Tại ngôi làng nhỏ bé Breedon-on-the-Hill của nước Anh, người dân thường tụ hội tại buổi diễn kịch câm về thần thoại Anh được tổ chức hàng năm. Đó là đêm của những bài ca điên rồ và những nhóm kịch ăn mặc lạ mắt và lộng lẫy. Người ta phải mất hai tuần để chuẩn bị cho buổi biểu diễn này và ai cũng thích thú theo dõi những người hàng xóm của mình tự biên tự diễn những trò hài hước. Theo truyền thống, những buổi kịch câm mượn hội trường của một trường học để biểu diễn – vốn được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, chủ yếu từ nguồn tiền quyên góp của dân làng.
Nhưng truyền thống này chấm dứt khi một nữ hiệu trưởng tiếp quản ngôi trường với những quy tắc an toàn mới, và đề nghị biểu diễn kịch câm ở một nơi khác. Thị trấn phản đối, và bà hiệu trưởng đã tăng phí sử dụng hội trường lên 800 bảng, điều đó khiến mọi người giận dữ. Không ai có thể trả số tiền lớn như thế. Thế là họ yêu cầu hội đồng địa phương cho phép họ ra vào hội trường trường học miễn phí, nhưng hội đồng này đã cấm họ, và lần đầu tiên trong nửa thế kỷ, không có buổi biểu diễn kịch câm nào được tổ chức tại Breedon.
Cuộc tranh cãi này sớm được mang ra tòa. Dân làng phản đối chi phí trên và các thủ tục kiểm tra lý lịch tư pháp mới áp dụng bắt buộc cho tất cả những ai bước vào khuôn viên trường. Nhiều năm về trước, họ đã đóng góp 3.000 bảng tiền xây dựng hội trường, họ cho rằng mình được sử dụng nó miễn phí ngoài giờ học mà không bị điều tra như những kẻ phạm tội.
Các nhà quản lý ngôi trường tranh luận rằng, chi phí duy trì khán phòng đã tăng lên và họ không thể tổ chức các buổi kịch thêm nữa; rằng yêu cầu của dân làng thật “vô lý và bất khả thi”. Họ không thể chịu trách nhiệm cho việc “điền một đống giấy tờ kê khai thông tin” bị yêu cầu bắt buộc khi mỗi một dân làng bước vào hội trường.
Sau bảy năm theo đuổi vụ kiện với 6,7 triệu bảng chi phí các bên bỏ ra, vụ kiện được đưa lên Tòa án Tối cao nước Anh, và người đứng đầu Tối cao Pháp viện cuối cùng đã ra phán quyết đi ngược lại lợi ích của người dân Breedon. Ông còn yêu cầu họ phải trả một khoản phí khổng lồ. Bà hiệu trưởng và vị cha xứ từ lâu đã từ chức vì vụ bất đồng này. Những người bạn cũ không còn nhìn mặt nhau. Mối quan hệ giữa người dân và hội đồng thị trấn đã đổ vỡ không thể hàn gắn. Và những buổi kịch câm của ngôi làng, nơi những trò ngốc nghếch từng là một phần quan trọng trong văn hóa dân gian của Breedon-on-the-Hill, mãi mãi không còn tồn tại.
. Xem Robert Hardman, “A very Uncivil War”, Daily Mail Online, 21/6/2010,
http://wwwdailymailcouknewsarticle-1288182/A-uncivil-war-How-spat-village-hall-divided-community-turned-neighbours-sworn-enemieshtml; #ixzzH1BZYBdj: “Breedon-on-the-Hill Villagers Lose Hall Court Appeal”, BBC News, 18/1/2011,
http://newsbbccouklocalleicesterhipeople_and_places; shnewsid_9365000/9365108.stm Đây là câu chuyện điển hình mà chúng ta thường dễ bỏ qua. Vụ kiện tại Breedon-on-the-Hill chỉ là một trong những cuộc đụng độ lãng phí, tổn hại mà chúng ta gây chiến với người khác thông qua tòa án. Hệ thống tư pháp đối lập chính là hình thức của lối tư duy hai phương thức.

Tòa án là nơi đầy rẫy những vụ kiện, từ những tranh chấp vụn vặt và vớ vẩn đến những vụ án tầm cỡ quốc gia. Ngay cả với nhiều vụ kiện chính đáng cũng gây tốn kém lớn về mặt tiền bạc và hủy hoại các mối quan hệ đến nỗi cuối cùng, không bên nào thực sự chiến thắng. Abraham Lincoln luôn khuyên rằng: “Đừng khuyến khích kiện tụng… Người chiến thắng trên danh nghĩa thực chất là kẻ thua cuộc trong sự tổn thất lớn về tiền bạc và thời gian”.
Có vô số những câu chuyện như thế. Khi một tình nguyện viên trẻ tuổi của tổ chức Teach for America (Dạy học vì nước Mỹ) đuổi một học sinh mười hai tuổi ngỗ ngược ra khỏi lớp học, phụ huynh đã kiện trường này 20 triệu đô la. Trong một trường hợp khác, một người đàn ông kiện nhân viên giặt ủi 67 triệu đô la vì làm mất cái quần của ông ta. Không ai biết được mỗi năm có bao nhiêu tiền được trao qua các bản án – nhưng hẳn là những con số khổng lồ.
Vai trò có một không hai của sứ giả hòa bình
Chúng ta vô cùng trân trọng và tôn vinh những người dấn thân vào con đường thực thi pháp luật cao quý. Nhiệm vụ của họ là cơ hội tối cao để mang lại sự cứu rỗi, giải pháp sáng tạo, hòa bình và chữa lành cho những con người bị đè nén trong thế giới của sự xung đột, tranh chấp và những vấn đề nan giải. Nếu có thời đại nào chúng ta cần những sứ giả hòa bình, thì đó là ngay lúc này, và các luật sư có vị trí độc tôn để đảm nhận vai trò này. Lincoln từng nói: “Là một sứ giả hòa bình, luật sư nắm trong tay cơ hội vượt trội hơn người khác”.
Mục đích chính của chương này là giúp những người phải đối mặt với luật sư và cả những người hành nghề luật hiểu được cơ hội tuyệt vời này. Với những người đang hành nghề luật, Larry chia sẻ thế này:
Ngay từ đầu, tôi phải thừa nhận một sự thiên vị và tiết lộ một điều: Tôi yêu thích các luật sư và đã làm việc với họ hơn bốn mươi năm. Trước khi tôi tham gia vào bộ máy tư pháp bang và liên bang trong nhiều năm, tôi và các cộng sự đã có một sự nghiệp thành công khi đại diện cho rất nhiều khách hàng, từ các cá nhân đến các doanh nghiệp thuộc Top Fortune 500. Tôi hiểu những yêu cầu được đặt lên vai các luật sư và áp lực lớn lao mà họ phải chịu đựng trong cuộc sống công việc của mình. Sau nhiều năm làm việc, tôi đã dành sự tôn trọng sâu sắc cho các luật sư và những người làm nghề luật. Họ hầu hết đều là những người trung thực, hiểu biết về nghề nghiệp và có tác phong lịch thiệp, họ luôn kịp thời mang lại dịch vụ chất lượng cho khách hàng với mức giá phải chăng. Nghề luật vốn có bản chất tích cực. Tuy nhiên, có nhiều vấn đề nghiêm trọng với quy trình pháp lý gây ảnh hưởng tới sức khỏe và hạnh phúc của tất cả những bên liên quan. Chương này sẽ cởi mở và thẳng thắn chỉ ra một vài trong số các vấn đề đó.
Cả hai chúng tôi tin rằng, đa số các luật sư đều hành nghề luật với lý tưởng cao nhất, với tình yêu dành cho công lý và luật pháp, với khát khao có một mức thu nhập tốt và cung cấp cho bản thân và gia đình một cuộc sống với nhiều cơ hội, và một khát khao chân thành được phục vụ con người. Nhiều người đã thành công khi nghiêm túc thực hiện những lý tưởng này và có được một sự nghiệp ấn tượng, mang lại sự cứu giúp và các giải pháp sáng tạo cho vô số người hưởng lợi. Tuy nhiên, khi những luật sư trẻ bị cuốn vào vòng xoáy “tập đoàn luật”, “con đường trở thành cộng sự”, và cuộc chiến tranh tụng với bên còn lại, thì nhiều người trong số họ trở nên xa rời những lý tưởng này. Họ tách biệt cuộc sống công việc với cuộc sống riêng tư và thường trở nên trống rỗng trong cả cảm xúc, trí óc và tinh thần.⁷
⁷ . Xem tại “In the Interests of Justice: Reforming the Legal Profession”, Stanford Law Review 54 (tháng 6/2002): 6.
Rồi cuối cùng, nhiều luật sư không còn là những sứ giả hòa bình nữa. Patrick J. Schiltz, cựu trưởng khoa luật – giáo sư luật, giờ là thẩm phán tòa án liên bang tại Minnesota, cảnh báo những sinh viên tốt nghiệp trường luật rằng: “Tôi có một tin tốt và một tin xấu. Tin xấu là nghề nghiệp mà các bạn đang theo đuổi là một trong những nghề bất hạnh và tổn hại sức khỏe nhất trên trái đất này – và, trong con mắt của nhiều người, là cái nghề vô đạo đức nhất. Còn tin tốt là các bạn vẫn có thể theo đuổi nghề này mà vẫn thấy hạnh phúc, khỏe mạnh và có đạo đức”.
Theo Schiltz, luật sư dường như nằm trong số những người trầm cảm nhất nước Mỹ. Ông nhắc đến một nghiên cứu cho thấy tỷ lệ cao các sinh viên luật và luật sư mắc chứng lo âu, thù địch, hoang tưởng.
Schiltz cũng chỉ ra rằng luật sư dường như là những kẻ có tửu lượng kinh khủng, ông đề cập tới một nghiên cứu chỉ ra một phần ba luật sư tại một bang mắc các vấn đề về lạm dụng rượu hoặc chất kích thích. Thêm vào đó, các nghiên cứu cũng cho thấy rằng tỷ lệ ly hôn của các luật sư có thể cao hơn những nghề nghiệp khác, và theo báo cáo thì các luật sư nghĩ về chuyện tự tử nhiều hơn những người khác.
Schiltz nhắc đến một nghiên cứu về các luật sư California được thực hiện bởi RAND Institute for Civil Justice, qua đó cho thấy “chỉ một nửa nói rằng nếu được làm lại, họ sẽ lại trở thành luật sư”. Ngoài ra, 40% các luật sư ở North Carolina nói rằng họ sẽ không khuyến khích con mình hoặc thậm chí là những người đủ điều kiện khác theo đuổi ngành luật.
Schiltz nói thêm: “Những người có vấn đề về sức khỏe như vậy – trầm cảm, lo âu, nghiện rượu, lạm dụng chất kích thích, ly dị, và đến mức tự tử – gần như theo định nghĩa là không hạnh phúc. Vậy thì chẳng nên ngạc nhiên về chuyện luật sư là những người thực sự không hạnh phúc, lẫn chuyện nguồn gốc của sự bất hạnh ấy dường như là điểm chung của họ: nghề luật sư”.⁷¹
⁷¹. Patrick J. Schiltz, “On Being a Happy, Healthy, and Ethical Member of an Unhappy, Unhealthy and Unethical Profession”, 52 Vand. L. Rev. (1999).
Vậy điều gì về ngành luật đã gây ra nỗi đau lặng thầm cho nhiều người đến vậy? Chúng tôi tin rằng bởi đa số là kết quả của tư tưởng tranh tụng đối lập được thừa hưởng từ trước đó – thứ bị hệ thống hóa và thể chế hóa bởi lối tư duy hai phương thức. Thêm vào hệ thống đó là khách hàng với tư tưởng cứng nhắc là người sẽ đưa ra các quyết định và tạo áp lực nặng nề trên vai luật sư.
