Khi đến thị trấn Ceiba, Puerto Rico, bạn sẽ thấy một ngôi nhà được người dân địa phương gọi là “The Manger”, nơi nghệ sĩ cello vĩ đại Pablo Casals dành hai mươi năm cuối đời ở đây, cho đến khi ông qua đời vào năm 1973. Trước đó gần một thập kỷ, tại quê hương Tây Ban Nha, ông được nghe bản cello đầu tiên, và bản nhạc ấy đã chinh phục ông trước khi ông chinh phục nó. Khi còn bé, ông hiếm khi làm gì khác ngoài việc luyện tập các bản nhạc cello của nhà soạn nhạc vĩ đại Bach từ một bản sao cũ kỹ ông được mẹ tặng. Và khi một nhà soạn nhạc nổi tiếng nghe ông chơi đàn và mời ông đến chơi đàn cho gia đình hoàng tộc Tây Ban Nha, sự nghiệp của ông đã thăng hoa. Ở tuổi hai mươi ba, ông biểu diễn trước Nữ hoàng Victoria; và ở tuổi tám mươi lăm ông biểu diễn trước Tổng thống John. F. Kennedy tại Nhà Trắng.
Sáu thập kỷ ở giữa là một khúc nhạc crescendo dài (crescendo: khúc nhạc chơi càng lúc càng vang rền và mạnh mẽ) trong thế giới âm nhạc. Casals tỏa sáng với các dàn nhạc lớn, giành được mọi sự tôn vinh, và được tung hô là nghệ sĩ cello vĩ đại nhất trên thế giới - và có lẽ cả trong lịch sử. Tại Tây Ban Nha, ông được yêu mến đến mức khi ông biểu diễn trước nhà vua, khán giả chỉ vào khu vực ghế hoàng gia và hét lên: “Đây là vua (king) của chúng tôi, nhưng Pablo là hoàng đế (emperor) của chúng tôi!”.
Trong những năm tháng cuối cùng của vĩ nhân này, những người hàng xóm của ông tại Ceiba thường nghe thấy âm thanh những bản nhạc của Bach vang lên từ cửa sổ “The Manger”. Một ngày nọ, khi ông chín mươi ba tuổi, một trong số họ hỏi rằng tại sao ông vẫn tiếp tục luyện tập cello ba giờ một ngày. Casals trả lời: “Tôi bắt đầu nhận thấy một vài sự tiến bộ… Tôi nhận thấy mình đang chơi hay hơn”.
Sống trong khúc nhạc hào hùng
Pablo Casals không bao giờ ngừng chơi nhạc cho đến ngày ông đặt cây vĩ cầm của mình xuống lần cuối cùng vào năm chín mươi bảy tuổi. Ông đã xây dựng khả năng của chính mình, nâng cao sức mạnh của bản thân, và cống hiến những điều tuyệt vời nhất mà ông có cho đến tận hơi thở cuối cùng. Khi những người khác thắc mắc tại sao ông không chậm dần lại khi gần đi đến hết cuộc đời, ông sẽ đáp lại rằng: “Nghỉ hưu chính là chết.” Casals cũng có thể giải thích cho họ rằng: khi khúc nhạc lịm tắt dần, nó được gọi làdiminuendo; và khi âm nhạc tràn ngập cuộc sống và ngày càng hào hùng, mạnh mẽ, nó được gọi là crescendo. Ông quyết định rằng cuộc đời mình sẽ không trở thành khúc nhạc dần lịm tắt. Ông sống trong khúc nhạc hào hùng.
Trong số tất cả những ý tưởng tôi chia sẻ trong công việc chuyên môn của mình, tôi chưa từng biết đến ý tưởng nào tuyệt vời hơn để truyền lửa và sức mạnh cho những người khác như phương châm sống của tôi: Sống một cuộc đời trong khúc nhạc ngày càng hào hùng, mạnh mẽ! Nhiệm vụ quan trọng nhất của bạn luôn ở phía trước bạn.
Tôi từng truyền đạt ý tưởng này cho một nhóm chuyên gia lớn, và sau đó một vị thẩm phán tìm đến tôi với ánh lửa trong đôi mắt. Ông kể rằng đã định nghỉ hưu sớm, ở độ tuổi thường thấy, nhưng sau khi nghe về chuyện sống trong khúc nhạc ngày càng hào hùng, mạnh mẽ, ông nhận ra rằng mình vẫn còn đam mê cháy bỏng cho công việc và vẫn có thể góp sức giải quyết vấn đề của thành phố. Ông quyết định trì hoãn việc nghỉ hưu vô thời hạn.
