng đất thứ ba tốt hơn chỗ của chúng ta bây giờ.

²⁷. Shafak, “Politics of Fiction”, TEDcom.

Tôi hợp lực với bạn

Chính bản thân gia đình là một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nó bắt đầu từ một cuộc hôn nhân chính thức gắn kết hai cá thể, hai nền văn hóa. Nếu chịu sự chi phối của các mô thức về sự tôn trọng và đồng cảm với chính mình và với người bạn đời, kết quả sẽ là nền văn hóa thứ ba, một mối quan hệ mới mẻ và mang lại lợi ích vĩnh viễn giúp chúng ta tìm thấy những niềm vui và sự hài lòng thầm kín và bền bỉ nhất.

Chúng ta tạo ra một gia đình Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cách cố gắng tiếp nhận tư duy hợp lực: không phải cách của tôi, không phải cách của bạn – là cách của chúng ta, một cách thức cao hơn và tốt hơn. Chúng ta tự huấn luyện chính mình thích ứng với kiểu tư duy này bằng cách bền bỉ tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong mọi tương tác quan trọng của đời sống. Làm thế nào để nuôi dưỡng con cái, quản lý tiền bạc, cân bằng sự nghiệp, chọn lựa tôn giáo, tạo sự gắn kết – những vấn đề quan trọng này cần được giải quyết bằng hợp lực.

Thường thì các vấn đề này không những không được giải quyết bằng hợp lực mà cũng không có sự tham gia của tôn trọng hay đồng cảm. Ví dụ như các trường hợp dưới đây:

• “Anh không hiểu được tại sao chúng ta luôn nợ nần. Chúng ta kiếm được nhiều tiền lắm cơ mà!”, “Thôi đi được không, hãy để anhem yên!”.

• “Em ước là anh không quá nghiêm khắc với bọn trẻ”, “Nếu không có kỷ luật, chúng sẽ học hỏi như thế nào đây?”.

• “Anh không còn là tổ ấm nữa”, “Tôi làm việc cật lực để chu cấp cho cả gia đình và tất cả những gì cô làm là phàn nàn”.

Hầu hết các cuộc xung đột không liên quan đến các vấn đề nghiêm trọng như vậy. Ví dụ, chúng ta đi nghỉ và tôi muốn nằm trên bãi biển trong khi bạn muốn đi chơi golf. Kiểu tranh cãi này không phải lúc nào cũng cần đến hợp lực; chúng ta có thể làm cả hai, tách nhau ra trong buổi chiều hoặc chỉ chọn một hoạt động. Không phải vấn đề gì quá lớn.

Vài năm trước đây, khi con trai Josh của tôi khoảng mười ba tuổi, tôi dẫn nó đi chơi golf vào một buổi chiều thứ Bảy. Tôi định đánh 9 lỗ với nó và sau đó trở về nhà để nghe một chương trình radio quan trọng. Tôi không biết là thằng bé nghĩ rằng chúng tôi sẽ chơi 18 lỗ và nó đã rất buồn khi tôi nói rằng chúng tôi phải ngừng chơi và về nhà.

Nó thích chơi golf và chúng tôi có khá ít thời gian chơi cùng nhau quý giá như vậy. Tôi bất ngờ thấy mình rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan – làm con trai mình thất vọng và bỏ lỡ cơ hội dành thời gian với con hay bỏ lỡ chương trình radio quan trọng đối với công việc của tôi. Nhưng Lựa chọn tối ưu thứ 3 luôn tồn tại: Tôi có một chiếc radio nhỏ trong xe ô tô và tôi cắm tai nghe vào và làm được cả hai điều. Bố con tôi đã có khoảng thời gian tuyệt vời và tôi vẫn nghe được chương trình radio.

Chúng ta có thể tìm thấy những Lựa chọn tối ưu thứ 3 như thế suốt ngày. Những mâu thuẫn nhỏ chỉ cần tới một chút sáng tạo và bản năng để có thể tìm ra được Lựa chọn tối ưu thứ 3. Dù vậy, nếu chúng ta liên tục mâu thuẫn về những vấn đề lớn hơn, những cuộc tranh cãi nhỏ cũng có thể biến thành trận chiến. Trong những tình huống như vậy, vấn đề không còn là bãi biển hay golf nữa mà là tính chất của mối quan hệ. Chúng ta chọn sống cùng hợp lực tích cực hay tiêu cực?

Nếu bạn muốn tiến đến hợp lực tích cực, tôi không thể nhấn mạnh thái quá tầm quan trọng của các mô thức “Tôi nhìn nhận chính mình”, “Tôi nhìn nhận bạn”, “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”. Trừ khi tôi có một danh tính đầy tôn trọng và đồng cảm, tôi không thể nghĩ đến việc tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 với bạn được. Bằng không, nỗ lực hợp lực chỉ là trò chơi trí não. Hợp lực đến từ bên trong, và nếu tôi bắt đầu trò chơi với bạn, bạn sẽ biết ngay.

Mặc dù đồng cảm là cần thiết, nhưng chỉ riêng đồng cảm thôi thì chưa đủ để giải quyết các vấn đề khó khăn. Như triết gia J. D. Trout đã từng nói: “Đồng cảm là điểm xuất phát. Đáng tiếc, nhiều người bị liệt trước khi kịp về đến đích”²⁸. Tự bản thân đồng cảm đã có khả năng chuyển đổi, nhưng trừ khi chúng ta tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3, vấn đề sẽ luôn ở đó. Bất hòa trong gia đình khiến nhiều người kiệt sức. Những người khác đơn giản không tin rằng có Lựa chọn tối ưu thứ 3 nào đó khả thi. Họ có thể hiểu rõ vì sao vợ hoặc chồng hoặc con gái hoặc bố mẹ của họ hành xử theo cách đó và thậm chí đồng cảm với họ, nhưng họ ngừng hy vọng rằng điều gì đó có thể thay đổi. Vẫn có những người tin vào hợp lực và tin rằng các gia đình khác có thể đạt được nó, nhưng họ không tin tưởng rằng họ có đủ kỹ năng hay năng khiếu để làm được điều đó trong chính căn nhà của mình. Họ nghi ngờ chính bản thân họ.