Hệ thống tranh tụng hai bên đối lập trong luật pháp đã có một lịch sử lâu đời và đáng chú ý. Đa số các quốc gia, đặc biệt tại châu Âu và châu Mỹ, hiện đang sử dụng một vài các biến thể của nó. Chắc chắn nó đã bắt đầu từ thời phân xử bằng trận đấu⁷², nhưng ngày nay đó là một hệ thống phức tạp mà trong đó, nghĩa vụ và quyền lợi của nguyên đơn và bị đơn được cẩn trọng nêu ra rõ ràng. Khi được sử dụng hợp lý, hệ thống này rất hiệu quả về mặt luật pháp. Nhưng như chúng tôi đã nói, những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 luôn tìm một phương thức vượt lên trên công lý và sự công bằng, và hướng đến sự hợp lực. Như Schiltz chỉ ra: “[Các luật sư] đang chơi một trò chơi và tiền bạc là cách mà điểm số được tính trong trò chơi này”⁷³.
⁷². Một phương pháp xét xử của luật pháp Đức để giải quyết những cáo buộc khi không có mặt nhân chứng hay nhận tội, hai bên trong vụ kiện sẽ đấu với nhau một trận duy nhất, người thắng trận đấu cũng là người thắng kiện. (ND)
⁷³. Schiltz, 905.
Cựu thẩm phán tối cao lỗi lạc Sandra Day O’Connor của Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ bày tỏ sự lo ngại về xu hướng sử dụng luật pháp như một công cụ khiến cho các xung đột leo thang thay vì giải quyết nó:
Người ta nói rằng luật pháp của một quốc gia là biểu hiện cho lý tưởng cao nhất của công dân quốc gia này. Thật đáng tiếc, đạo đức của các luật sư tại Mỹ đôi khi lại là biểu hiện của lý tưởng thấp nhất… của một môi trường nghề nghiệp mà ở đó sự thù địch, lòng ích kỷ và suy nghĩ phải-thắng-bằng-mọi-giá lại đang thịnh hành. Một luật sư mới đây đã ngừng hành nghề giải thích quyết định rời bỏ nghề của mình bằng những câu từ ảm đạm: “Tôi mệt mỏi khi phải dối trá. Tôi mệt mỏi với những mánh khóe. Nhưng trên hết, tôi mệt mỏi vì nỗi đau mà nghề nghiệp của mình gây ra cho người khác”.
Chúng tôi đưa ra những lời đàm phán của mình với các luật sư khác như đang gây chiến. Hãy xem xét ngôn ngữ mà các luật sư sử dụng để miêu tả những trải nghiệm ngày thường của họ: “Tôi tấn công mọi điểm yếu trong lập luận của họ”.
“Những lời chỉ trích của cô ấy là nhắm đúng mục tiêu.”
“Tôi hủy hoại vị thế của anh ta.”
“Nếu chúng tôi sử dụng chiến thuật đó, cô ta sẽ giết chúng tôi.”
“Tôi bác bỏ từng luận điểm của họ.”
Các luật sư bất mãn với nghề nghiệp của họ không chỉ đơn giản bởi công việc vất vả và tốn thời gian… Đúng hơn là, khi một ngày kết thúc, nhiều luật sư tự hỏi rằng liệu họ có đóng góp bất cứ điều gì đáng giá cho xã hội hay không.⁷⁴
⁷⁴. Sandra Day O’Connor, The Majesty of the Law (New York: Random House Digital, 2004), 226-29.
Đích đến đáng buồn nhưng thường thấy của lối tư duy hai phương thức là phòng xử án. Có một nghịch lý lớn là tòa án có thể là địa điểm tốt nhất giúp chúng ta đạt được Lựa chọn tối ưu thứ 3, và luật sư là những người tạo ra sự hợp lực tuyệt vời nhất. Hệ thống tranh tụng thôi thúc người ta nghĩ đến cụm từ “thắng hoặc thua”, “cách của tôi hoặc cách của anh”. Nhưng con đường dẫn tới sự bình an trong tâm hồn, không chỉ giữa các cá nhân, mà với cả thế giới – chính là phương thức của chúng ta, Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Nghiệp vụ pháp luật theo Lựa chọn tối ưu thứ 3?
Liệu có khả năng rằng việc thực thi pháp luật – ngay cả khi khách hàng là những người quyền lực và đòi hỏi – có thể thay đổi bằng lối tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3? Câu trả lời là Có, và ở một mức độ nào đó, nó đã xảy ra. Một dấu hiệu tích cực là sự gia tăng bùng nổ các vụ “giải quyết tranh chấp” tại nhiều cơ quan có thẩm quyền, cơ quan chính phủ, và các công ty mà trong đó, người ta sẽ tìm đến người hòa giải hay trọng tài thay vì đưa nhau ra tòa. Hòa giải viên nổi tiếng Peter Adler cho biết: “Giờ đây hòa giải kết nối sâu sắc với luật pháp và chẳng thể tách rời khỏi hệ thống tư pháp”.

Giải quyết tranh chấp có thể là một cách tuyệt vời để xóa bỏ căng thẳng và áp lực của việc đưa nhau ra tòa. Trái ngược với một vụ kiện tụng, phương thức giải quyết tranh chấp nhằm giải quyết xung đột có thể tạo ra kết quả tốt hơn, nhanh hơn và ít tốn kém hơn cũng như giảm đi hẳn sự mệt mỏi hao mòn dành cho cả hai bên. Trong các phương thức để giải quyết tranh chấp, hòa giải là phương thức giống với hợp lực nhất. Các hòa giải viên thường quan tâm đến việc giải quyết vấn đề hơn là xem ai sẽ thắng hay thua. Họ cũng làm việc chăm chỉ để giữ gìn mối quan hệ của các bên tranh chấp. Một hòa giải viên giỏi có thể biến một cuộc ly hôn cay đắng thành một sự sắp xếp khả thi để hai bên có thể sống cuộc sống của riêng mình và cùng hợp tác để chăm sóc con cái, phân chia tài sản, vv… Nỗ lực và ảnh hưởng tích cực không thể đo đếm được của các hòa giải viên mới đáng ngưỡng mộ và đáng hoan nghênh làm sao!
Một trong những người đề xướng giải quyết tranh chấp đầu tiên, luật sư, nhà hòa giải Thomas Boyle nói: “Giống như một túp lều hòa bình trên chiến trường, nó hợp nhất các bên với mục tiêu chung là giải quyết vấn đề”.⁷⁵
⁷⁵. Thomas D. Boyle, “Mediation and the Legal System: New Tricks for an Old Dog”, Federal Bar Journal 58 (tháng 10/1991): 514.
Nhưng nếu không có ba mô thức của tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, giải quyết tranh chấp sẽ trở thành một vụ kiện tụng trá hình; giải quyết tranh chấp tự nó ít có sức mạnh thật sự để chống lại khuôn mẫu cố hữu của sự thiếu tôn trọng và phòng vệ. Giải quyết tranh chấp là để đạt được những giải pháp công bằng và hợp lý, nhưng không hẳn hướng đến hợp lực. Nhìn vào những hạn chế của giải quyết tranh chấp, Adler chia sẻ: “Những giá trị và phương thức chung lẽ ra phải kết nối chúng ta với nhau hóa ra chỉ là những khao khát bề mặt thay vì là một nền tảng chung thật sự”.⁷
⁷ . Peter Adler, “The End of Mediation”, http://wwwmediatecomarticlesadlerTheEndcfm. Truy cập ngày 19/7/2010.
Hợp lực là để đạt được “nền tảng chung thật sự” và yêu cầu một sự biến đổi mô thức cơ bản. Đó là thoát khỏi tư duy cạnh tranh và thỏa hiệp, đồng thời đi theo tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Chúng ta được truyền cảm hứng bởi những hành động của Gandhi, người về mặt tinh thần đã phá vỡ những hạn chế của phương thức thứ nhất và thứ hai. Là một luật sư được đào tạo tại London, Gandhi chắc chắn hiểu biết về hệ thống tranh tụng. Hãy nhớ lại rằng sau khi gia nhập một công ty luật tại Nam Phi, ông thấy mình liên tục bị đối xử tệ bạc khi là một người Ấn Độ làm việc giữa một tổ chức da trắng quyền lực. Ông bị ném ra khỏi xe lửa vì dám ngồi ở toa hạng nhất dù ông đã mua vé hạng nhất. Các khách sạn từ chối đón tiếp ông, nhà hàng từ chối phục vụ ông.
Gandhi không phải là nạn nhân duy nhất; bang Transvaal ở Nam Phi là quê nhà của rất nhiều nhóm thiểu số bị áp bức. Giận dữ bởi một đạo luật về bắt buộc đăng ký nhân thân đối với người gốc Á, rằng tất cả những ai không phải da trắng đều phải đăng ký với chính quyền và lấy dấu vân tay, cộng đồng cư dân Ấn Độ tại Transvaal đã tổ chức một cuộc biểu tình lớn vào ngày 11/9/1906 để phản đối. Họ cũng tranh cãi xem nên đệ trình đơn hay nên đấu tranh bạo lực. Vốn là tiếng nói được đám đông tôn trọng, Gandhi trăn trở trong lòng xem nên phản ứng thế nào. Ông cũng giận dữ như bất cứ ai bị phân biệt đối xử, ông cũng hiểu rất rõ rằng bạo lực có thể là câu trả lời cho bạo lực. Đồng thời, ông cũng không thể sống dưới sự bạo ngược. Nhưng bằng cách nào đó, ông đã tìm ra câu trả lời, Lựa chọn tối ưu thứ 3, với sự hợp lực của hai nguyên tắc bao trùm: công lý và truyền thống ahimsa của đạo Hindu – “không làm hại bất cứ sinh vật sống nào”.
Trong bài phát biểu với đám đông, Gandhi đề ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 của mình: đấu tranh bất bạo động. Ông không từ bỏ nhân quyền và phẩm cách bằng cách tuân theo đạo luật bất công ấy; như thế là vi phạm nguyên tắc. Nhưng ông cũng không sử dụng bạo lực để đáp trả và kêu gọi mọi người chấp nhận bị bắt chứ không phản kháng bằng bạo lực.
Những người dân Ấn Độ đối mặt với bạo lực bằng cuộc đấu tranh bất bạo động. Hơn 10.000 người đã vào tù mà không kháng cự, thay vì từ bỏ quyền lợi của mình, và phong trào phản đối lặng lẽ này đã thu hút sự chú ý của một thế giới đang sững sờ. Cuối cùng, chính Gandhi cũng bị bắt vào tù và dành thời gian trong đó để làm một đôi dép tặng cho người đứng đầu chính quyền Transvaal – Tướng Jan Christiaan Smuts. Hành động này đã chỉ ra sự độc đáo trong Lựa chọn tối ưu thứ 3 của Gandhi. Ông không chỉ đơn thuần chống lại sự bất công, ông tìm cách làm bạn với kẻ thù của mình. Mặc dù Smuts tống ông vào tù ba lần, Gandhi vẫn không bao giờ ngừng hy vọng thay đổi trái tim của vị tướng này, và cuối cùng ông đã thành công. “Đạo Luật Đen” cuối cùng đã bị bãi bỏ. Nhiều năm sau đó, trong một lần Smuts tham dự tiệc sinh nhật của Gandhi, ông ấy nói rằng: “Tôi không xứng đáng được xỏ chân vào đôi dép của một con người vĩ đại như vậy”.
