Trong cuốn sách nổi tiếng của mình mang tên I and Thou, triết gia Martin Buber nói rằng chúng ta thường xuyên nghĩ đến nhau như những vật thể hơn là con người. Vật thể là “đồ” (it) còn con người là một “Quý Bạn” (Thou). Nếu tôi xem một người là “đồ”, một vật thể sử dụng cho mục đích của tôi, ngay lập tức tôi cũng trở thành một “đồ”, tôi không còn là một con người nữa mà đã trở thành một đồ vật. Mối quan hệ giữa “Tôi và đồ vật ấy” không giống như mối quan hệ giữa “Tôi và Quý Bạn”. “Nhân loại gồm những thứ ‘đồ’ vốn được tưởng tượng ra ấy chẳng có điểm chung nào với loài người đang tồn tại chúng ta”, Buber nói, “Nếu một người để Đồ làm chủ, thế giới của Đồ sẽ ngày càng thống trị anh ta và tước đoạt cái tôi của chính anh ta!”.
Bằng việc hạ thấp người khác xuống mức đồ vật, chúng ta nghĩ rằng chúng ta có thể kiểm soát họ dễ dàng hơn. Đó là lý do các công ty gọi nhân viên của mình bằng cụm từ nghe rất hài hước – “nguồn nhân lực” – như thể họ cũng chỉ là một loại tài sản trên bảng cân đối kế toán, như thuế hay các khoản phải trả. Đó là lý do hầu hết mọi người trong hầu hết các tổ chức đều chỉ được nhìn nhận ở góc độ chức năng của họ, ngay cả khi họ sở hữu sự sáng tạo, tháo vát, khéo léo, thông minh, và tài năng nhiều hơn hẳn yêu cầu công việc! Chi phí cơ hội của việc nhìn nhận con người như đồ vật là rất cao. Không có bảng cân đối kế toán nào có thể ước tính được bao nhiêu tài năng của con người đang bị kìm hãm và lãng phí.

BạnQuý bạn. Đối với tôi, bạn không phải đồ vật, một công cụ như một cái cờ-lê hay một cái búa để tôi sử dụng vào mục đích của riêng mình. Martin Buber định nghĩa rằng, bạn là một “quý bạn”, là một tổ chức bên trong chính bạn, là một con người thực sự với những điểm mạnh và điểm yếu, với những phẩm chất và tài năng tuyệt vời.
Buber cũng nói rằng: “Nếu tôi xem ai đó như một Quý Bạn (Thou), họ không còn là một đồ vật giữa rất nhiều đồ vật quanh ta nữa”.²³
²³. Martin Buber, I and Thou (New York: Simon & Schuster, 2000), 23, 28, 54.
Buber dùng từ Quý Bạn (Thou) bởi vì nó không chỉ thể hiện sự trân trọng bình thường mà còn cho thấy sự tôn kính dành cho người khác. Nó cho thấy sự thân thiết, cởi mở và tin tưởng lẫn nhau. Nhìn người khác như “đồ vật” thể hiện sự xa cách và lạnh nhạt. Mối quan hệ như thế sẽ sớm tan vỡ.
Tôi cảm thấy rất tiếc cho những người không cảm nhận được sự tôn trọng lẫn nhau đó. Để có thể hiểu được nhau mà không hề bị thôi thúc bởi mong muốn kiểm soát hay thao túng đối phương, chúng ta phải xâm nhập vào vùng đất bất khả xâm phạm và điều này sẽ giúp chúng ta mở mang sâu rộng hơn. Carl Rogers đã miêu tả trải nghiệm này theo cách của mình:
Một trong những cảm giác hài lòng nhất mà tôi biết... nó đến từ việc tôi trân trọng một người nào đó như cách tôi trân trọng cảnh mặt trời lặn. Nếu như tôi có quyền so sánh, tôi thấy con người cũng tuyệt vời như hình ảnh mặt trời lặn vậy. Thực tế, có lẽ lý do chúng ta thực sự yêu thích cảnh mặt trời lặn là bởi chúng ta không thể kiểm soát nó. Khi tôi nhìn mặt trời lặn, cũng giống như tôi đã quan sát nó trong một buổi chiều trước đó, tôi không thể nào nói thế này:“Hãy cho màu cam phía góc phải nhạt đi một chút. Hãy thêm màu tím dọc theo đường chân trời, còn mây thì hãy cho thêm ít màu hồng”. Tôi không làm vậy. Tôi không cố gắng kiểm soát hình ảnh mặt trời lặn. Tôi ngắm nhìn nó khuất dần với sự ngưỡng mộ.²⁴
²⁴. Carl Rogers, A Way of Being (New York: Houghton Mifflin Harcourt, 1995), 22.