²⁸. J. D. Trout, The Empathy Gap: Building Bridges to the Good Life and the Good Society (New York: Penguin, 2009), np.

Các cặp đôi có thể sống cùng nhau qua nhiều thập kỷ trong tình trạng “ly hôn về mặt tinh thần”, tranh cãi qua lại về cùng một vấn đề bởi vì không ai có đủ can đảm để hỏi người kia: “Bạn có sẵn sàng tìm ra điều gì đó tốt hơn những gì chúng ta đang có không?”.

Nhưng nếu chúng ta có đặt câu hỏi, chúng ta có thể bước vào không gian mà một vài chuyên gia gọi là “không gian thứ ba”. Thay vì lôi kéo bạn đi theo cách nhìn của tôi hay từ bỏ cách nhìn của tôi để đi theo cách nhìn của bạn, chúng ta có thể tìm ra khoảng không gian mới để kết hợp những điểm tốt nhất trong quan điểm của chúng ta. Trong Không gian thứ ba, chúng ta “tạo ra sự chuyển dịch căn bản từ cách nhìn nhận đối ngẫu và độc nhất về thực tế và tiếp nhận tư duy tổng hợp các mặt bổ khuyết cho nhau giữa các giá trị, cách hành xử và đức tin đa dạng khác nhau thành một thể thống nhất hoàn toàn mới”. Nói theo cách đơn giản hơn, chúng ta ngừng nghĩ theo “cách của tôi chống lại cách của bạn” và chuyển sang nghĩ theo “cách của chúng ta” – cách sẽ tận dụng được những điểm đặc biệt của chính chúng ta. Trong Không gian thứ ba, “chúng ta đứng ở nơi chúng ta chưa từng đặt chân tới trước đó”² .

² . Isaura Barrera, Robert M. Corso và Dianne Macpherson, Skilled Dialogue: Strategies for Responding to Cultural Diversity in Early Childhood (Baltimore: PH. Brookes, 2003), np.

Như chúng ta đã thấy được sự trao đổi đồng cảm giữa một người mẹ và một cô con gái về việc sử dụng thuốc cấm, câu chuyện không dừng lại ở đó. Khi người con bắt đầu chia sẻ, họ đều từ từ bước vào “Không gian thứ ba”, Sân khấu Kỳ diệu nơi những phương thức được bật ra. Hãy nhớ rằng cô con gái đã tiết lộ rằng nhìn bạn bè của cô bé trải qua cơn say thuốc là trải nghiệm rất kinh khủng.

Bạn nói: “Phải nhìn thấy bạn bè mình trong tình trạng như vậy quả là rất kinh khủng!”.

Con bé trả lời: “Con nghĩ nó khiến họ sợ hãi, nhưng họ không biết làm thế nào để dừng lại. Không có ai để họ nói chuyện cùng. Họ không thể nói với bố mẹ của họ… không phải cách mà con có thể”.

Giờ bạn nghĩ trong đầu: “Như thế là tốt hơn rồi. Đồng cảm cũng đã mang đến lợi ích riêng của nó”. Nhưng con bé vẫn có “chiếc gậy trình bày”, và bạn nói: “Sẽ tốt biết bao nếu Ria và Matt có được sự giúp đỡ nào đó”.

Con bé tiếp tục vừa nghĩ vừa nói: “Bố mẹ họ sẽ giết họ nếu họ biết. Ở trường, các thầy cô nói nhiều về thuốc cấm nhưng chẳng ai lắng nghe. Các tư vấn viên đều ổn nhưng họ quá bận. Liệu họ có thể nói chuyện với ai đây?”.

“Con nghĩ thế nào?”, bạn hỏi.

Tính đến thời điểm này, điều bạn làm là phản ánh lại sự hỗn loạn bên trong chính bản thân con gái bạn và giờ đây, con bé dễ dàng tiến vào Sân khấu Kỳ diệu – với sự giúp đỡ của bạn. Nhiều phương thức giờ trở nên khả thi, và không có phương thức nào bao gồm viễn cảnh con gái bạn sử dụng thuốc. Thay vào đó, có vẻ như con gái bạn đã tự đưa ra sự lựa chọn của riêng mình và muốn tìm cách nào đó để giúp những người bạn của mình thoát ra.

Một vài năm trước đây, một thanh niên trẻ tên Gerardo González đã đối mặt với những vấn đề tương tự. Bố mẹ của cậu đã đưa cậu từ Cuba tới Florida khi cậu còn là một đứa trẻ và cậu đã trưởng thành trong văn hóa mỗi ngày một việc của dân tị nạn nơi mà trường học là điều gì đó rất xa vời. Khi làm việc ở một cửa hàng, cậu kết thân với một người bạn đang theo học khóa học của trường cao đẳng cộng đồng và cậu rất thích thú với những kiến thức mà người bạn đó học được. Cậu ấy được đọc những cuốn sách vĩ đại và tham gia vào những cuộc tranh luận. “Quan điểm của tôi về cuộc sống đã hoàn toàn thay đổi nhờ giáo dục và tôi lúc nào cũng muốn học nhiều hơn nữa”, sau này, cậu nói.³

³ . Gerardo M. González, “The Challenge of Latino Education: A Personal Story”, Idiana University, 23/10/2008, 9,

http://educationindianaeduLinkClickaspx?

fileticket=8JJOYwMZ3wc; pc3D&tabid=6282.