Trở về quê hương của mình, Gandhi chủ trương giải phóng Ấn Độ khỏi ách đô hộ của thực dân Anh. Ông cảm thấy sự độc lập sẽ tốt cho cả người Anh lẫn người Ấn. “Nếu người Anh rút lui”, ông viết, “họ sẽ giảm bớt một gánh nặng to lớn, nếu họ thực sự điềm tĩnh xem xét ý nghĩa của việc một dân tộc bị chìm trong ách nô lệ”.⁷⁷ Ông không ngừng đối xử với thực dân Anh như những người bạn quý mến, ngay cả khi đối mặt với sự ngược đãi và bị bỏ tù, và ông khuyên những người khác làm điều tương tự. “Hỡi những người anh em”, ông nói với những người đồng hương, “chúng ta đã đi một chặng đường dài cùng với thực dân Anh. Khi họ rời đi, chúng ta mong muốn họ rời đi như những người bạn. Nếu chúng ta thực sự muốn thay đổi mọi thứ, chúng ta phải làm điều gì đó tốt hơn là tấn công tàu lửa hay giết người khác bằng gươm. Tôi muốn thay đổi tâm trí của họ, chứ không phải giết họ”.
⁷⁷. Mohandas K. Gandhi, “My Appeal to the British”, Harijan, 24/5/1942.
Cuộc đấu tranh bất bạo động trên diện rộng giúp Ấn Độ giành được độc lập đã trở thành huyền thoại. Điều đáng chú ý là nhà lãnh đạo Gandhi chưa từng nắm giữ trong tay bất cứ quyền lực nhà nước chính thống nào trước đó. Là một luật sư có bằng cấp, ông đã chọn thực hiện vai trò của một sứ giả hòa bình, thay vì vai trò của một kẻ thù địch. Chỉ bằng sức mạnh của tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, ông đã đem lại độc lập tự do cho hàng trăm triệu con người. Khi thực dân Anh rút quân vào năm 1947, họ đã thực hiện điều đó trong hòa bình và tình bằng hữu.
Đây là một bí mật mạnh mẽ của tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3: Biến thù thành bạn. Gandhi không bao giờ đánh mất niềm tin rằng “ngay cả trái tim sắt đá nhất cũng có thể thay đổi – cảm động bởi một cử chỉ yêu thương chân thành của đối thủ”.⁷⁸ Với những hành động như vậy, người luật sư Ấn Độ nhỏ bé đã thay đổi cả thế giới.
⁷⁸. Uma Majmudar, Gandhi’s Pilgrimage of Faith (Albany, NY: SUNY Press, 2005), 144-45.
Tất nhiên, sự thay đổi đầu tiên bắt nguồn từ tâm trí và trái tim của chính Gandhi. Ông nói: “Sự vĩ đại của con người không nằm ở khả năng tái tạo thế giới mà ở khả năng tái tạo chính bản thân mình”.
Ngoài Abraham Lincoln, một trong những người có sức ảnh hưởng mạnh mẽ nhất với luật pháp Mỹ chính là Thurgood Marshall. Ông được biết đến nhờ phẩm giá và sự chính trực tuyệt đối của mình. Marshall còn là một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Ông hoàn toàn có thể thù hận, ăn miếng trả miếng, xúc phạm lại khi bị xúc phạm. Thay vì thế, ông đã nhìn nhận sâu xa hơn, biết rằng mục tiêu của mình là sự bình đẳng, không phải là đối đầu và cãi cọ. Phản hồi lại những bình luận chỉ trích của những đồng nghiệp người Mỹ gốc Phi hướng tới mình khi ông dùng bữa với cố vấn luật của phe đối lập - một người phân biệt chủng tộc, Marshall đơn giản trả lời: “Chúng tôi đều là luật sư, chúng tôi đều là công dân. Có một mối quan hệ công dân với đối thủ của bạn là một điều quan trọng”.
Khi hoàn thiện bản tóm tắt của vụ kiện nổi tiếng Brown kiện Hội đồng giáo dục⁷ để đệ trình lên Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ, người ta nói rằng: “Marshall đã tự chỉnh sửa bản tóm tắt vụ kiện nhiều lần để xóa bỏ những nhận xét ‘không thật’ chống đối các luật sư da trắng để biện hộ cho phân biệt chủng tộc. Đó là một ví dụ điển hình của Marshall để giữ cho vụ đối đầu đạt được tính chuyên nghiệp cao nhất”.
⁷ . Vụ kiện năm 1954, theo đó kêu gọi chấm dứt nạn phân biệt trong trường học ở Mỹ. Thành công của vụ kiện này mang lại nhiều cơ hội giáo dục hơn cho những người Mỹ gốc Phi. (ND)
Marshall thành công qua Lựa chọn tối ưu thứ 3 của mình để vừa giải quyết những cuộc tấn công gây tranh cãi, vừa không đầu hàng trước thực trạng xã hội. Sử dụng thước đo lịch sử, lối tư duy và tiếp cận của ông đã dẫn tới những sự bảo vệ pháp lý phi thường mới cho những người thiểu số ở Mỹ.⁸
⁸ . Juan Williams, Thurgood Marshall: An American Revolutionary (New York: Three Rivers Press, 1998), 213, 215.
Các luật sư xem bản thân trước hết là người hòa giải – những người có khả năng kết nối và kiến tạo sự hòa hợp thay vì bất đồng – luôn xem mỗi vụ kiện là một cơ hội để đi đến một Lựa chọn tối ưu thứ 3, một thử thách tuyệt vời hơn và thú vị hơn là hạ gục đối phương.
Các nguyên đơn sẵn sàng xem bản thân và đối thủ là những con người không tránh được lỗi lầm nhưng vẫn đáng được tôn trọng sẽ có thể thấu hiểu nhau sâu sắc hơn. Họ có thể đối mặt với thực tế rằng không vấn đề nào là rõ ràng trắng đen, rằng chúng ta đều có những lý lẽ của riêng mình, và sự phẫn nộ có thể khiến họ mờ mắt và gây ra thảm họa cho tất cả các bên liên quan, trong đó có chính họ.
Luật pháp và “Chiếc gậy trình bày”
Một vụ kiện có thể trở thành kiểu chiến tranh “tìm và diệt”: Mục đích của nó là tìm ra điểm yếu và đánh bại đối phương. Ngược lại, yêu cầu đầu tiên của một sứ giả hòa bình là sự cảm thông – quyết tâm lắng nghe và thực sự thấu hiểu đối phương. Larry sẽ kể cho bạn câu chuyện sau.
Tôi còn nhớ trong một phiên hòa giải, luật sư của cả hai bên nói với tôi rằng: “Các bên quá khác biệt đến mức chúng tôi thực sự không thấy việc thu hẹp khoảng cách giữa họ là điều khả thi”. Trong bốn mươi năm với nghề luật, tôi chưa từng thấy những gương mặt nào nghiêm trọng và cơ hàm nào được siết chặt đến thế. Thứ duy nhất siết chặt hơn cơ hàm có lẽ là sự kiểm soát túi tiền của họ.
Đây là một câu chuyện bi kịch quen thuộc: hai bên từng là đối tác kinh doanh, từng có tình bạn đẹp đẽ, giờ đây lại trở thành những kẻ đối đầu nhất quyết đòi mức bồi thường thiệt hại đến mức sửng sốt đối với người kia. Tôi tự hỏi bao nhiêu thương vụ đã trôi qua, bao nhiêu cơ hội đã bị vuột mất, bao nhiêu tiền của cũng như thời gian và sức lực đã bị hai bên phí phạm chỉ để ăn miếng trả miếng lẫn nhau.
Tôi hiếm khi chứng kiến một vụ kiện nào mà cả hai bên đều gặp bất lợi đến như vậy, bởi cả hai đều được hỗ trợ bởi một loạt các dẫn chứng và thực tế. Nhưng có một điều rõ ràng với tôi: không bên nào thực sự hiểu hoàn cảnh của người kia. Cả hai bên đều chỉ chú tâm vào cách nhìn nhận vấn đề của mình đến nỗi họ quên mất luận điểm của người còn lại. Thế rồi, tôi quay sang các luật sư và hỏi: “Cả hai vị đã đặt mình vào vị trí của người kia chưa?”.
“Có, thưa ngài”, một người trả lời tự tin.

Nhưng vị luật sư còn lại ngừng lại và nói: “Tôi biết rằng họ đang tranh cãi, nhưng tôi thực sự không hiểu căn cứ quan điểm của họ”. Đó là lúc tôi trao cho họ “chiếc gậy trình bày”, tất nhiên là theo nghĩa bóng.
Yêu cầu tiếp theo của tôi là một sự thay đổi bất ngờ mà họ chưa từng biết đến. Tôi giải thích rằng các luật sư sẽ được trao cơ hội để được nói, nhưng trước khi họ đưa ra bình luận để bảo vệ cho quan điểm của mình, họ phải chỉ ra được quan điểm của đối phương cho đến khi đối phương hài lòng. Về bản chất, họ đang biện luận cho đối phương.
Luật sư của bị đơn mất ba lần chỉ ra quan điểm của nguyên đơn mới khiến nguyên đơn hài lòng. Đến lượt mình, luật sư của nguyên đơn mất hai lần.
Thế rồi một điều thú vị xảy ra. Bị đơn không còn khoanh tay lại giữ thái độ phòng thủ và vẻ mặt nghiêm túc, lạnh lùng biến mất. Anh ta nhìn nguyên đơn và nói: “Brad, đây là tình thế của anh à?”.
“Vâng, cũng gần như thế.”
“Tôi nghĩ anh…”
Hai luật sư ngồi lại và quan sát khách hàng của mình bắt đầu một cuộc chuyện trò sau hai năm kể từ khi người này khởi kiện người kia. Cuối cùng, họ đi đến một sự thỏa thuận có ích cho cả hai bên. Điều quan trọng hơn, sự tôn trọng mà họ dành cho nhau – điều đã gần như bay biến – đã quay trở lại.
Tôi biết rằng nếu vụ kiện này được đưa ra xét xử, sẽ có một bên thắng và bên còn lại sẽ ra về với hai bàn tay trắng và khoản phí khổng lồ phải trả. Đó là cách thức hệ thống luật pháp hoạt động. Cả hai đều đánh cược cơ may vào quá trình đó, đồng nghĩa với việc người chiến thắng cũng có thể là một kẻ thua cuộc. Nhưng thay vì đối đầu nhau để nhận lấy một cái kết đắng, hai bên có thể đi đến một sự dàn xếp yên bình, tự nguyện mà trước đấy họ chưa từng hình dung. Điều này có thể xảy ra nhờ tinh thần của “chiếc gậy trình bày” được đưa ra trong quá trình hòa giải.
Tôi không thể diễn tả hết được tính cách mạng của việc truyền đạt thông tin với sự thấu hiểu trong các thủ tục tòa án. Mặc dù hệ thống tư pháp phương Tây là hệ thống tranh tụng, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta cần sử dụng nó với tinh thần tranh tụng. Chẳng có lý do gì để không thay thế tư duy “tìm và tiêu diệt” bằng tư duy của sự cảm thông và hợp lực cả.
Nhiều hệ thống tư pháp lấy sự thiện chí và cảm thông làm trọng thay vì tranh tụng. Nhiều quốc gia giải quyết các vụ tranh chấp mà không dùng đến tinh thần thắng - thua. Tại Nhật Bản, mục đích của các phiên tòa chotei không phải là để trừng phạt mà là để khôi phục lại “hòa bình và yên ổn”, có lẽ đây là điều giúp Nhật Bản trở thành xã hội ít kiện tụng nhất thế giới.