Đánh mất khả năng ngưỡng mộ trước một người khác có lẽ chính là một trong những bi kịch lớn nhất của con người.
Vào năm 1964, nhà hoạt động vì tự do Nelson Mandela bắt đầu quãng thời gian 27 năm bị giam cầm tại nhà tù trên đảo Robben hoang vắng của Nam Phi. Là một luật sư trẻ, ông chiến đấu chống lại chế độ phân biệt chủng tộc không ngừng đàn áp những người châu Phi da đen như ông. “Một nghìn lần bị xem thường, một nghìn lần bị sỉ nhục và một nghìn khoảnh khắc không được nhìn nhận khiến tôi trở nên giận dữ và khao khát đứng lên chiến đấu với cái nhà nước đang giam giữ những người dân của tôi”, ông nói.²⁵ Trong tù, ông phải trải qua những điều còn tồi tệ hơn và chúng càng khiến ông trở nên cay nghiệt hơn.
²⁵. Nelson Mandela, In His Own Words (New York: Hachette Digital, 2003), xxxii.
Nhưng dần dần, trái tim Mandela đã có sự biến chuyển. Nhiều năm sau khi ông ra tù, tôi đến thăm ông và hỏi: “Mất bao nhiêu lâu để ngài có thể xóa tan sự cay nghiệt dành cho những kẻ cai ngục, những kẻ đã tra tấn và sỉ nhục ngài?”. Ông trả lời: “Khoảng bốn năm”. Tôi hỏi ông tại sao ông thay đổi, và ông kể rằng: “Họ nói về mối quan hệ của họ với những người khác, về gia đình của họ và tôi nhận ra họ cũng chính là nạn nhân của chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi”.
Christo Brand, một lính gác trẻ, đã miêu tả hành trình cá nhân của mình như thế này: “Khi tôi mới được cử đến gác ngục tại đảo Robben, tôi được truyền lại rằng những kẻ mà chúng tôi canh giữ chẳng khác gì con vật. Một vài cai ngục rất ghét tù nhân và tỏ ra vô cùng tàn bạo”.² Và sau đó, Brand được giao canh gác Nelson Mandela. “Khi tôi đến nhận nhiệm vụ tại nhà tù Robben, Nelson Mandela đã gần sáu mươi tuổi. Ông là người thực tế và rất lịch sự. Ông tôn trọng tôi và sự tôn trọng của tôi dành cho ông cũng lớn dần lên. Sau một khoảng thời gian, dù cho ông ấy là tù nhân, tình bạn của chúng tôi bắt đầu nảy nở.”
² . “Christo Brand”, The Forgiveness Project,
http://theforgivenessprojectcomstorieschristo-brand-vusumzi-mcongo-south-africa/. Truy cập 23/11/2010.
Tình bạn này đã thay đổi cuộc đời của Christo Brand. Anh lính trẻ bắt đầu giúp đỡ Mandela. Anh giấu bánh mì mang vào cho Mandela và giúp Mandela đưa tin. Anh thậm chí còn phá luật để Mandela có thể gặp và ôm cháu trai sơ sinh vào lòng. “Mandela lo rằng tôi sẽ bị bắt và bị phạt. Ông viết cho vợ tôi nói rằng tôi phải tiếp tục con đường học tập của mình. Dù là tù nhân, nhưng ông lại khuyến khích cai ngục tiếp tục đi học.”
Mandela dành nhiều sự quan tâm cho cậu con trai nhỏ của Brand – Riaan. Riaan sau này thường xuyên ghé thăm Mandela và xem ông như ông nội của mình. Về sau, khi Mandela trở thành tổng thống Nam Phi, quỹ giáo dục của ông đã trao tặng học bổng cho Riaan.²⁷
²⁷. Andrew Meldrum, “The Guard Who Really Was Mandela’s Friend”, Observer (London). 20/05/2007,
http://wwwguardiancoukworld/2007/may/20/nelsonmandela. Truy cập 23/11/2010.