Gerardo muốn học nhiều hơn và không lâu sau đó, giấc mơ của cậu đã thành hiện thực khi cậu được nhận vào trường Đại học Florida. Nhưng chính tại nơi đó, cậu phát hiện mình mắc kẹt trong cơn ác mộng mà cậu chưa bao giờ lường tới: những học sinh khác, bạn bè và bạn cùng lớp của cậu đều uống say điên dại vào các ngày cuối tuần. Tai nạn giao thông, ngộ độc rượu, các cuộc hành hung – tất cả những hậu quả đáng sợ đó khiến cậu bị ám ảnh. Tất nhiên, trường đại học tổ chức các chiến dịch phản đối việc uống say và cảnh sát cũng chống lại nó, nhưng những điều này dường như đều không có kết quả. Không thể bỏ bạn bè hoặc cũng không thể cùng có các hành động tự hủy hoại bản thân như họ, Gerardo đã bắt đầu nghĩ về Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Ý thức được rằng những người trẻ đồng trang lứa với cậu sẵn sàng lắng nghe từ nhau hơn là từ chính quyền, cậu đã giúp tập hợp lại một nhóm sinh viên và cùng nhau động viên, huấn luyện bạn bè của họ tránh xa tệ nạn say rượu. Nhóm này có tên là BACCHUS (Boosting Alcohol Consciousness Concerning the Health of University Students – Tăng cường nhận thức về đồ uống có cồn ảnh hưởng đến sức khỏe của sinh viên trường đại học). Chiến dịch này đã mang lại sự thành công lớn và nhanh chóng được áp dụng tại nhiều trường đại học khác cũng đang bị ảnh hưởng bởi nạn uống say của sinh viên. Sau nhiều thập kỷ, mạng lưới BACCHUS nay là “tổ chức hoạt động của sinh viên lớn mạnh nhất trong các tổ chức giáo dục đại học hiện nay”. Gerardo và những người bạn của anh đã tạo ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới để giúp những người trẻ tránh được các hành vi gây nguy hiểm, điều này ngày nay được gọi là động thái “hỗ trợ đồng trang lứa” hoặc “giáo dục đồng trang lứa”. Theo nhiều cách khác nhau, giáo dục đồng trang lứa đã trở thành một công cụ chuẩn cho hầu hết các trường học trong trận chiến chống lại việc lạm dụng chất kích thích và đồ uống có cồn.³¹ Đây là Lựa chọn tối ưu thứ 3 mang hai tính chất, bên thắt chặt bên nới lỏng – và nó mang lại kết quả, có thể nói là tốt hơn bất cứ cách tiếp cận nào khác từng có.³² Trùng hợp làm sao, ngày nay Tiến sĩ Gerardo M. González là một giáo sư – giảng viên đại học và là chủ nhiệm khoa giáo dục của một trong những trường đại học hàng đầu nước Mỹ.

³¹. “The BACCHUS Network Organizational History”, http://wwwbacchusgammaorghistoryasp.

³². Xem Judith A. Tindall và cộng sự, Peer Programs: An In-Depth Look (Oxford: Taylor & Francis, 2008), 55.

Tôi có thể tưởng tượng ra sự hợp tác giữa mẹ và con gái có thể tạo ra điều gì đó như tham gia vào một chương trình hỗ trợ bạn cùng trang lứa như một cách để giúp bạn bè của cô con gái. Đối với cô con gái, đó có thể là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 tuyệt vời để vừa tránh “mất bạn” vừa tránh phải cùng họ tham gia vào các hành động tự hủy hoại bản thân. Cũng có thể có nhiều Lựa chọn tối ưu thứ 3 khác có thể giúp cùng giải quyết tình thế tiến thoái lưỡng nan này. Chúng có thể không mang lại hiệu quả, nhưng quá trình đi qua hợp lực sẽ mang lại rất nhiều lợi ích. Sợi dây gắn bó giữa bố mẹ và con cái sẽ trở nên thân thiết hơn với sự đồng cảm và tôn trọng lẫn nhau. Trong Sân khấu Kỳ diệu, mối quan hệ của họ được chuyển đổi khi họ cùng nhau làm việc để tạo ra các giải pháp sáng tạo cho một vấn đề thực tế. Hãy cân nhắc các lựa chọn khác của phụ huynh: ra lệnh, khuyên nhủ, năn nỉ, giáo thuyết, mua chuộc, giam con trong phòng, chiến tranh lạnh với con, “hạ gục”. Liệu có cách nào trong số các cách này mang tính chuyển đổi không?

Khủng hoảng gia đình và Lựa chọn tối ưu thứ 3

Có lẽ trong những thời khắc khủng hoảng như thế này, chúng ta đặc biệt cần đến hợp lực. Những vấn đề khó khăn nhất mà chúng ta phải đối mặt có thể được chuyển đổi thành những cơ hội thú vị nhất để chúng ta phát triển mối quan hệ trong gia đình. Sự ra đời của một đứa trẻ, mất đi một công việc, ngược đãi, tai nạn hay bệnh tật – những sự kiện thay đổi cuộc đời như thế này có thể phá hỏng hay làm mới một gia đình, điều này phụ thuộc hoàn toàn vào tư duy. Không phải tôi đang nói về thái độ tích cực đâu. Tôi đang nói về việc tiếp nhận một mô thức sáng tạo hơn là phá hủy.

Ví dụ, cắt giảm biên chế, cho nghỉ việc có thể gia tăng áp lực tài chính cho cuộc khủng hoảng danh dự mới, nó khiến chúng ta nghĩ rằng mình không còn được cần tới nữa. Bạo lực gia đình gia tăng khi tỷ lệ thất nghiệp gia tăng. Những người thất nghiệp ở nhà hầu hết khoảng thời gian trong ngày và bị trầm cảm, “thuốc và đồ uống có cồn cung cấp nhiên liệu cho một tình huống đã có sẵn tính gây nổ.”³³ Những kiểu hợp lực hời hợt như thế sẽ phá hủy cả một gia đình.

³³. Alan Schwartz, “Recession and Marriage, What Is The Impact?”, MentalHealthnet,

14/01/2010, http://wwwmentalhelpnetpocview_docphp?type=doc&id=35065

&cn=51.