Người Do Thái, với truyền thống tôn trọng luật pháp có từ lâu đời, cũng luôn xem trọng giá trị của lòng trắc ẩn và sự hòa giải. Tòa án của các giáo sĩ Do Thái không nhằm mục đích “thắng kiện”. Với các luật sư và quan tòa Do Thái, Aaron- anh trai của nhà lập pháp Moses, là một ví dụ điển hình để học tập. Giống như vị thầy tu và thẩm phán có vị trí cao ở Israel, Aaron “yêu hòa bình, mưu cầu hòa bình và tạo ra hòa bình giữa mọi người”, lấy mối quan hệ con người làm trung tâm của luật pháp. Học giả vĩ đại người Do Thái, Giáo sĩ Nathan mô tả cách Aaron thực hiện trọng trách của mình như sau:
Hai người tranh cãi với nhau. Aaron tới và ngồi cạnh một trong số họ. Ông nói với anh ta: “Con trai ta, hãy nhìn những gì bạn con đã làm, trái tim anh ta đang phát điên, thậm chí anh ta còn xé toạc quần áo của mình [bởi muộn phiền vì cuộc tranh cãi], và anh ta đang tự nhủ: Mình thật bất hạnh, làm sao mình có thể ngẩng đầu lên và nhìn vào bạn mình? Mình cảm thấy xấu hổ khi có sự hiện diện của cậu ấy, bởi mình đã làm tổn thương cậu ấy”. Và ông [Aaron] ngồi lại với anh ta cho đến khi anh xóa bỏ sự ghen tị ra khỏi trái tim mình.
Và sau đó Aaron đến ngồi với người còn lại và nói với anh ta: “Con trai ta, hãy nhìn những gì bạn con đã làm, trái tim anh ta đang phát điên, thậm chí còn xé toạc quần áo của mình và anh ta đang tự nhủ: Mình thật bất hạnh, làm sao mình có thể ngẩng đầu lên và nhìn vào bạn mình? Mình cảm thấy xấu hổ khi có sự hiện diện của cậu ấy, bởi mình đã làm tổn thương cậu ấy”. Và ông [Aaron] ngồi lại với anh ta cho đến khi anh xóa bỏ sự ghen tị ra khỏi trái tim mình. Và khi hai người đối đầu gặp nhau, họ ôm hôn người còn lại.⁸¹
⁸¹. Từ “Avot de Rabbi Nathan”, trong “Mediation”, Jewish Virtual Library, http://wwwjewishvirtuallibraryorgjsourcejudaicaejud_0002_f0012_0_11960.html.
Các câu chuyện kể lại rằng Aaron sẽ kiên trì theo đuổi con người trong một cuộc tranh luận trước khi họ phải đưa ra tòa án. Ông sẽ không bao giờ nói về bản thân của vấn đề - mà sẽ quan tâm đến trái tim bị tổn thương và giữ gìn mối quan hệ. “Có điều gì xảy ra?”, ông sẽ hỏi như thế. “Điều gì khiến con giận dữ? Cả hai con đều có những cảm giác giống nhau; cả hai đều không được tôn trọng.” Hai người trong cuộc xung đột sẽ lắng nghe ông và người còn lại, và sau đó họ còn đặt tên con mình theo tên ông. Với vị thầy tu vĩ đại Aaron, kết quả cuối cùng không phải là một quyết định pháp lý với kẻ thắng – người thua, mà thay vào đó là Lựa chọn tối ưu thứ 3 bình yên và một mối quan hệ vững chắc hơn.⁸²
⁸². Phỏng vấn với Giáo sĩ Marc Gopin, Hebrew University of Jerusalem, 11/1/2011.
Trong khi tư duy tranh tụng thông thường sẽ là “người chiến thắng đạt được tất cả”, thì tư duy phân xử theo truyền thống của người Do Thái là giúp tất cả chiến thắng trong một xung đột. Khi một công nhân Israel dùng khẩu súng được cung cấp bởi công ty anh ta để giết người, gia đình của nạn nhân khởi kiện công ty với lập luận rằng nhà tuyển dụng lẽ ra phải biết được tình trạng tâm thần bất thường của anh ta và thấy trước anh ta sẽ làm gì với vũ khí. Vụ kiện được đưa ra Tòa án Tối cao Israel, Thẩm phán Menachem Elon quyết định phía công ty thắng kiện. Nhưng khi tuyên bố người thắng, ông nói: “Ở đây có một góa phụ và những đứa trẻ mồ côi. Anh nên làm những điều có thể vì họ, mặc dù đó không phải là điều mà luật pháp bắt buộc anh làm… Đó là điều mà bất cứ tòa án Do Thái nào cũng thực hiện để thuyết phục người giàu thể hiện nghĩa vụ của mình – một điều đúng đắn và hợp lý”. Nói cách khác, quan tòa nói với phía công ty rằng: “Luật pháp đứng về phía anh, nhưng ngoài ra, anh cần làm những điều đúng đắn và tốt đẹp”.83 Giải pháp “các bên cùng thắng” là giải pháp lý tưởng truyền cảm hứng với luật sư và quan tòa người Do Thái, và đó là lý do tại sao các xung đột xảy ra trên thế giới cũng phải nhờ đến sự phân xử của tòa án Do Thái ngay cả khi các bên liên quan không phải là người Do Thái.
83. Nguyên tắc này được biết đến như lifnimmishurat ha-din, “ngoài những quy định của luật pháp”. Xem “Damages” và “Law and Morality”, Jewish Virtual Library,
http://wwwjewishvirtuallibraryorgjsourcejudaicaejud_0002_0012_0_11960.html.
Luật pháp của Hồi giáo cũng xem trọng hòa giải hơn trừng phạt. Công cụ chính của luật pháp Hồi giáo là sulh, một hội đồng lắng nghe các đại diện từ cả hai phía trong cuộc tranh cãi. Đầu tiên, các đại diện yêu cầu xin được tạm ngưng đối đầu, nhằm thể hiện sự tôn trọng gia đình của nạn nhân. Sau đó họ mới trình bày; sulh nhằm điều hướng giao tiếp, đó là một nơi để cùng đến và lắng nghe lẫn nhau. Hội đồng hỏi: “Bạn nghĩ gì về điều anh ta vừa nói? Bạn sẽ trả lời anh ta như thế nào?”. Nếu đi đến sự đồng thuận, họ sẽ trở về nhà, hài lòng với kết quả. Quy trình này hoạt động hiệu quả hơn một phiên tòa xét xử thông thường, nơi mà chỉ một quyết định thường sẽ không giải quyết được dứt điểm vấn đề; người Hồi giáo có một câu tục ngữ: “Một nửa nhân loại là kẻ thù của các vị thẩm phán”. Trái với điều đó, sulh là một hình thức thực tiễn hơn, ít tốn kém hơn và có thể đưa đến sự đồng thuận.⁸⁴
⁸⁴. Phỏng vấn Qadi Archmed Natour, chủ tịch của High Shari’a Court of Appeals in Jaffa và giáo sư luật, Đại học Haifa tại Hebrew University of Jerusalem, 4/1/2011.
Với tư duy tranh tụng, thực sự sẽ không tồn tại người thắng cuộc. Cũng giống như không đất nước nào đạt lợi ích sau một cuộc chiến tranh kéo dài, có rất ít vụ kiện mà người khởi kiện thực sự được lợi. Thường thì cả hai bên sẽ đều tổn hại, thất bại trong cảm xúc và tình trạng tài chính xấu hơn. Tại tòa, bạn phải đối mặt và giao phó cuộc đời mình cho một nhóm xét xử độc lập không có chút cảm xúc quan tâm nào tới bạn. Trong suốt phiên xét xử, mọi thứ có thể thay đổi khủng khiếp trong chốc lát. Một nhân chứng có thể trở nên không thuyết phục. Tang vật có thể bị loại trừ khỏi chứng cứ. Khi điều đó xảy ra, kết quả có thể rất khó lường. Những điều tồi tệ có thể xảy ra nếu các bên không tìm ra những giải pháp theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Con trai của Larry, Brian Boyle là một luật sư giỏi và thành công. Cậu ấy mô tả ảnh hưởng của xung đột và kiện tụng với các khách hàng như sau:
Việc đưa nhau ra tòa không chỉ tạo nên áp lực tài chính, mà hơn thế, là áp lực cảm xúc và tâm lý. Các bên liên quan trở nên ám ảnh với vụ kiện và khiến họ mất tập trung vào những vấn đề khác trong cuộc sống của mình. Trừ thời gian để di chuyển đi lại, còn lại kiện tụng chiếm mọi ưu tiên trong quỹ thời gian của một người. Người ta mất ngủ vì nó. Khi họ tìm đến văn phòng luật sư, họ thường nhạy cảm và giận dữ, tất cả những gì họ muốn là được bào chữa.
Lấy ví dụ những vụ ly hôn, thân chủ của bạn là một người đau khổ. Vấn đề tài chính thường là ưu tiên thứ năm. Điều người vợ thực sự muốn đó là thẩm phán sẽ nói với chồng mình rằng anh ta là một tên khốn – giống như cô ta nghĩ, và tương tự với người còn lại. Nó làm giảm giá trị của bạn, khiến bạn xao nhãng khỏi những giá trị khác của cuộc sống.
Hy vọng sự gia tăng của xu hướng hòa giải sẽ đưa hệ thống pháp lý đi theo hướng hợp lực. Hòa giải giờ đây trở nên bắt buộc trong một số lĩnh vực, là phương pháp ít tốn kém và tổn hại so với các phiên tòa xét xử, nhưng hòa giải không thể dẫn tới phương pháp thứ ba trừ khi tư duy tranh tụng được thay thế bằng sự cảm thông.
Một sứ giả hòa bình nổi bật khác, Thẩm phán William Sheffield, được gọi là “cứu cánh hòa giải”⁸⁵ của bang California. Khi không còn ai có thể phá vỡ sự bế tắc, Sheffield được gọi đến. Công cụ “khơi thông ngõ cụt” đầu tiên của ông – theo cách gọi của ông – là sự lắng nghe thấu hiểu. Trong khi một số hòa giải viên chỉ xuất hiện, dành một buổi sáng cho một vụ, đưa ra một đề xuất và rồi biến mất khi tới giờ ăn tối, Sheffield sẽ cởi áo khoác ra thân tình tìm hiểu về từng bên. Ông muốn họ trò chuyện cho đến khi tất cả đều cảm thấy mình hoàn toàn được thấu hiểu. “Bạn không thể làm những điều như vậy chỉ trong mười phút”, ông nói. “Họ phải biết được rằng bạn hiểu họ trước khi họ có thể tin tưởng bạn.” Nếu không có phương án giải quyết nào được đưa ra, ông sẵn sàng chờ đợi điều đó, không như một số hòa giải viên khác.
⁸⁵. “The mediator of last resort”
Mục đích của ông là thuyết phục các bên trở nên thực tế. “Nếu bạn không chịu hòa giải và nhất quyết đưa nhau ra tòa, tỷ lệ cược phần thắng của bạn là bao nhiêu?”. Thường thì, từng bên của một cuộc tranh chấp pháp lý đều có tư tưởng “Tôi sẽ nghiền nát người kia”. Công việc của ông là thức tỉnh họ khỏi điều đó. “Tôi thường nói rằng: ‘Tốt nhất là bạn nên gọi cho tay cò bất động sản ở Maui và nói họ rút lại giao dịch đi, bởi nó sẽ không xảy ra trong vụ này đâu’.”
Vậy công cụ “khơi thông ngõ cụt” thứ hai của Sheffield là gì? – Đó là, hãy lắng nghe thấu hiểu hơn nữa.
