Khi chúng ta nhìn người khác, chúng ta thấy điều gì? Chúng ta thấy một cá nhân hay chúng ta nhìn thấy tuổi tác, giới tính, dân tộc, tôn giáo, chính trị, sự khiếm khuyết thể xác, quốc tịch hay khuynh hướng tình dục? Chúng ta xem một người là “thành viên ngoài nhóm” hay “thành viên trong nhóm”? Hay chúng ta có thực sự nhìn thấy được sự độc đáo, sức mạnh và tài năng mà mỗi người trong vũ trụ này có?
Có lẽ chúng ta không thực sự nhìn nhận họ như cách chúng ta nhìn nhận quan điểm, định kiến và thậm chí chúng ta thiên vị khi đánh giá về họ.
Chúng ta đều biết khi nào ai đó “đeo mặt nạ lên”, khi nào chúng ta phải đối mặt với cá nhân người đó hay chỉ là vỏ bọc giả tạo của người đó. Câu hỏi đặt ra là, liệu tôi có phải là kiểu người đó hay không? Hay liệu tôi có phải là kiểu người biết dành sự tôn trọng đặc biệt và xứng đáng cho những người khác hay không?
Mô thức “Tôi nhìn nhận bạn” đối lập với mô thức thông thường “Tôi có thành kiến với bạn” và điều này được thể hiện trong bảng sau. Hãy nhớ rằng những gì ta nhìn nhận quyết định những gì ta làm, và điều ta làm sẽ quyết định kết quả ta nhận được.

Tôi nhìn nhận bạn. Tôi nhìn thấy một con người toàn diện không giống với bất kỳ người nào khác, một con người với những giá trị riêng, với tài năng, đam mê và sức mạnh không thể thay thế được. Trong xung đột, bạn không chỉ là “phe” của bạn. Bạn xứng đáng với nhân phẩm và xứng đáng nhận được sự tôn trọng của tôi.

Mô thức “Tôi nhìn nhận bạn” về cơ bản là một vấn đề về nhân dạng (identity). Nó liên quan đến tình yêu thương con người, sự bao dung, hào phóng và trung thực. Còn mô thức “Tôi có thành kiến với bạn”, tôi không thể được tin cậy để dành nhiều sự quan tâm đến quyền lợi của bạn cũng như cho quyền lợi của tôi, và không có Lựa chọn tối ưu thứ 3 nào tồn tại. Khi tôi nhìn bạn, tôi chỉ nhìn thấy đại diện của một bên nào đó. Tôi có thể cư xử đúng đắn với bạn, nhưng sự tôn trọng mà tôi đang cố thể hiện chỉ là giả tạo mà thôi.
Tôi gọi mô thức “Tôi nhìn nhận bạn” là mô thức hiệu quả nhờ cách suy nghĩ đầy thông thái của người Bantu ở châu Phi. Trong văn hóa của người Bantu, người ta chào nhau bằng cách nói “Tôi nhìn nhận bạn”. Nói “tôi nhìn nhận bạn” có nghĩa là “Tôi thừa nhận bạn như một cá nhân đặc biệt nhất!”. Nó cũng có nghĩa là “Tính nhân văn trong con người tôi được thể hiện và gắn chặt với tính nhân văn trong con người bạn, không thể tách rời!” Đó chính là toàn bộ tinh thần Ubuntu.
Ubuntu là một từ rất khó chuyển ngữ. Nghĩa của nó tương tự như “tính người”¹⁸ nhưng còn hơn thế nữa, nó có nghĩa “một người phải gắn kết với những người khác để có thể là một con người”. Chuyên gia sức khỏe Elizabeth Lesser giải thích: “Tôi cần bạn để tôi có thể là chính tôi, bạn cần tôi để bạn có thể là chính bạn”. Hãy xem một ví dụ để hiểu khái niệm độc đáo này của người Bantu châu Phi: “Một cụm từ như ‘Mary có Ubuntu’ (‘Mary has Ubuntu’) có nghĩa là Mary được xem như một người biết quan tâm chăm sóc, sống trung thành với tất cả các chuẩn mực xã hội”. Nhưng còn hơn thế nữa: “Không có Ubuntu, Mary sẽ không biết rằng cô ấy xinh đẹp, thông minh hay hóm hỉnh. Mary chỉ hiểu rõ được chính mình khi tồn tại trong mối quan hệ với người khác”.¹
¹⁸. Personhood.
¹ . Michael Battle và Desmond Tutu, Ubuntu: I in You and You in Me (New York: Church Publishing, 2009),3.