Nhưng nếu bạn tiếp nhận mô thức sáng tạo, bạn sẽ nhìn thấy chính bản thân bạn và nhận ra rằng bạn có nhiều tài năng, trí thông minh, khả năng và sức sáng tạo hơn những gì công việc cũ của bạn cần hoặc thậm chí cho bạn cơ hội cống hiến. Mất đi công việc đó cho bạn cơ hội đóng góp những giá trị tốt nhất mà bạn có. Nếu bạn nhìn thấy người khác, bạn sẽ hiểu được nhu cầu của người khác và biết làm cách nào bạn có thể sử dụng khả năng của mình để đáp ứng được các nhu cầu đó. Nếu bạn cố gắng thấu hiểu họ và lắng nghe thấu hiểu với họ, bạn sẽ sớm khám phá ra bạn có thể tạo ra một cuộc sống tốt hơn cho họ như thế nào – và họ sẽ trả công cho bạn vì điều đó. Thế giới này không thiếu việc – chỉ thiếu tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Một người tôi quen bị mất việc làm vào một thời điểm đặc biệt khó khăn đối với anh ấy – khi căn bệnh mãn tính của vợ anh ấy đang ngày càng tệ đi. Không một đồng thu nhập, tình trạng của họ nhanh chóng trở nên tồi tệ. Nhưng trước đó anh ấy từng làm việc lâu năm trong ngành kinh doanh đồ nội thất và nhận thấy có rất nhiều khách hàng đi đến cửa hàng chỉ “để ngắm” rồi về mà không mua gì cả. Nên anh ấy đã đặt cuộc hẹn với chủ sở hữu của một chuỗi cửa hàng bán lẻ đồ nội thất lớn và nói rằng: “Có khoảng 4.000 người rời cửa hàng của ông mỗi ngày mà không mua gì cả. Dựa vào doanh thu trung bình hãy thử tính xem ông đã bỏ qua bao nhiêu tiền?”. Người chủ sở hữu đã tính ra được con số hàng triệu đô la mỗi năm. Người đàn ông tiếp tục hỏi: “Nếu tôi có thể khiến hai mươi phần trăm số khách ấy mua hàng, điều này có ý nghĩa gì với ông không?”. Người chủ sở hữu nắm bắt thông điệp của người đàn ông này và thuê ông ta vào làm việc. Giờ đây người đàn ông tôi quen cần phải tìm cách làm sao hoàn thành lời hứa của mình. Đây là thời điểm vợ của anh ấy tham gia. Cô ấy có một nền tảng vững chắc về quản lý doanh nghiệp, mặc dù cô ấy không thể có một công việc kiểu truyền thống. Nhờ tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3, họ đã kiến tạo ra nhiều ý tưởng sáng tạo mang đến nhiều cơ hội kinh doanh hơn cả kỳ vọng.

Gia đình là bảng tổng kết sức mạnh. Khi rắc rối tài chính ập đến, gia đình bạn có thể là nguồn lực hợp lực giá trị nhất mà bạn có. Trong hàng nghìn năm gia đình đã xích lại gần nhau để thành công. Trong thời đại chuyên môn hóa của chúng ta, điều này có thể trở nên khó khăn hơn. Nhưng hãy thử xem xét tình huống cả vợ và chồng đều bị mất việc. Vợ là kế toán thuế còn chồng là nhân viên bán hàng trong cửa hàng thực phẩm tiện lợi. Họ có ba cậu con trai đang tuổi vị thành niên cần được chu cấp. Thay vì đứng trong hàng người thất nghiệp nhận trợ cấp xã hội hoặc chìm vào bể khổ, họ đã quyết định rằng cả gia đình sẽ làm điều gì đó cùng nhau. Các con trai của họ đều rất khỏe mạnh và nhanh nhẹn. Người vợ am hiểu về tài chính còn người chồng là một người bán hàng rất tự nhiên. Họ sống trong một khu vực với rất nhiều dự án phát triển nhà ở mới, nên họ đã thành lập doanh nghiệp hàng rào. Người chồng bán, người vợ quản lý doanh nghiệp và các cậu con trai giúp lắp hàng rào. Họ đã có được thành công rất lớn.

Tất nhiên, bạn không phải thành lập doanh nghiệp với gia đình của bạn. Mặc dù các gia đình không nên do dự tìm kiếm sự giúp đỡ từ bên ngoài trong các tình huống khó khăn, nhưng các thử thách mà họ đối mặt cùng nhau là cơ hội vô giá để củng cố lại sợi dây gắn bó gia đình, xây dựng tiềm năng và tạo ra một tương lai mới cho chính họ. Đối với nhiều người, phương thức thứ nhất là nai lưng ra tìm kiếm một công việc bất ổn khác, một xó xỉnh nào đó để chui vào. Đối với nhiều người khác, phương thức thứ hai là từ bỏ và hài lòng với việc đóng vai nạn nhân. Triển vọng của Lựa chọn tối ưu thứ 3 là thiết kế ra công việc của riêng bạn, công việc nào đó mà bạn thích làm và đáp ứng được nhu cầu nào đó của thế giới và sau đó đi tiếp thị nó. Hãy nghĩ đến khả năng phục hồi của một gia đình được ban ơn với tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 như vậy.

Một thử thách lớn khác là sự ra đời của một đứa trẻ. Mọi thứ về cuộc hôn nhân – giao tiếp, tài chính, thứ tự ưu tiên, sự gần gũi – đều thay đổi từ sự chuyển dịch các mối quan hệ mang tính quyết định này. Khối lượng công việc trong nhà tăng lên gấp sáu lần. Bố mẹ phải cắt giảm rất nhiều thời gian dành cho bản thân và không còn thời gian dành cho nhau nữa.³⁴ Đáng buồn, một đứa trẻ mới ra đời cũng có thể gây ra sự rạn vỡ và ly hôn về mặt tinh thần.

³⁴. Beth A. LePoire, Family Communication: Nurturing and Control in a Changing World (Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2005), 116.