Nếu không có sự tiến triển nào, vậy thì tôi sẽ phải thấu hiểu các bên hơn. Tôi có một khách hàng vô cùng kiên quyết, đó là một người khiếu kiện ngồi xe lăn, trồng cà chua trên đất thuê của thành phốÔng khiếu nại rằng thành phố không hỗ trợ hợp lý cho sự tàn tật của ông, và không bên nào chịu nhượng bộ. Sau một lúc, tôi bước ra cánh đồng của ông ta và ngồi xuống, bắt đầu ăn cà chua cùng với ông, nếm mùi vị của những hạt giống ông đã trồngÔng kể với tôi về người vợ và những khó khăn của mình, về khoảng thời gian ông đã từng ở trong đội tuyển Olympic dành cho người khuyết tật. Chúng tôi trở nên thân thiếtÔng ấy càng được thấu hiểu, chúng tôi càng trở nên gần gũi, và ông ấy càng dễ dàng cảm thấy mình không hề bị lờ đi. Đó là điều quan trọng nhất. Chúng ta thường nói: “Điều tôi muốn là 100.000 đô la và một lời xin lỗi”, nhưng thường thì điều ta thực sự muốn là cảm thấy mình quan trọng, cảm thấy được thấu hiểu và không bị xem thường.
Bạn phải dành cho họ thời gian để họ thực sự được giải tỏa và cảm thấy rằng bạn thực sự hiểu vấn đề. Sau đó bạn có thể dàn xếp vụ kiện và tránh được một hoặc hai năm kiện tụng tốn kém. Dành ra chỉ một ngày để lắng nghe và bạn có thể giải quyết một cuộc tranh chấp đã kéo dài hàng năm trời.⁸
⁸ . Phỏng vấn William Sheffield, 21/10/2010.
Không một ai, kể cả luật sư hay nguyên đơn, bị ép buộc phải tiếp cận tranh chấp bằng tư duy tranh tụng. Chi phí quá lớn và chưa chắc đã đạt được lợi ích. Chúng ta có thể chọn cách nhìn nhận cuộc tranh chấp như một sự hiểu lầm và tiếp cận nó với tinh thần cảm thông và hợp lực. Và chúng ta không cần sự cho phép của tòa án để làm vậy. Stephen đưa ra một ví dụ.
Một hôm, tôi nhận được một cuộc gọi từ chủ tịch của một công ty, hỏi rằng liệu tôi có thể giúp ông giải quyết một vụ kiện rủi ro cao và cực kỳ tốn kém. Tôi biết rất rõ vị khách hàng này. Trong những năm qua, chúng tôi đã trò chuyện về tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 và tôi cảm thấy ông ấy hiểu nó. Đó là một người rất có năng lực, nhưng khi đến thời điểm để ứng dụng những gì chúng tôi đã bàn luận vào thực tiễn, ông ấy lại không tự tin. Vụ kiện mà ông vướng vào là một mối đe dọa lớn với ông và việc kinh doanh của ông, và ông muốn tôi đứng ra hòa giải. Nhưng tôi nói rằng: “Ngài không thực sự cần tôi. Ngài có thể tự làm điều đó”.
Vậy là ông nối máy tới đối thủ trong vụ kiện, đó cũng là người đứng đầu của một công ty, và hỏi rằng liệu họ có thể gặp nhau và thảo luận về tình huống này. Vị chủ tịch kia không muốn gặp, nhưng người bạn của tôi đã giải thích điều ông đang cố gắng làm và lý do. “Nghe này”, ông nói. “Tôi sẽ không mang theo luật sư của mình. Nhưng ngài có thể mang luật sư của ngài đến, nếu luật sư của ngài khuyên rằng không nên nói bất cứ điều gì, vậy thì ngài có thể không nên mở miệng.”
Theo đề nghị đó, vị chủ tịch kia đã đồng ý gặp mặt. Về sau, bạn tôi mô tả về những gì đã diễn ra trong buổi gặp đó, đại để thế này.
Người kia xuất hiện với luật sư của mình, tất cả ngồi xuống bàn hội nghị. Người bạn của tôi lấy ra một cuốn sổ ghi chép và nói: “Đầu tiên, tôi muốn thử xem liệu mình có thể hiểu được quan điểm của ngài trong vụ kiện này không”.
Một cách dè dặt, người đàn ông đó bắt đầu nói. Ông ấy chỉ ra vấn đề từ góc nhìn của mình, nó liên quan đến cuộc tranh chấp về quyền sở hữu sản phẩm.
Người bạn của tôi chỉ lắng nghe và ghi chú lại. Cuối cùng ông nói: “Hãy để tôi xem tôi đã hiểu vấn đề chưa”. Rồi ông nhắc lại đầy đủ và hoàn chỉnh nhất có thể những gì vị chủ tịch kia vừa nói, và hỏi: “Đây có phải là tình thế của ngài?”. Người đàn ông nhìn vào những ghi chép và nói: “Đúng vậy, đúng vậy, chính là thế, nhưng có hai điểm ngài chưa rõ về nó”.
Luật sư của người này ngắt lời: “Thưa ngài, tôi không nghĩ chúng ta cần đi vào chi tiết tại đây”.
Thật ngạc nhiên, người đàn ông quay sang luật sư của mình và nói, “Jeffrey, tôi biết rằng tôi yêu cầu anh đến đây, nhưng tại sao chúng ta không thử điều này”. Vị luật sư cảm nhận được diễn biến đang đi theo chiều hướng Lựa chọn tối ưu thứ 3. Vậy là vị chủ tịch đó cẩn trọng mô tả lại hai quan điểm còn lại của mình.
Người bạn của tôi viết lại chúng, trình bày lại và rồi hỏi: “Đây có phải là cách hiểu đầy đủ và chính xác nhất về tình thế của ngài?”.
“Vâng, đúng vậy?”
“Còn điều gì nữa mà tôi cần hiểu không?”
“Không, đó là toàn bộ.”
“Tuyệt vời”, bạn của tôi nói. “Giờ đây ngài có sẵn sàng lắng nghe như cách mà tôi đã lắng nghe ngài không?”
Có một khoảng lặng, nhưng rồi người đàn ông đó đáp: “Xin hãy bắt đầu”.
Và cuộc đối thoại hai chiều bắt đầu. Sự thấu hiểu đã mang đến tính khiêm nhường. Rào cản bị phá bỏ. Họ bắt đầu tin rằng Lựa chọn tối ưu thứ 3 là khả thi.
Nhiều giờ sau đó, hai người đàn ông trở nên hòa hợp sau cuộc họp với Lựa chọn tối ưu thứ 3 kể trên – một giải pháp cho vấn đề của họ, cứu rỗi mối quan hệ, tránh được chi phí kiện tụng và đặt nền tảng cho những phương thức hợp tác tốt hơn trong tương lai. Toàn bộ tình thế đã thay đổi!⁸⁷
⁸⁷. Để xem video tái hiện câu chuyện mang tính thay đổi này, truy cập The3rdAlternativecom.
Hợp lực và luật pháp
Một phản ứng thông thường khi bị người khác làm hại chính là trả thù. “Họ không thể làm điều đó với tôi? Họ nghĩ họ là ai chứ? Tôi sẽ kiện!” Chúng ta đều ưa thích công lý và sự công bằng, và khi ai đó làm hại ta, ta mong muốn người đó phải trả giá. Đó là lý do tại sao chúng ta có luật sư, thẩm phán và tòa án.
Nhưng hãy nhớ rằng, nếu chúng ta có một tư duy hợp lực, chúng ta sẽ không thỏa mãn với sự công bằng – chúng ta sẽ tìm kiếm phương án tốt hơn cả sự công bằng. Chúng ta muốn những mối quan hệ được thắt chặt hơn, chứ không phải trở nên mong manh hơn. Chúng ta quan tâm nhiều hơn đến hòa giải, thay vì trả thù. Chúng ta kiếm tìm một giải pháp tối ưu hơn việc chỉ biết trả thù, một giải pháp tốt hơn cho tất cả những bên liên quan.
Thêm vào đó, chúng ta – những người hợp lực với nhau – sẽ không ưa thích sự thỏa hiệp cho lắm. Đó là một công cụ hợp pháp cũ kỹ, nhưng thỏa hiệp cũng đồng nghĩa với việc tất cả các bên sẽ phải từ bỏ điều gì đó; tại sao lại thỏa hiệp trước khi có thể tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3? Thỏa hiệp cũng có thể nguy hiểm về mặt đạo đức bởi nó thường quay lưng lại với những nguyên tắc chúng ta bảo vệ. Chúng ta ấn tượng với suy nghĩ sâu sắc này từ nhà văn vĩ đại người Nigeria Chinua Achebe: “Một trong những bài kiểm tra chân thực nhất của tính chính trực là việc thẳng thắn từ chối thỏa hiệp”.
Khi chúng ta vướng vào mâu thuẫn, chúng ta không muốn “mắt đền mắt, răng đền răng”, cũng chẳng muốn dàn xếp một sự thỏa hiệp tạm thời. Chúng ta có thể sáng tạo hơn thế, Stephen đưa đến ví dụ sau.
Sau nhiều năm làm lụng và tiết kiệm, một người bạn của tôi cuối cùng đã xây xong căn nhà mơ ước. Ông đã thuê nhà thầu giỏi nhất để thực hiện mong muốn của mình, với trần nhà cao kiểu nhà thờ, đồ gỗ và các đường gờ tường được chạm khắc công phu, ngôi nhà thực sự là một tác phẩm nghệ thuật. Thế rồi thợ sơn đến và hoàn tất công đoạn cuối cùng.
Buổi tối hôm ấy, sau khi người thợ sơn rời đi, người bạn của tôi bước vào căn nhà, ông ấy gần như sụp đổ. Công đoạn sơn tường tai hại vô cùng. Tất cả các bức tường, tất cả các căn phòng, tất cả các gờ tường đều trở nên nham nhở với lớp sơn nguệch ngoạc, không đều. Các vết bẩn bám đầy cửa và gạch. Những vệt sơn dây xuống cửa sổ vòm, một trong số đó còn được thiết kế riêng, vốn là những tác phẩm nghệ thuật. Giống như thể một đứa trẻ đã dùng một bình sơn xịt để nô đùa với ngôi nhà vậy.
Người bạn của tôi tìm đến hai số điện thoại trong máy của mình – số của nhà thầu và số của luật sư. May thay, bạn tôi đã gọi được nhà thầu trước. Đó là một người dẻo dai, tràn đầy năng lượng, có tiếng về lòng chính trực và chất lượng; nếu không thì người bạn của tôi đã không thuê ông ta. Khi nhà thầu nhìn thấy căn nhà, ông há hốc miệng và lập tức gọi điện cho người thợ sơn và yêu cầu anh ta quay lại ngôi nhà.
Những gì xảy ra tiếp theo khiến người bạn của tôi kinh ngạc. Đã là tối muộn, và người bạn của tôi cho rằng nhà thầu, sau một ngày dài đầy mệt mỏi, sẽ quát mắng anh thợ sơn, sa thải anh ta và yêu cầu hoàn tiền lẫn bồi thường thiệt hại. Thay vì thế, ông ấy ra cửa đón người thợ kia và còn bắt tay với anh ta.
Đó là một người thợ sơn trẻ tuổi, chắc vừa quá tuổi vị thành niên, anh ta mỉm cười gượng gạo và lo lắng hỏi nhà thầu xem ông có hài lòng không. Nhà thầu khoác vai anh ta, bình tĩnh dẫn anh đi quanh căn nhà, chỉ ra vấn đề này kia, và sau đó cả ba người ngồi xuống trò chuyện. Nhà thầu hỏi một vài câu, và mọi thứ sáng tỏ, người thợ sơn đã phóng đại về khả năng của mình một chút. Mặc dù đã làm một số công việc sơn phết vặt trước đó, nhưng đây là căn nhà sang trọng đầu tiên anh ta từng nhận sơn.