Để hiểu rõ hơn nữa Ubuntu, hãy nghiên cứu từ trái nghĩa: thành kiến² . Có thành kiến là loại bỏ khỏi bức tranh tổng thể những chi tiết khiến chúng ta chỉ là những cá nhân riêng lẻ. Chúng ta nói: “Ồ, anh ấy là một nhân viên kinh doanh hung hăng và khó chịu”, “Cô ấy là kiểu người chỉ biết đến bản thân mình – lúc nào cũng nghĩ mình là trung tâm vũ trụ”, “Anh ấy là người thuộc nhóm người tính cách loại A”, “Anh ta là một kẻ vớ vẩn”, “Anh ấy là một gã làm trong ngành tài chính”, “Bạn mong đợi điều gì? Anh ta là kẻ bỏ cuộc”, “Cô ta là một trong những kẻ luôn nhăm nhe chức CEO”. Chúng ta không thể xem những người này như những cá nhân, chúng ta xem họ như những kiểu, nhóm người nhất định.
² . Stereotype.
Tinh thần Ubuntu tin rằng sự nhìn nhận thực sự một người nào đó chính là đón nhận những gì riêng có của họ: tài năng của họ, trí thông minh của họ, kinh nghiệm của họ, sự thông thái của họ và sự khác biệt trong cách nhìn của họ. Trong một xã hội Ubuntu, những người lữ hành không phải mang theo đồ dự phòng; nhu cầu của họ sẽ được đáp ứng bằng những món quà của những người họ gặp trên đường. Nhưng những món quà hữu hình này chỉ là vật hiện thân của tài năng lớn hơn thế trong tự thân mỗi người. Nếu chúng ta từ chối hay đánh giá thấp món quà tự thân, chúng ta không còn có thể hưởng lợi từ sự hỗ trợ của những người xung quanh.
Khi giải thích từ Ubuntu, Orland Bishop, giám đốc tổ chức Shade Tree Multicultural ở Watts, California đã nói về những cái mất chúng ta phải chịu khi không thực sự nhìn nhận nhau. “Nền văn minh của chúng ta ở thời điểm hiện tại đã lấy đi của chúng ta quyền tự do. Không phải vì nền văn hóa này đè bẹp nền văn hóa khác, mà bởi vì chúng ta đã đánh mất khả năng tưởng tượng về tầm nhìn, về ý nghĩa thực sự của những năng lực nội tại”.²¹
²¹. Orland Bishop, “Sawubona”, http://wwwyoutubecomwatch? v=2IjUkVZRPK8&feature=related. Truy cập 22/11/2010.
Tinh thần Ubuntu đóng vai trò quan trọng trong tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Trong tình huống xung đột, trừ khi tôi không xem bạn là biểu tượng của phe đối lập, tôi không bao giờ có thể hợp lực với bạn. Khi tôi không xem bạn là con người, tôi cũng không phải là con người. Tại sao? Bởi vì khi tôi hạ bệ bạn đến mức chỉ xem bạn như một đồ vật, tôi cũng đang làm thế với chính mình.
Mới đây, một người bạn của tôi đang lái xe xuống phố thì một người đi xe máy bắt đầu bấm còi và vẫy vẫy cô ấy. Cô ấy đi chậm lại, nghĩ hẳn có chuyện gì đó không ổn với chiếc xe ô tô của cô ấy. Thế nhưng người đi xe máy kia tiến lại gần cô, hét vào mặt cô những lời tục tĩu về một chính trị gia và gần như muốn tống cổ cô ấy vào lề đường. Khi đó, cô ấy mới nhận ra trên xe mình có dán một miếng đề can để ủng hộ vị chính trị gia kia. Đối với người chạy xe máy kia, cô không còn là một con người nữa, cô chỉ là một đồ vật, một miếng đề can, một biểu tượng bị ghét bỏ.
Gã đàn ông giận dữ đó đã không xem bạn của tôi là con người. Thế nhưng, trong chính quá trình đó, ông ta cũng đã đánh mất đi “tính người” của mình. Ông ta có thể có một căn nhà, một công việc và một gia đình. Cũng có thể có vài người yêu quý ông ta. Nhưng với sự lựa chọn khi đó, ông ta đã chấp nhận giảm đi “tính người” của mình để trở thành một công cụ cùn lụt của một trào lưu tư tưởng.
Việc chúng ta không xem nhau là con người – điều này cũng giống như thành kiến vậy – nó bắt đầu từ sự bất an trong chính con người chúng ta. Đây cũng chính là thời điểm xung đột bắt đầu. Các chuyên gia tâm lý hiểu rằng hầu hết chúng ta đều có xu hướng ghi nhớ những điều xấu xa về người khác nhiều hơn những điều tốt đẹp về họ. “Chúng ta bắt mọi người chịu trách nhiệm đối với các hành vi xấu của họ, nhưng lại không tuyên dương họ vì những hành động tốt”, Oscar Ybarra, một nhà tâm lý học tài năng đã nói như thế. Ông tin sở dĩ có điều đó bởi vì con người cho rằng nếu nhìn người khác trong các tình huống xấu, ta sẽ có cảm giác mình tốt hơn họ. Ybarra cũng nhận thấy khi con người bắt đầu dành cho bản thân sự tôn trọng thực sự và tích cực, những cảm xúc tiêu cực cũng sẽ biến mất.²² Đó là lý do vì sao mô thức “Tôi nhìn nhận chính mình” lại đi trước mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”.