Nhưng mỗi đứa trẻ là một phép màu, là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 tuyệt vời có thể chuyển đổi chúng ta. Một đứa trẻ có thể thắt chặt sợi dây gắn kết cuộc hôn nhân với điều kiện ít nhất một trong hai người sẵn sàng đón nhận tư duy mới: tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3. Rất nhiều phụ nữ cảm thấy kiệt sức khi phải đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau: người mẹ, người vợ và là một nhân viên. Một Lựa chọn tối ưu thứ 3 sẽ vạch ra các cách sáng tạo để hoàn thành tốt các vai trò quan trọng của bạn mà không có cảm giác bị quá tải. Bạn có thể tự hỏi chính mình, “Với vai trò là người vợ, điều quan trọng nhất mà tôi có thể làm trong tuần này là gì?”. Bạn có thể lên kế hoạch cho hai tiếng đồng hồ dành riêng cho chồng của mình – người đang cảm thấy bị cho ra rìa. Hai tiếng đồng hồ này sẽ mang lại “lợi nhuận” lớn hơn rất nhiều so với khoản đầu tư về mặt thời gian mà bạn bỏ ra và để bù đắp cho những khoảng thời gian bạn không thể ở cùng chồng. Là một người cha, bạn cũng có thể làm điều tương tự với con của mình: Dành một hoặc một vài tiếng đồng hồ cùng con bạn sẽ mang lại giá trị gì? Đó có thể là món quà vô giá đối với vợ của bạn, con của bạn, và với chính bạn. Trong khoảng thời gian riêng tư đó, bạn trở thành một người bố thực sự. Một trong các cậu con trai của tôi rất thích câu nói: “Có một sự khác nhau lớn giữa việc làm cha và một người bố đúng nghĩa”.

Đối với nhiều ông bố bà mẹ đơn thân, cuộc sống có thể là những chuỗi tình thế khó xử nối tiếp nhau. Bạn thường mắc kẹt giữa vai trò là một người mẹ và vai trò của một người làm công ăn lương. Con của bạn đổ bệnh vào cái ngày mà bạn không thể nghỉ làm và ở nhà được. Trường của con bạn cho học sinh nghỉ học do tuyết rơi và bạn không kiếm được người trông trẻ nào. Bạn muốn đến xem vở kịch của con bạn, nhưng thời điểm đó, sếp của bạn cũng cần bạn có mặt. Khá may mắn khi ngày nay, nhiều nơi làm việc ngày càng trở nên linh hoạt hơn, nhưng bạn cũng không thể bỏ lỡ công việc mãi được. Bạn sẽ làm gì đây?

Nếu bạn là một ông bố, bà mẹ đơn thân, tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 có thể cứu bạn. Bạn biết những cuộc xung đột sẽ xảy ra, nên bạn tìm ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3 trước để tránh các tình huống không làm được việc hay bỏ lỡ vở kịch ở trường của con. Sắp xếp một cuộc họp với sếp và giải thích tình huống mâu thuẫn mà bạn đang gặp phải. Sử dụng sự thông cảm để lắng nghe giám sát viên của bạn: Anh ấycô ấy cảm thấy như thế nào về tình hình của bạn? Có thể họ sẽ chấp nhận và sẵn sàng làm việc với bạn. Nếu họ không, đừng mang chế độ phòng thủ ra. Bạn càng lắng nghe, sếp của bạn càng có khả năng sẽ lắng nghe bạn.

Sau đó, hãy “bật” chế độ Sân khấu Kỳ diệu lên. Đưa ra các giải pháp chứ không chỉ nói về vấn đề. Có ai đó có thể làm thay bạn trong trường hợp cần thiết? Bạn có thể mang con đến văn phòng không? Ngoài những ý tưởng đã quá rõ ràng này, bạn có thể sáng tạo và sử dụng cơ hội này để định nghĩa lại vai trò của bạn tại văn phòng. Những vấn đề nào mà bạn có thể giải quyết nếu bạn được phép làm việc tại nhà? Biết đâu bạn thậm chí có thể mang lại nhiều lợi nhuận hơn cho công ty theo cách đó, bạn sẽ tiêu tốn ít chi phí vận hành cho công ty hơn.

Một người mẹ đơn thân trẻ kiếm được một công việc dành cho người mới bắt đầu ở một ngân hàng. Giờ làm việc cố định trở thành một vấn đề nghiêm trọng đối với cô ấy, nên cô ấy đã đề ra một ý tưởng mới. Cô ấy nhận thấy rằng ngân hàng có rất nhiều tài sản nhà đất bị tịch thu để trả nợ cần phải quản lý. Cô ấy đã nhận việc dọn dẹp và duy trì các căn nhà này với khoản chi phí thấp hơn mức phí ngân hàng đang phải trả cho một dịch vụ chuyên nghiệp làm. Họ rất thích ý tưởng này và cô ấy có thể tự sắp xếp thời gian để làm việc và còn có thể mang con đi làm cùng (điều này được gọi là “các bên cùng thắng”). Cuối cùng, cô ấy đã biến Lựa chọn tối ưu thứ 3 này thành một cơ hội kinh doanh cho riêng mình, thuê người khác làm việc cho mình và cô ấy đã có được nguồn tài chính ổn định.

Bạn không cần phải có một cuộc khủng hoảng để trải qua một cuộc khủng hoảng. Các gia đình đều rất mong manh, dễ vỡ và các thế lực đang cố phá vỡ gia đình luôn tồn tại và rất mạnh mẽ. Trừ khi chúng ta trân trọng sự khác biệt của nhau, những sự khác biệt đó không thể nào chia tách chúng ta được.

Tôi biết một gia đình nơi mà sự khác biệt hoàn toàn đã từng là thế lực gây chia rẽ. Là một người đàn ông trẻ, người chồng chơi thể thao rất giỏi và tỏa sáng trong mọi đội tuyển của thị trấn. Khả năng chơi bóng của anh ấy là huyền thoại. Anh ấy cũng rất giỏi toán học và khả năng kinh doanh tài ba. Nhưng anh ấy cưới một người phụ nữ không mấy quan tâm đến những thứ này. Cô ấy yêu thích nhảy múa, nhà hát và cuộc sống nghệ sĩ. Anh ấy thuộc tầng lớp phải làm việc vất vả, bố mẹ cô ấy lại rất giàu có. Anh ấy cao lớn, năng nổ và bụi bặm, cô ấy nhỏ bé, kịch nghệ và thanh lịch. Bạn không thể tưởng tượng ra một cặp đôi nào ít tương thích nhau hơn cặp đôi này.