Đối với cả Nelson Mandela và Christo Brand, mối quan hệ của họ đã chuyển từ trạng thái “Người – Vật” sang “Tôi – Quý Bạn”. Người lính trẻ ban đầu chỉ nhìn những người châu Phi da đen như con vật nhưng sau đó đã trở nên yêu quý người tù nhân già và phản đối chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi. Người đàn ông già từng xem người da trắng là kẻ thù bỗng dành tình cảm đặc biệt cho người lính gác trẻ. Đó chỉ là một bước trong chặng đường dài được Mandela gọi bằng cụm từ “Hành trình muôn dặm đến tự do”²⁸ và thoát khỏi những thành kiến của chính ông.
²⁸. “Long walk to freedom”.
Mandela viết: “Trong những năm dài đằng đẵng và cô đơn ấy, sự khao khát tự do cho người dân của tôi đã trở thành niềm mong mỏi tự do cho tất cả mọi người, cả người da trắng và người da đen. Tôi cũng biết rằng, những người đang đàn áp chúng tôi cũng cần được giải phóng và trao cho tự do như những người đang bị đàn áp vậy. Những người bị đàn áp và những người đàn áp cũng giống nhau. Tính người trong họ đều bị tước đoạt”.² Bởi cách nghĩ như thế, nhân dân của Mandela nói rằng ngài ấy có Ubuntu.
² . Nelson Mandela, Long Walk to Freedom (New York: Holt, Rinehart and Winston, 2000), p. 544.
Những sự biến chuyển như thế xảy ra khi mối quan hệ trở nên đặc biệt cá nhân. Mandela và Brand đã nhìn nhận nhau như nhữngcon người, chứ không phải đại diện của hai phe đối lập. Giống như Tổng Giám mục Desmond Tutu nói, khi cuối cùng thực sự nhìn nhận nhau: “Chúng ta nắm bắt được điều tuyệt vời hơn... khi thế giới được thắp sáng bởi sự cảm thông và bao dung, khi chúng ta xích lại gần nhau dù chỉ trong một giây phút và gắn kết với nhau bởi lòng nhân ái”.³ Đây là sức mạnh mà mô thức “Tôi nhìn nhận bạn” mang lại.
³ . Desmond Tutu, No Future Without Forgiveness (New York: Doubleday, 1999), 265.
Khi áp dụng mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”, tôi sẽ dành cho bạn sự tôn trọng thực sự chứ không phải giả tạo. Tôi nhìn nhận bạn, chứ không phải phe của bạn trong cuộc xung đột. Tôi biết câu chuyện của bạn rất phong phú và phức tạp và nó bao gồm rất nhiều tình tiết thú vị. Trong mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”, khi hợp lực cùng nhau, tôi và bạn sẽ tạo ra sức mạnh vô cùng khác biệt bởi năng lực của mỗi chúng ta bổ trợ cho nhau. Sự kết hợp giữa chúng ta là độc nhất. Chúng ta có thể cùng nhau tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. Và điều này sẽ không thể xảy ra nếu như ta khăng khăng đi theo mô thức thành kiến.
Trong mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”, tôi có Ubuntu. Tôi có lòng cảm thông sâu sắc. Nếu tôi thực sự nhìn nhận bạn, tôi sẽ thiên về việc tìm hiểu bạn, để hiểu cảm giác của bạn, từ đó giảm thiểu xung đột và tối ưu hóa quá trình hợp lực giữa chúng ta. Ngược lại, nếu tôi không thông cảm với bạn, tôi không thể có chung cảm xúc hay cách nhìn nhận giống như bạn. Và bạn hay tôi đều không thể mạnh mẽ, hiểu biết và sáng tạo như khi chúng ta hợp lực.
Tôi mong bạn nghiêm túc áp dụng mô thức này trong đời sống cá nhân. Nghĩ về một hoặc hai người – đồng nghiệp, bạn bè hay người thân trong gia đình – những người cần được “nhìn nhận”. Bạn hiểu ý tôi muốn nói chứ? Họ có lý không khi nghĩ bạn đang hạ thấp họ, phớt lờ họ hay giả vờ tôn trọng họ? Bạn có nói xấu sau lưng họ không? Bạn có xem họ là những biểu tượng hay là những con người thực sự với điểm mạnh và điểm yếu, với khí chất và mâu thuẫn bên trong, với tài năng thiên phú và cả những điểm mù không tránh được – giống như bạn?