Nhà thầu không chỉ dừng lại ở đó. Ông còn hỏi chàng trai trẻ về gia đình, chuyện học hành và cuộc sống của anh ta. Người bạn của tôi tự hỏi những điều đó thì có liên quan gì, nhưng rồi ông nhanh chóng nhận ra anh ta gặp khó khăn với trường lớp và đã bỏ học, kết hôn khi còn rất trẻ và phải nuôi dưỡng vợ con. Hiển nhiên là anh ta phải cố gắng kiếm sống bằng những cách mà anh ta có thể nghĩ ra.
Khi họ đứng lên, nhà thầu xin lỗi người bạn của tôi vì đã không kiểm tra kỹ lưỡng người thợ sơn trước khi thuê anh ta, và rồi yêu cầu chàng trai trẻ mang dụng cụ sơn trở lại căn nhà. Ông điềm đạm nói: “Tôi sẽ dạy anh cách làm việc này sao cho đúng”.
Nghi ngờ về điều đó, người bạn của tôi chỉ nhún vai và rời đi, về nhà ngủ. Trong những ngày tiếp theo, ông ghé qua để xem mọi việc đang tiến triển thế nào. Nhà thầu ở đó với người thợ sơn. Họ nói chuyện và cười đùa khi sơn cửa sổ, xóa đi vệt sơn bẩn, chà nhẵn và sơn lại bức tường. Cuối cùng, dưới sự giám sát của nhà thầu, thành quả thực sự tuyệt vời. Trong những tháng sau đó, chàng trai trẻ đi theo nhà thầu học nghề và ngày càng thành thạo cho đến khi anh ta có thể thực hiện công việc chính xác như người thầy của mình. Anh ta trở thành thợ sơn ưa thích của nhà thầu và ngày càng nhận được nhiều lời mời công việc đến mức không thể nhận tất cả.
Với mô thức Lựa chọn tối ưu thứ 3, nhà thầu ở thị trấn nhỏ ấy đã chứng minh rằng những người có tư tưởng hợp lực luôn ẩn chứa nhiều bất ngờ. Thay vì giận dữ sa thải anh chàng thợ sơn, hoặc tệ hơn, bắt anh ta phải đền bù thiệt hại, ông đã chọn cách giúp đỡ chàng trai trẻ gây dựng cuộc sống và dần dần, trở thành một tài sản giá trị với chính công việc kinh doanh của ông. Ông thực sự là một “thợ xây”, tất nhiên, không chỉ theo nghĩa đen.
Khi luật sư xuất hiện, cô ấy đảm bảo với người bạn của tôi rằng nhà thầu đã xử lý tốt vấn đề. Sẽ không có một vụ kiện, phiên tòa, hay một gia đình trẻ mong manh nào bị đổ vỡ cả. Không có sự đối chọi giữa phương thức thứ nhất và phương thức thứ hai. Không yêu cầu bình đẳng, công lý hay cái gì cũng phải “ra ngô ra khoai”.
Hợp lực và hòa giải là điều khả thi với toàn bộ hệ thống pháp lý; nhưng nó đòi hỏi một sự thay đổi mô thức hoàn toàn. Một số nơi đã thực hiện sự chuyển đổi này. Một số nền văn hóa đã đưa triển vọng của Lựa chọn tối ưu thứ 3 vào hệ thống luật pháp. Ví dụ như trong các phiên tòa zabla của người Do Thái, mỗi bên sẽ chọn một thẩm phán, và sau đó sẽ có một vị thẩm phán độc lập ngồi xuống để tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nhưng không ai cần phải thay đổi hệ thống pháp luật phương Tây, điều cần thay đổi là tư tưởng đằng sau nó. Khi tư tưởng thay đổi, việc thực thi luật pháp cũng thay đổi. Larry mô tả quá trình đó như sau:
Theo yêu cầu của những đồng nghiệp tại tòa án liên bang, tôi tiến hành các cuộc hòa giải có giám sát theo luật pháp trong những vụ kiện của họ. Tại bang của chúng tôi, chúng tôi thường tổ chức những buổi dàn xếp, thỏa thuận. Tôi luôn cố gắng giới thiệu phương pháp “chiếc gậy trình bày” bất cứ khi nào có thể. Biến sự thù địch giữa các bên đối địch thành sự cảm thông và thấu hiểu là một quy trình có phương pháp.
Một khi tất cả các bên trong cuộc tranh chấp cảm thấy được lắng nghe, tôi sẽ yêu cầu họ liệt kê ra danh sách những tiêu chí thành công – và thất bại của họ. Tôi vẽ ra một đường thẳng đứng trên một trang giấy và nói: “Nếu các bạn thấy hài lòng, cột bên trái có thể là danh sách các lý do tại sao quan tòa đứng về phía bạn” và “Nếu các bạn thấy thất vọng, cột bên phải có thể là danh sách lý do tại sao quan tòa không ủng hộ bạn”. Không cần sử dụng thuật ngữ chính xác, tôi yêu cầu các bên phác thảo nguyên mẫu của Lựa chọn tối ưu thứ 3. Ở trên cùng trang giấy, tôi viết bốn chữ: “Kế hoạch giải quyết”, và để các bên viết kế hoạch của mình một cách riêng tư. Đôi khi sẽ mất đến ba hoặc bốn bản nháp. Trong đa số trường hợp được tôi sử dụng phương pháp này, họ đã đi đến thỏa thuận, bởi các bên và luật sư của họ đã phân tích kỹ lưỡng lợi thế và nhược điểm của mình, và sau đó đưa ra một kế hoạch giải quyết hợp lý rất sáng tạo. Tôi sử dụng quy trình theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 này để giải quyết một trong những vụ kiện quan trọng và phức tạp nhất mà tôi từng đối mặt: vụ mỏ than Blackbird Mine.
Mỏ Blackbird xưa kia nằm trên những ngọn núi của bang Idaho là nguồn cô-ban duy nhất của Mỹ, đây là kim loại có tầm quan trọng chiến lược vô cùng to lớn trong suốt thời kỳ chiến tranh lạnh. Các thợ mỏ làm việc điên cuồng trong những năm 1950 và 1960. Cuối cùng sau khi bị cấm vào những năm 1970, hoạt động khai thác mỏ đã để lại dòng a-xít khủng khiếp và nhiễm độc kim loại – điều này tàn phá đất đai, nguồn nước và sự sống của vùng đất xinh đẹp bên sông Salmon. Sau đó, tác động liên hoàn như hiệu ứng domino, chính quyền bang, các tổ chức môi trường tư nhân, và hàng loạt cơ quan liên bang đã kiện các chủ sở hữu khu mỏ cũng như kiện lẫn nhau để thúc ép làm sạch ô nhiễm. Cơn bão yêu cầu bồi thường và làn sóng phản đối dâng cao.
Khi tôi được yêu cầu hòa giải, vụ kiện này đã kéo dài một cách mệt mỏi tại tòa hơn một thập kỷ. Với rủi ro phải chịu chi phí làm sạch lên tới hơn 60 triệu đô la, không ai muốn chịu trách nhiệm cho điều này. Những nỗ lực đầu tiên để giải quyết vụ kiện đã thất bại vì các bên quá chia rẽ với nhau. Hồ sơ đã chất chồng hàng nghìn trang với rất nhiều kiến nghị đang chờ giải quyết. Phiên tòa sẽ mất hàng tháng trời, với hàng trăm tang vật và hàng tá nhân chứng chuyên môn, và sau đó sẽ là hàng năm trời kháng cáo. Tất cả đống hỗn độn này rơi vào bế tắc tòa án.
Đối mặt với vụ kiện phức tạp này, tôi được đồng nghiệp khuyên rằng không nên lo lắng về cách giải quyết nó: “Điều đó là không thể. Tôi chỉ hy vọng anh có thể giải quyết một trong các vấn đề ngoài lề để phiên tòa có thể kiểm soát được”. Tôi quyết định thử tiếp cận theo Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Sau khi gặp mặt tất cả các bên trong một phòng xử án – thậm chí chỗ ngồi của bồi thẩm đoàn cũng kín chỗ - tôi quyết định đóng cửa phòng xử án, đưa mỗi nhóm vào một phòng hội nghị, và mời các luật sư chính tới phòng riêng của tôi. “Tất cả các bạn đều hiểu thực tế của vụ kiện và biết được điểm mạnh và điểm yếu của phía mình”, tôi nói với tất cả mọi người. “Tôi sẽ cử người của mình đến gặp riêng từng nhóm trong hai giờ để các bạn có thể báo cáo với tôi kế hoạch giải quyết vụ kiện này của nhóm mình.”
Ngạc nhiên với yêu cầu này, các luật sư đi về phòng mình và bắt đầu phác thảo các đề xuất lên bảng giấy. Tôi đi vòng quanh quan sát, không chỉ vì muốn nhìn thấy các kế hoạch mà còn bởi tôi đang tìm kiếm một người: một người lãnh đạo, một người với tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Tôi tìm ra con người đó ở John Copeland Nagle, sau này ông trở thành phó chủ nhiệm khoa nghiên cứu tại trường Luật Notre Dame. Vị luật sư xuất chúng đồng thời là giảng viên luật này thực chất đã viết một cuốn sách về luật môi trường nước Mỹ.⁸⁸ Nhưng quan trọng hơn với tôi, ở Nagle dường như không có sự thù địch, có khả năng xuất sắc nhưng không tỏ ra xa cách, và là một nhà lãnh đạo bẩm sinh. Tôi yêu cầu ông trở thành cầu nối giữa tôi và các bên khi họ vạch ra kế hoạch của mình, nhưng kỳ thực tôi đang dựa vào khả năng lãnh đạo thiên bẩm của ông để đưa ra một giải pháp. Ông quay lại với tôi và nói rằng: “Đây là quan điểm A”, và chúng tôi hợp lực, tìm ra một giải pháp tốt hơn A. Khi các nhóm cùng kết hợp giải pháp của chính mình với nhau, họ bắt đầu dồn hết tâm sức cho nó, đúng như tôi dự đoán. Người ta sẽ không bao giờ dốc tâm sức vào một giải pháp được áp đặt nếu đó không phải là một giải pháp thứ ba mà họ tự mình tạo ra.
⁸⁸. Xem J. B. Ruhl, James Salzman và John Copeland Nagle, The Practice and Policy of Environmental Law (New York: Foundation Press, 2008).
Trong các tuần và các tháng tiếp theo, tôi triệu tập để các bên cùng luật sư tư vấn có thêm hai buổi gặp mặt nữa. Qua mỗi lần, họ lại gần gũi với nhau thêm để hoàn thiện giải pháp, không chỉ là thu hẹp vấn đề, tất cả là nhờ tư tưởng Lựa chọn tối ưu thứ 3 đã thấm nhuần vào bầu không khí công việc giữa họ.
Không có một phiên tòa kịch tính nào diễn ra, không có một phòng xử án chật kín nào, không có kịch bản truyền thông nghẹt thở nào, bởi vì trong vòng vài tháng, sự thất bại kéo dài hàng thập kỷ đã chấm hết. Mỏ Blackbird Mine là một câu chuyện thành công. Đó là một sự đồng thuận nhanh chóng – phương án giải quyết kiện tụng về môi trường lớn đầu tiên thành công tập trung chính vào việc đạt được sự phục hồi nhanh chóng và hiệu quả. Công tác làm sạch môi trường được thực hiện với quy mô lớn nhất trong lịch sử, trước khi thảm họa Exxon Valdez⁸ diễn ra, và không lâu sau đó, loài cá hồi có thể quay trở lại những dòng nước từng bị ô nhiễm bởi vụ Blackbird Mine.
⁸ . Ngày 24.3.1989, Exxon Valdez, một tàu chở dầu khổng lồ, trọng tải 214.862 tấn, của Công ty Exxon, Mỹ đang trên đường chở hàng triệu thùng dầu thô đến Long Beach, bang California thì va phải đá ngầm ở khu vực Prince William Sound, bang Alaska, làm tràn dầu ra ngoài, gây ra một trong những thảm họa lớn nhất trong lịch sử. (ND)

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực.