Nhưng bạn có thể tưởng tượng ra một cuộc sống đầy mâu thuẫn. Khi các mối quan tâm của họ không đồng điệu với nhau, bạn cho rằng họ sẽ trở nên ngày càng xa lánh nhau, người vợ sẽ đi rạp hát một mình trong khi người chồng ở nhà dính lấy kênh thể thao trên TV. Nhưng điều đó đã không xảy ra. Đây thực sự là một gia đình thứ ba. Hai người này đã rất thông thái khi chào đón những sự khác biệt giữa họ.

Người vợ cho các con của họ tham gia vào rạp hát cộng đồng địa phương. Gánh hát hoạt động khá trì trệ, thường biểu diễn trong một nhà hàng cũ của một trung tâm thương mại xập xệ. Nợ hàng ngàn đô la, gánh hát này luôn đứng trên bờ vực phải đóng cửa. Người vợ dụ người chồng tới xem các con biểu diễn một cách phấn khích như thế nào trong một vở kịch nhỏ, và trái tim anh ấy đã rung động. Rõ ràng là vợ và các con của anh ấy rất thích chỗ ọp ẹp này. Anh ấy nhìn xung quanh và có thể nhìn thấy được rằng có rất nhiều việc cần phải làm. Anh rất thích tự làm mọi thứ nên anh ấy tình nguyện tham gia cùng sửa chữa lại nơi này. Với đầu óc kinh doanh của mình, anh ấy tham gia vào quá trình kêu gọi vốn, và không lâu sau đó, anh ấy tuyển chọn được người ủy thác đáng tin cậy cho rạp hát, rồi đến giám đốc.

Người bố này chưa bao giờ đứng trên sân khấu biểu diễn, nhưng càng xem các con và hàng xóm của mình thắp lên ánh đèn sân khấu mỗi đêm, anh ấy càng trở nên thích thú với mọi mặt của rạp hát. Vợ của anh ấy trở thành giám đốc sáng tạo. Không lâu sau đó, cặp đôi này đã chiêu mộ bạn bè để cùng may phục trang hay chuẩn bị bối cảnh, hòa nhạc và diễn trên sân khấu. Đối với người chồng, chất lượng là tôn chỉ; những người tham gia đều sớm nhận ra rằng anh ấy là một người cầu toàn đối với rạp hát cũng giống như đối với các sân chơi thể thao của anh ấy lúc trước.

Gia đình trở nên lớn mạnh cùng rạp hát. Mỗi đứa con của họ đều mang đến thêm một điểm mạnh cho công ty. Con trai của họ là một diễn viên tài năng, một cậu con trai khác học nhảy như một vũ công chuyên nghiệp. Cô con gái tuổi thiếu niên của họ muốn trở thành bác sĩ thú y nhưng rồi đã thay đổi ý nghĩ đó khi phát hiện được tài năng bất thường của mình đối với việc phân tích kinh doanh. Con bé sử dụng số liệu để minh họa làm cách nào có thể tăng doanh thu từ lượng vé bán theo mùa và tiết kiệm chi phí vận hành. Con bé đã trở thành một chuyên gia viết kịch và quản lý rạp hát.

Nhiều người tỏ ra hứng thú với rạp hát hơn. Cuối cùng, có thể thấy được họ đang phát triển ra khỏi trung tâm thương mại nhỏ hẹp và họ lên kế hoạch cho một cơ sở vật chất mới đẹp hơn. Với những kỹ năng kinh doanh của mình, người chồng đã giúp thử nghiệm nỗ lực kêu gọi vốn từ cộng đồng. Sau mười lăm năm làm việc cùng nhau, gia đình nhỏ này đã cùng cả thị trấn ăn mừng sự ra đời của rạp hát kỳ diệu – công trình kỷ niệm sự tâm huyết và hợp lực của cả gia đình.

Những thành viên trong gia đình này được chính sự khác biệt của họ thống nhất lại làm một và họ là minh chứng cho ví dụ về văn hóa Lựa chọn tối ưu thứ 3 ở nhà mà tôi luôn nói đến. Ai cũng quan trọng, ai cũng đóng góp, không ai bị cho ra rìa. Hai nền văn hóa của người vợ và người chồng hợp lại tạo ra nền văn hóa thứ ba chưa từng xuất hiện và rõ ràng giá trị của nền văn hóa thứ ba này lớn hơn rất nhiều tổng của hai nền văn hóa thành phần.

Nếu điều đó không mang lại kết quả

Sự thật là nhiều gia đình chọn cách chia ly. Thế thì, bạn nên làm gì khi mà những nỗ lực của bạn để sáng tạo và xây dựng cùng nhau không mang lại kết quả gì?

Ly hôn không có nghĩa là điểm kết thúc của hợp lực trong gia đình. Người ta ly hôn vì nhiều lý do khác nhau, nhưng họ không cần trở thành kẻ thù của nhau trong thế giới của phương thức thứ hai là thái độ buộc tội lẫn nhau. Bằng cách tiếp nhận tư duy tôn trọng và đồng cảm, hai người từng là vợchồng cũ có thể chuyển đổi cuộc sống của các con họ và thay đổi đặc điểm của mối quan hệ mà họ có theo cách tích cực. Chỉ cần một người là đủ để phá vỡ vòng tròn của sự oán giận, ngay cả khi người kia không phản ứng lại. Nên nhớ, chúng ta có thể chọn không để người khác xúc phạm mình.

Một ngày, một người bạn của tôi Larry Boyle – một thẩm phán liên bang – đã có cơ hội quan sát một thẩm phán nổi tiếng khác vì đạt tới được các Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong các tình huống xét xử oái oăm nhất: cuộc chiến giành quyền nuôi con sau ly hôn. Ngay cả những vụ giết người được xử công khai cũng không đáng e ngại như các tình huống tranh giành quyền nuôi con. Ngày hôm đó, số phận của một cô bé bảy tuổi và một cậu bé năm tuổi phải được định đoạt. “Hai vị phụ huynh ngồi ở hai dãy bàn khác nhau, không buồn nhìn nhau. Khi luật sư nói, người vợ nhẹ nhàng dùng khăn giấy lau nước mắt và người chồng nhìn thẳng phía trước, khoanh tay lại.” Sau đó, thẩm phán bước vào và ngồi vào ghế.

Luật sư của người vợ bắt đầu, cho biết anh ta sẽ đưa ra bằng chứng cho thấy người chồng dành phần lớn thời gian của anh ta để câu cá và đi săn với bạn bè của mình, chơi bowling và ở ngoài tới khuya. Luật sư của người chồng sẽ đưa bằng chứng chứng minh được người vợ đang ngoại tình với một đồng nghiệp. Cả hai đều muốn giành toàn quyền nuôi con.

Cởi bỏ cặp kính cận, vị thẩm phán ngừng lại một chút trước khi từ tốn nói:

Ngày hôm nay, tôi sẽ nghe các bằng chứng trong nhiều giờ. Sau đó tôi sẽ quyết định nên tin ai. Tôi có thể kết luận rằng ông bố là gã thích tiệc tùng. Mặt khác, tôi cũng có thể thấy rằng bà mẹ đang có mối quan hệ tình cảm phi pháp. Sau đó, tôi sẽ đưa ra quyết định và đó là rủi ro mà hai người phải chịu vì đã để tôi quyết định điều mà hai người, với tư cách là cha mẹ nên quyết định, không phải dựa trên nhu cầu ích kỷ của bản thân, mà vì những điều tốt nhất dành cho những đứa trẻ.

Hai người biết đó, tôi không thương yêu các con của hai người. Tôi quan tâm đến lợi ích của chúng, nhưng tôi không yêu thương chúng như cách hai người yêu thương chúng. Nhưng tôi sẽ đưa ra kết luận ảnh hưởng đến cuộc đời của hai đứa trẻ này. Nó có thể là một quyết định sai lầm.

Tôi cho rằng hai người nên suy nghĩ chín chắn hơn và đặt lợi ích của những đứa trẻ lên trên lợi ích của hai người. Tôi sẽ tạm ngưng phiên xét xử này trong 30 phút. Trong khoảng thời gian đó, hai người hãy trao đổi với luật sư của mình xem đâu là điều tốt nhất cho những đứa trẻ. Lên kế hoạch cho tương lai của chúng. Nếu hai người có thể đặt sự tự trọng, tự cao của mình sang một bên, hai người mới có thể làm điều tốt nhất cho các con của mình.

Nếu hai người không làm thế, hai người sẽ đặt tương lai của chúng vào tay tôi, một người hoàn toàn xa lạ thậm chí không hề biết gì về chúng. Tôi sẽ gặp lại hai người sau 30 phút nữa.

Vài tuần sau đó, Larry hiểu được chuyện gì đã xảy ra. Buổi sáng hôm ấy, người chồng và người vợ đã gặp nhau trong nhiều giờ liền, lúc thì gặp cùng các luật sư, nhưng phần lớn đều chỉ có hai người, họ lắng nghe nhau, và xin lỗi. Họ đối mặt với sự thật về những gì họ đã làm để tuyên chiến với nhau. Người chồng không phải người thích tiệc tùng và người vợ cũng không hẳn đang ngoại tình, đó chỉ là những lời cáo buộc ngông cuồng của kiểu tư duy tấn công. Cảm thấy nản chí, người vợ đã bỏ thời gian ngồi kể với giám sát viên của cô ấy về vấn đề của mình, nhưng mọi chuyện chỉ dừng ở đó. Và người chồng chỉ hơi bốc đồng, thiếu chút chín chắn, chứ không hẳn là một người bố tồi.

Ngay cả khi họ chia tay và chọn không quay trở lại với nhau, một khi họ bắt đầu tập trung sự chú ý vào những đứa trẻ, họ quyết định trở thành những ông bố bà mẹ hợp lực. Người chồng đồng ý rằng người vợ có đủ khả năng chăm sóc những đứa trẻ hơn và người vợ đồng ý rằng người chồng có thể đón những đứa trẻ về nhà chăm sóc bất cứ lúc nào. Họ vẫn cố gắng gắn kết như là một gia đình tốt nhất có thể.³⁵

³⁵. Larry M. Boyle, “A Peacemaker in Family Court”, chưa được đăng tải trên các ấn phẩm của tác giả, được cho phép đăng tải tại đây.

“Tôi nhìn thấy một người kiến tạo hòa bình thực sự”, Larry Boyle nói. Thay vì bỏ ra một ngày để lắng nghe những lời kết tội ấu trĩ và cố gắng đưa ra quyết định dựa trên kiểu tư duy hai phương thức tồi tệ nhất, vị thẩm phán của vụ án hôn nhân, gia đình đó đã là chất xúc tác cho một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Vị thẩm phán biết rằng công việc của bà ấy không phải là lập ra diễn đàn để cho các ông bố bà mẹ vào xả giận, mà là để tạo cho những đứa trẻ tương lai tốt nhất có thể. Thật may khi ông bố bà mẹ kia cũng nhận ra rằng đó cũng chính là nhiệm vụ của họ.

Tất nhiên, những người đã ly hôn không cần một phiên xét xử làm chất xúc tác để chọn mối quan hệ hợp lực thay vì mối quan hệ có tính chất hủy hoại. Đó là lựa chọn của họ. Họ không cần phải tiếp tục là nạn nhân của nhau. Luật hợp lực áp dụng đúng với họ cũng như với tất cả mọi người: tôn trọng chính mình và người bạn đời, đồng cảm với nhau và quyết tâm đi tìm Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho mọi vấn đề mà họ đối mặt, dù đó là vấn đề gia đình, tài sản hay mối quan hệ của họ.

Khi vợchồng cũ không phản hồi, cần rất nhiều dũng cảm và ý chí mạnh mẽ để hình thành tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nhưng điều này hoàn toàn khả thi và kết quả là sự yên bình bên trong thực sự rất đáng giá.