Nếu không có phương án giải quyết đó, một thẩm phán liên bang sẽ chủ trì vụ kiện này tại một phòng xét xử nào đó kéo dài trong một hoặc nhiều năm hơn nữa, lắng nghe các kiến nghị, giải quyết các vấn đề về thủ tục và pháp lý, nhìn thấy các bên chỉ trích và đổ lỗi cho nhau, và lắng nghe những lập luận hùng hồn của bên này về tội ác của bên kia. Sẽ tốn hàng triệu đô la phí tổn. Thẩm phán sẽ phải khổ nhọc dẫn dắt vụ kiện qua các phiên xét xử, và một khi quyết định được đưa ra, quy trình này sẽ lặp lại lần nữa trong các phiên kháng cáo dù sự ô nhiễm vẫn còn đó. Tôi chọn cách làm mọi thứ có thể để ngăn chặn điều này, khởi động sức mạnh của các nguyên lý và tiến hành tìm ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3. Sức mạnh của kết quả không đến từ tôi – nó nằm ở quá trình đó và trong trí tuệ sáng tạo chưa bộc lộ của các luật sư thiên tài.
Với một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, mục tiêu không phải là sự trừng phạt, mà là sự đổi mới. Nói chuyện của người thì rất dễ, nhưng nếu đó là chuyện của chính mình thì lại khác. Nếu ai đó làm tổn thương chúng ta – thực sự làm tổn thương chúng ta thì sẽ như thế nào nhỉ? Những lời xúc phạm thực sự gây tổn hại sẽ ra sao? Cả những kẻ bất tài, cẩu thả và nguy hiểm đã gây ra thiệt hại nghiêm trọng, liệu bọn họ có phải chịu trách nhiệm hay phải trả giá vì những gì mình đã gây ra?
Tất nhiên là họ nên như thế. Chúng ta có mọi quyền để bảo vệ xã hội khỏi những kẻ xấu xa và phạm tội. Nhưng tại tòa án Mỹ, chỉ một trong năm hồ sơ là các vụ tội phạm hình sự, còn lại là các vụ kiện tụng dân sự. Và trong các vấn đề dân sự, khi tranh chấp và mâu thuẫn nảy sinh, thì nguyên tắc Lựa chọn tối ưu thứ 3 luôn hiệu quả và có ích nhất.
. “2010 Year-End Report on the Federal Judiciary”,
http://wwwsupremecourtgovpublicinfoyear-end/2010year-endreportpdf.
Trong những trường hợp như vậy, câu hỏi cho một người có tư tưởng hợp lực là: “Nhiệm vụ chúng ta thực sự muốn hoàn thành là gì? Kết quả mà chúng ta thực sự mong đợi là gì?”. Không có trường hợp nào giống nhau. Một chủ thầu – khi đối mặt với một thợ sơn cẩu thả và không đáng tin – có mọi lý do để lôi anh thợ kia ra tòa, hủy hoại anh ta và đảm bảo rằng anh ta sẽ không bao giờ có công ăn việc làm nữa. Người dân bang Idaho và chính phủ Mỹ có mọi lý do để kiện những kẻ khai thác mỏ Blackbird Mine vì những tổn thất họ gây ra. Nhưng việc Chính phủ ra sức thuyết phục họ sản xuất chất cô-ban nhanh nhất có thể thì sao? Những nhà quản lý môi trường lẽ ra phải ngăn chặn thảm họa nhưng rõ ràng lại nhìn theo một hướng khác? Và cả chính những người dân Idaho, chẳng phải cũng từng hạnh phúc với số tiền từ việc khai thác mỏ đem lại cho bang của mình? Trong những trường hợp đó, Lựa chọn tối ưu thứ 3 rõ ràng là giải pháp tốt nhất, như nó luôn thế.
Hãy xem xét cách mà người dân Nam Phi sử dụng lối tiếp cận theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giải quyết xung đột sắc tộc căng thẳng tại nước này. Hàng thế kỷ bị phân biệt chủng tộc, áp bức, hành hạ về lý thuyết đã kết thúc khi Mandela đắc cử tổng thống vào năm 1994 và bãi bỏ phân biệt sắc tộc. Nhưng những sự kiện mang tính biểu tượng như thế chẳng thể nào chữa lành được những tổn thương nhức nhối về mặt cảm xúc bị gây ra từ những năm tháng phân biệt chủng tộc, khi con người bị tống vào những khu ổ chuột, bị ngược đãi, bỏ tù, thậm chí “bị xóa sổ” bởi chế độ.

Một cơn bão pháp lý nghiêm trọng kéo đến đe dọa. Một số người mới nắm quyền lực muốn thực hiện các phiên tòa Nuremberg truy tố tội phạm chiến tranh Đức Quốc xã đối với những kẻ phải chịu trách nhiệm. Những người khác đề xuất phương án ân xá toàn bộ, để quá khứ trôi vào dĩ vãng.
Với Nam Phi lúc đó, không một giải pháp nào có thể chấp nhận được. “Chúng ta có thể có công lý”, Tổng Giám mục Desmond Tutu nói, “công lý trừng phạt, và rồi Nam Phi chìm vào tro tàn”. Phương pháp phiên tòa Nuremberg có thể trở thành nội chiến. “Nhưng các nạn nhân không thể dễ dàng tha thứ và quên lãng… Ân xá toàn bộ là thực sự lãng quên”, Tutu nói, thấy rằng phương án này cũng không phù hợp như phương án kia. Không một ai trong chúng ta có thể dễ dàng nói rằng “hãy để quá khứ trôi vào dĩ vãng”… Quá khứ - chẳng thể biến mất, nằm xuống hay lặng yên – nó quay trở lại đầy khó chịu và dai dẳng, ám ảnh chúng ta – trừ khi trên thực tế nó đã được xử lý triệt để.
Để thoát khỏi tư tưởng hai phương thức, các nhà lãnh đạo thông thái của Nam Phi đã tự hỏi bản thân kết quả họ thực sự muốn là gì, họ hình dung một quốc gia như thế nào trong tương lai? Sau những nghiên cứu sâu sắc, họ đã lựa chọn một phương án mà Tổng Giám mục Tutu gọi là “một giải pháp thứ ba… ân xá cho những cá nhân khai báo đầy đủ các tin tức liên quan đến tội ác mà họ được ân xá.” Nói cách khác, nếu người phạm tội công khai tiết lộ toàn bộ sự thật về tội ác của mình, họ sẽ không bị truy tố.
Vì thế, một tổ chức mới được thành lập: Ủy ban Sự thật và Hòa giải (The Truth and Reconciliation Commission – TRC). Những người mong muốn được ân xá sẽ xuất hiện trước ủy ban này và kể ra các câu chuyện của họ. Các nạn nhân của họ sẽ lắng nghe và cũng kể câu chuyện của mình. Sau đó, tất cả các bên cảm thấy sự thật của mọi người đã được nói ra và lắng nghe, ủy ban này sẽ ban lệnh ân xá.

TRC có thể trông cực kỳ lạ lẫm đối với những ai không phải là người châu Phi, nhưng nó bắt nguồn sâu sắc từ văn hóa truyền thốngUbuntu của châu Phi. Theo Tổng Giám mục Tutu: “Giải pháp thứ ba này – ân xá – nhất quán với đặc trưng cốt lõi trong thế giới quan của người châu Phi – trong ngôn ngữ của chúng tôi gọi là Ubuntu”. Ubuntu có nghĩa là tôi không thực sự là con người trừ khi tôi hiểu trọn vẹn cũng như xem trọng tính nhân đạo. Tôi không bôi nhọ nhân cách của bạn, bởi như thế là tôi xem bạn như một loài quỷ dữ vô nhân tính, trong khi vẫn giữ tính người trong tôi. ¹
¹. Desmond Tutu, No Future Without Forgiveness (New York: Doubleday,
1999), 19, 23, 28, 30-31.
Tất nhiên, TRC cũng bị chỉ trích khá nhiều. Công lý ở đâu nếu người ta không phải trả giá cho tội ác của mình? Kiểu Lựa chọn tối ưu thứ 3 này là gì vậy?
Theo quan điểm của chúng tôi, TRC hoàn toàn đáp ứng các tiêu chuẩn của một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nó là một giải pháp thông minh. Nó không dừng lại ở sự thỏa hiệp. Và trên hết, nó hiệu quả với con người. Như Marc Gopin chỉ ra: “Họ chỉ muốn được lắng nghe – chứ không nhất thiết phải nhìn đối thủ của mình bị treo cổ. Tất cả mọi người đều phải được lắng nghe, và TRC là một quy trình pháp lý nhằm giúp người ta được lắng nghe. Luật pháp không bị xem thường, nhưng luật pháp cũng xem xét đến các nỗi đau”. ² Thú vị là, những người phải chịu tổn thương nhiều nhất bởi nạn phân biệt chủng tộc, người Bantu và các dân tộc khác, lại là những người thấy hài lòng nhất với kết quả của quá trình TRC. Một nghiên cứu lớn cho thấy “sự chấp nhận kết quả của TRC ở người Nam Phi hay người gốc Phi lớn hơn nhiều so với người gốc châu Âu… Người Bantu có thể dễ chấp nhận rằng TRC khám phá ra sự thật và mang đến sự hòa giải”. ³
². Phỏng vấn Gopin.
³. Douglas H. M. Carver, “The Xhosa and The Truth Reconciliation
Commission: African Ways”, 17, http://tljunmeduarchivesvol8/8TLJ34-CARVERpdf. Truy cập 21/1/2011.
Tổng Giám mục Tutu đáp lại những người chỉ trích TRC như thế này:
Công lý không thể được thực thi nếu như khái niệm về công lý của chúng ta là công lý trừng phạt, với mục đích chính là trừng phạt. Có một loại công lý khác, công lý phục hồi… Trong tinh thần Ubuntu, mối quan tâm chính là hàn gắn các bất hòa, khắc phục sự mất cân bằng, nối lại các mối quan hệ rạn vỡ, tìm kiếm sự hồi phục cho cả nạn nhân lẫn kẻ phạm tội – người nên được ban cơ hội để tái hòa nhập cộng đồng mà anh ta từng làm tổn thương bằng tội ác của mình… Công lý, công lý phục hồi có được khi những nỗ lực được tạo ra để phục vụ cho sự hàn gắn, tha thứ và hòa giải. ⁴
⁴. Tutu, No Future, 54-55.
Nếu như một người bị ngược đãi có thể hòa giải với những kẻ đã gây ra tội ác nghiêm trọng đó với họ, vậy thì lương tâm của chúng ta cần phải ngẫm lại về xu hướng đưa nhau ra tòa chỉ nhằm khiến cho nhau giận dữ hơn.
Mở rộng vòng tay hòa bình
Luật sư lỗi lạc John W. Davis, người chạy đua vào chức tổng thống Mỹ vào năm 1924, nói rằng nghề luật sư là nghề hòa giải: “Thực ra, chúng tôi không xây dựng chiếc cầu nào. Chúng tôi không dựng lên tòa tháp nào. Chúng tôi không tạo ra cỗ máy nào. Chúng tôi không vẽ nên bức tranh nào… Chỉ một phần rất ít những gì chúng tôi làm mà đôi mắt con người có thể thấy được. Nhưng chúng tôi hóa giải các khó khăn, chúng tôi làm dịu đi căng thẳng, chúng tôi sửa chữa sai lầm, chúng tôi san sẻ gánh nặng của người khác, và bằng nỗ lực của mình, chúng tôi có thể tạo ra cuộc sống yên bình cho con người trong một quốc gia yên bình”. ⁵
⁵. John W. Davis, “Address at the 75th Anniversary Proceedings of the
Association of the Bar of the City of New York”, 16/3/1946.