Cách đây rất lâu, trong lúc tôi đang giảng dạy tại một buổi họp các chuyên gia, tôi đã trải qua một khoảnh khắc rất kỳ diệu. Khi tôi nói về một vài nguyên tắc để chịu trách nhiệm cho cuộc sống của chính mình, một người đàn ông ở phía khán giả đã đứng lên ghế của anh ta và nói như sau (tôi có chỉnh sửa lại một chút): “Tuần trước, vợ tôi đã bỏ tôi mà đi. Tôi chưa bao giờ lường trước điều này. Tôi cảm thấy bị tổn thương, tức giận, bị phản bội và cả bối rối nữa. Nhưng được nghe những điều này ngày hôm nay, tôi quyết định không tức giận nữa. Tôi sẽ chọn hạnh phúc, chọn không tổn thương hay bối rối nữa”.

Tôi rất ấn tượng với người đàn ông này – khi anh ta đã khiêm nhường và dũng cảm mong muốn trở thành nguồn lực sáng tạo của cuộc đời mình hơn là trở thành nạn nhân của các hoàn cảnh hay trong mối quan hệ với vợ của anh ta. Tôi chắc chắn là anh ta phải trải qua sự biến động và cung bậc cảm xúc khác nhau như thể thế giới của anh đã đổ sập xuống. Nhưng anh ta đã tự nhận thức được rằng anh ta vẫn có thể tự chọn cho mình cách phản ứng lại đối với các khó khăn cá nhân. Anh ta nhận ra rằng anh ta có thể tự hành động và không phải làm theo bất cứ điều gì.

Tôi đã khen ngợi anh ta vì quyết định đó và khẳng định rằng anh ta có thể chọn cách xóa bỏ giận dữ, tha thứ và tạo ra một cuộc đời mới. Trong những tình huống đau lòng như tình huống của anh ta, điều này thực sự khó để thực hiện. Khán giả tại buổi họp đã tặng anh ta những tràng pháo tay. Tôi cũng vỗ tay khen ngợi anh ta. Tôi chưa bao giờ nhìn thấy điều gì như vậy. Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra với anh ta và vợ anh ta. Nhưng tôi biết nếu anh ta nắm bắt được mô thức về sự sáng tạo và bắt đầu nhìn bản thân như một nguồn sáng tạo của cuộc đời mình với những sự lựa chọn mà anh ta có, anh ta sẽ tìm thấy ý nghĩa và cảm giác trọn vẹn. Cuối cùng, anh ta sẽ tìm thấy sự thanh thản trong tâm trí.

“Gia đình là tổ chức đầu tiên và quan trọng nhất của xã hội – hạt nhân của sự gắn kết, tình yêu, nhân cách, trách nhiệm xã hội và cả trách nhiệm cá nhân”³ . Tôi hoàn toàn đồng tình với phát biểu trên trong Hiến chương Ủy ban Gia đình do tổng thống Hoa Kỳ phê duyệt. Đây là phạm trù cuộc sống nơi người ta cần sự hợp lực nhiều nhất nhưng cũng thường thiếu sự hiểu biết về hợp lực nhiều nhất.

³ . Family First: Final Report of the National Commission on America’s Urban Families, Washington, DC., tháng 01/1993.

Một người phụ nữ tôi quen thường dừng một phút trước khi từ văn phòng về nhà. Trước khi bước vào nhà, bà ấy dành một phút để nghĩ về gia đình. Bà ấy mường tượng ra thế giới mà bà ấy muốn cùng họ tạo ra. Sau đó bà ấy mở cửa và biến điều đó thành hiện thực.

HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT

Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này đó là truyền đạt lại những gì bạn đọc được cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều thứ hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người trong gia đình – và dạy người đó những gì bạn học được. Bắt đầu với những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:

• Tư duy hai phương thức có tác động như thế nào đối với tỷ lệ ly hôn cao như hiện tại?

• Nêu định nghĩa tốt nhất của sự “không tương thích”? Tại sao lòng trắc ẩn lại đối ngược với không tương thích?

• “Những gia đình hạnh phúc đều thấm đẫm tinh thần hợp lực tích cực.” Vì sao hợp lực lại là yếu tố quan trọng đối với một gia đình hạnh phúc?

• “Về căn bản, mâu thuẫn gia đình chính là mâu thuẫn về mặt danh tính.” Tại sao các thành viên trong gia đình thường tranh cãi gay gắt về những vấn đề mà người ngoài cảm thấy bình thường? “Kẻ trộm danh tính thực sự” làm các gia đình kiệt sức như thế nào?

• Tại sao nên chào đón sự khác biệt giữa các thành viên trong gia đình? Làm cách nào để chào đón sự khác biệt đó?

• Nêu những bước để biến giận dữ và phẫn uất thành hợp lực?

• Làm thế nào để biết một thành viên trong gia đình bạn đang gặp phải vấn đề tư duy hai phương thức? Làm thế nào để bạn giúp người đó tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3?

• Xem những hành động tấn công hay lời phê bình mang tính xúc phạm như là lời mời gọi chúng ta lắng nghe thấu hiểu sẽ mang đến giá trị gì?

• Đồng cảm mang đến lợi ích gì trong các tình huống mâu thuẫn gia đình?

• Bạn cần làm theo những bước nào để tạo ra văn hóa đồng cảm trong gia đình?

• Bạn có thể sử dụng tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giải quyết các khó khăn nào trong đời sống gia đình?

• Bạn sẽ làm gì để thể hiện lòng kính trọng của bạn đối với những thành viên trong gia đình luyện tập hợp lực?

THỬ NGHIỆM

Bạn có đang trải qua mâu thuẫn với bạn bè hay gia đình? Bạn có cần những giải pháp sáng tạo để giải quyết khó khăn ở nhà không? Hãy thử phác thảo những Lựa chọn tối ưu thứ 3. Mời những người khác cùng đóng góp. Sử dụng công cụ “Bốn bước để hợp lực”.

BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3

“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?”. Nếu có, tiếp tục sang bước 2.

2. Xác định các tiêu chí thành công

Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?

3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3

Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.

4. Đi đến Hợp lực

Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực:

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.