Trong sâu thẳm của trái tim, các luật sư đang hành nghề đều có triết lý hướng tới triển vọng sống cuộc đời của người hòa giải. Nhưng câu hỏi tiêu cực vẫn còn lại đó: “Liệu tôi có kiếm sống được với nó không?”. Kinh nghiệm và niềm tin của chúng ta là họ có thể trở thành những luật sư thành công nhất trên thế giới – thành công về mặt tài chính (tiếng lành đồn xa rằng ai đó là người thẳng thắn, trung thực, giải quyết vấn đề nhanh nhẹn và sáng tạo), thành công trong các mối quan hệ ý nghĩa với đồng nghiệp và khách hàng, thành công trong dịch vụ và cống hiến tuyệt vời, thành công trong sức khỏe và hạnh phúc, thành công trong gia đình, thành công trong cuộc sống. Sự thành công đích thực luôn bền vững và bao trùm toàn bộ cuộc sống.
Với phần còn lại trong chúng ta, những thành viên của xã hội thích kiện tụng nhất trong lịch sử, ta nên tìm kiếm các Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong mọi cuộc xung đột, thay vì kiện tụng, trừ phi là vì lợi ích của chính bản thân. Tuyệt nhiên không có lý do nào mà người dân của Breedon-on-the-Hill lại không thể ngồi xuống cùng dùng trà và tìm ra giải pháp để phá vỡ sự bế tắc của mình. Họ đã có thể lắng nghe, thực sự lắng nghe, để thấu hiểu những mối lo ngại của người khác. Họ đã có thể cùng hợp lực để tìm ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3: Thực hiện công việc tình nguyện cho trường học thay vì phải trả phí? Cử ai đó tình nguyện giải quyết khâu kiểm tra an ninh? Biến buổi biểu diễn kịch câm thành một trải nghiệm học tập cho các em học sinh với sự kết hợp giữa thị trấn và nhà trường, để các em có thể sơn sân khấu hoặc bối cảnh, chơi nhạc, hoặc làm đạo cụ? Họ đã có thể chọn sự hợp lực tích cực thay vì sự hợp lực tiêu cực. Họ đã có thể trở thành một cộng đồng mạnh mẽ và tốt đẹp hơn; thay vì thế họ lại làm cho mình hao mòn và phá hủy tình hữu nghị thân thiết cùng truyền thống của mình.
Nếu vướng vào một vụ tranh chấp nghiêm trọng, bạn có quyền lựa chọn tương tự. Bạn có thể chọn sự hợp lực tích cực hay tiêu cực. Nếu bạn từ chối Lựa chọn tối ưu thứ 3, bạn có thể đang lựa chọn con đường bi kịch. Rồi bạn có thể sẽ thấy mình ở tòa án, điều này giống như ngồi trên một con tàu đang đi trên một đường ray bị trật ở cuối đường. Chúng tôi không khuyên rằng bạn không nên sử dụng hệ thống pháp lý – hiển nhiên là nhiều trường hợp cần đến điều này – nhưng hãy xem tòa án là giải pháp cuối cùng chứ không phải là đầu tiên. Một khi bạn đến đây, bạn sẽ mất kiểm soát với các phương án để giải quyết cuộc tranh chấp – trừ khi cuối cùng bạn tìm ra được một Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Bạn có thể thắc mắc: “Làm sao tôi có thể lựa chọn sự hợp lực tích cực trong khi những người khác tấn công tôi?”. Mặc dù bạn không thể kiểm soát được các mô thức của những người khác, bạn vẫn có thể hợp lực trong chính bản thân mình, dù đang ở giữa một môi trường tranh tụng. Bạn vẫn có thể lựa chọn không bị xúc phạm. Bạn có thể cố gắng thấu hiểu đối thủ và lắng nghe thấu hiểu; bạn sẽ mở rộng góc nhìn của mình, và có thể nhận ra rằng riêng sự thấu hiểu cũng có thể xoa dịu mâu thuẫn. Bạn có thể kiên trì đặt ra câu hỏi của Lựa chọn tối ưu thứ 3: “Bạn có sẵn sàng tìm kiếm một giải pháp tốt hơn những gì chúng ta đã nghĩ trước đây không?”.
Chúng ta đã chứng kiến rất nhiều người giận dữ với nhau và đưa nhau tới tòa để bảo vệ quan điểm của mình, điều này chỉ làm vấn đề tồi tệ hơn với các quy trình pháp lý. Và rồi chúng ta hỏi họ câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Kết quả trong hầu hết các vụ kiện rất đáng kinh ngạc. Các vấn đề bị tranh cãi về pháp lý và tâm lý trong hàng tháng, hàng năm trời đã được giải quyết chỉ trong vài giờ hoặc vài ngày. Kết quả của năng lượng sáng tạo thật đáng kinh ngạc.
Ngoài ra, chúng ta học được rằng ta có thể nâng cao lòng tự trọng của bản thân khi thoát khỏi bản năng “trả thù” và tìm đến một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Có lẽ điều này đi ngược với bản năng, nhưng sự yên bình trong tâm trí chúng ta phụ thuộc vào việc mở rộng vòng tay hòa bình tới những người khác. Mục sư Martin Luther King nói: “Luật mắt đền mắt, răng đền răng lỗi thời chỉ khiến cho tất cả đều bị mù và sún. Không bao giờ là quá muộn để chúng ta bắt đầu làm lại những điều đúng đắn”.
Sự chuyển đổi từ tư duy hai phương thức sang tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 có thể đạt được bởi riêng một người, một luật sư, một tòa án ở bất kỳ thời điểm nào. Khi nào thì quá trình này nên bắt đầu? Những lời nói của John F. Kennedy đã thể hiện quan điểm của chúng tôi, rằng nên bắt đầu ngay từ bây giờ: “Chúng ta phải suy nghĩ và hành động không chỉ cho một khoảnh khắc, mà còn cho cả thời đại của chúng ta. Tôi nhớ đến vị nguyên soái lỗi lạc người Pháp Lyautey, người từng yêu cầu người làm vườn của ông trồng một cái cây. Người làm vườn phản đối rằng cái cây này phát triển rất chậm chạp và sẽ mất hàng trăm năm để trưởng thành. Vị nguyên soái này trả lời: ‘Trong trường hợp này, không còn thời gian để mất đâu, hãy trồng nó ngay trong chiều nay!’”.
. Trích dẫn từ Brian Thomsen, The Dream That Will Not Die: Inspiring Words
of John, Robert, and Edward Kennedy, (New York: Macmillan, 2010), 78.
HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT
Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này đó là truyền đạt lại những gì bạn đọc được cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều thứ hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người trong gia đình – và dạy người đó những gì bạn học được. Bắt đầu với những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:
• Hãy giải thích xu hướng gia tăng mâu thuẫn thay vì giải quyết chúng của hệ thống pháp lý ngày nay? Hậu quả của xu hướng này với luật sư và khách hàng của họ là gì?
• Abraham Lincoln nói: “Là một sứ giả hòa bình, một luật sư có một cơ hội vượt trội”. Cơ hội đó là gì? Tại sao các luật sư không tận dụng cơ hội này nhiều hơn?
• Liệu việc thực thi luật pháp có thể thay đổi bằng lối tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3? Nếu có thì sẽ thay đổi cách nào?
• Sự thay đổi lớn lao nào đã xảy đến với tâm trí và trái tim của Gandhi và biến ông trở thành một sứ giả hòa bình? Thành quả của sự thay đổi đó với cuộc đời ông và cuộc đời những người khác là gì?
• Hãy mô tả quy trình hợp lực được sử dụng bởi thẩm phán Boyle để đi đến Lựa chọn tối ưu thứ 3. Quy trình mẫu nghịch đảo này khác với các quy trình pháp lý thông thường như thế nào?
• Trong câu chuyện kể về vị chủ tịch công ty cố gắng xử lý một vụ kiện thảm họa, ông ấy đã giải quyết xung đột theo các bước nào? Cách tiếp cận của ông có thực tế không? Lý do cho có và không?
• Hiện tại, bạn đang có mối quan hệ nào đang bị ngăn cách bởi một bức tường và nó cần phá vỡ hay không?
• Vì sao câu chuyện về nhà thầu và người thợ sơn là một ví dụ về sự hợp lực tích cực mà không phải là một giải pháp thắngthua?
• Hai giải pháp khó có thể chấp nhận nổi mà các nhà lãnh đạo Nam Phi đối mặt khi hệ thống phân biệt chủng tộc sụp đổ là gì? Ý kiến của bạn về giải pháp thứ ba mà họ nghĩ ra? Theo bạn, đâu là ưu và nhược điểm của lựa chọn tối ưu thứ 3 này?
• Làm sao bạn có thể chọn sự hợp lực tích cực khi những người khác tấn công bạn?
HÃY THỬ ĐIỀU NÀY
Bạn có vướng vào một vụ tranh chấp pháp lý không? Hãy thử phác thảo các Lựa chọn tối ưu thứ 3. Mời những người khác cùng đóng góp. Sử dụng công cụ “Bốn bước để hợp lực”.
BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?”. Nếu có, tiếp tục sang bước 2.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?
3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.
4. Đi đến Hợp lực
Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực. Lắng nghe thấu hiểu những người khác trong suốt quá trình này.
Làm thế nào để hợp lực
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong một tình huống xung đột hay sáng tạo, câu hỏi này giúp mọi người gạt đi những định kiến vốn có để có thể phát triển được quan điểm thứ ba.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Liệt kê những đặc điểm hoặc viết một đoạn văn mô tả một kết quả thành công trông sẽ như thế nào với mọi người? Trả lời những câu hỏi dưới đây khi bạn thực hiện:
• Liệu tất cả các bên có liên quan đều tham gia quá trình thiết lập tiêu chí? Bạn có thu thập nhiều ý kiến từ nhiều người nhất có thể hay không?
• Những kết quả nào chúng ta thực sự muốn? Nhiệm vụ thực sự cần được hoàn thành là gì?
• Những kết quả nào sẽ “có lợi” cho tất cả mọi người.
• Chúng ta có bỏ qua những nhu cầu cố hữu của bản thân để đi đến những giải pháp tốt hơn?
3. Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Làm theo các hướng dẫn sau:
• Hãy chơi hết mình với nó. Đây không phải là “thực tế”. Mọi người đều biết rằng đây là một trò chơi.
• Tránh những thỏa thuận hoặc đồng thuận nóng vội, hoặc chưa chín muồi.
• Tránh phán xét ý kiến của người khác – hoặc của chính bạn.
• Tạo ra các mô hình. Vẽ tranh lên bảng trắng, phác thảo biểu đồ, xây dựng các mô hình thu nhỏ, viết các bản nháp sơ bộ.
• Truyền đạt ý tưởng cho họ. Đảo ngược lối suy nghĩ thông thường.
• Làm việc nhanh chóng. Đặt ra giới hạn thời gian để giữ cho năng lượng và ý tưởng được tuôn chảy.
• Tạo ra thật nhiều ý tưởng. Bạn không thể tiên đoán trước ý tưởng nào sẽ đưa bạn đến phương án thay thế thứ ba.
4. Đi đến hợp lực
Bạn nhận ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cảm giác phấn khích và cảm hứng trong căn phòng. Xung đột cũ đã được xóa bỏ. Phương thức mới đáp ứng những tiêu chí của sự thành công. Cảnh báo: Tránh nhầm lẫn thỏa hiệp với hợp lực. Thỏa hiệp tạo ra sự thỏa mãn nhưng không vui vẻ. Thỏa hiệp có nghĩa là tất cả đều mất đi thứ gì đó. Hợp lực có nghĩa là tất cả đều chiến thắng.