Hãy luôn tin rằng sứ mệnh quan trọng nhất của bạn luôn ở phía trước bạn, không bao giờ ở sau bạn. Sống với suy nghĩ này là điều vô cùng quan trọng và cần thiết. Bất kể bạn đã đạt được hay chưa đạt được điều gì, bạn vẫn luôn có thể thực hiện những đóng góp quan trọng. Bạn có thể làm một việc mới mẻ so với những gì từng làm trong quá khứ; nó có thể có ý nghĩa theo nhiều cách khác nhau; nhưng nó vẫn luôn là công việc quan trọng, đặc biệt là nếu bạn có thể tác động tích cực đến cuộc sống của những người khác. Chúng ta nên tránh khỏi sự cám dỗ của việc đắm chìm nhìn lại quá khứ, nhìn những gì ta đã làm và thay vào đó hãy nhìn về tương lai với sự lạc quan.
Cho dù ta bao nhiêu tuổi hay đang ở vị trí nào trong cuộc sống, chúng ta – những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 – sẽ không bao giờ ngừng cống hiến. Bản năng của tinh thần Lựa chọn tối ưu thứ 3 là luôn tìm kiếm những thứ cao hơn, những điều tốt đẹp hơn từ cuộc sống. Chúng ta có thể thấy thỏa mãn với những thành quả trong quá khứ, nhưng sự cống hiến tuyệt vời tiếp theo vẫn đang ở trước mặt. Như cuốn sách này đã trình bày, luôn có thách thức ở mọi nơi, điều đó yêu cầu sức ảnh hưởng sáng tạo từ một người mang tinh thần hợp lực. Chúng ta có những mối quan hệ cần được xây dựng, những cộng đồng cần được phục vụ, những gia đình cần được thúc đẩy, những vấn đề cần phải giải quyết, kiến thức để gặt hái và những tác phẩm tuyệt vời chờ được tạo ra.
Trong trường hợp của tôi, dù đã qua tuổi nghỉ hưu thường thấy, nhưng tôi vẫn đang tích cực viết lách, giảng dạy, tư vấn và di chuyển vì nghề nghiệp của mình. Hạnh phúc và sự phát triển cá nhân của con, cháu là vô cùng quan trọng với tôi. Với tất cả những thách thức thú vị đó, hơn lúc nào hết, tôi chính là người đang theo đuổi các Lựa chọn tối ưu thứ 3. Giống như câu nói của diễn viên hài George Burns ở độ tuổi chín mươi chín: “Hiện tại tôi không thể nghỉ hưu. Tôi có lịch mất rồi”.
Một trong những cô con gái của tôi hỏi rằng liệu tôi có viết thêm bất cứ thứ gì khác, có thể có sức ảnh hưởng đến cộng đồng lớn được như cuốn sách 7 Thói quen hiệu quả nữa không. Tôi nghĩ rằng tôi đã khiến con gái mình hoảng hốt với câu trả lời: “Con đùa đấy à? Tác phẩm tuyệt nhất của cha vẫn chưa ra đời. Ngay lúc này đây cha có đến tận mười cuốn sách trong đầu!”. Điều đó không phải là tôi đang muốn đánh giá quá cao bản thân tôi – nhưng tôi thực sự tin rằng tác phẩm tốt nhất của tôi vẫn ở phía trước. Tại sao tôi lại không nên cảm thấy như thế kia chứ? Động lực nào sẽ còn lại trong tôi vào mỗi sáng thức dậy nếu tôi nghĩ rằng mình đã cống hiến hết mình rồi và không còn giá trị gì để chia sẻ? Tôi đồng ý với phát biểu của Ernest T. Trigg: “Người nào đã đạt được toàn bộ những thứ anh ta nghĩ là đáng giá thì anh ta đã bắt đầu chết dần rồi” – cho dù anh ta bao nhiêu tuổi!
Rất nhiều người trong chúng ta sống bằng sự tồn tại “hai phương thức”: chúng ta làm việc hoặc là chúng ta chơi. Nhiều người làm việc để chơi. Chúng ta dành những ngày dài tại nơi làm việc mà không có đích đến hay mục tiêu đặc biệt nào trong đầu, ngoại trừ việc vượt qua chúng nhanh chóng và yên ổn nhất có thể để rồi ta có thể được nghỉ ngơi. Lúc nào chúng ta cũng nghe thấy những câu này:
“Ôi chao, lại một thứ Hai nữa.”
“Mình sẽ vui biết mấy khi tuần này mau chóng kết thúc.”
“Giá mà mình có thể vượt qua ngày này…”
“Gần đến cuối tuần rồi.”
“Ơn Chúa hôm nay là thứ Sáu rồi.”
Vậy là chúng ta ao ước các ngày, tuần, năm, và cả cuộc đời của chúng ta biến mất. Mỗi ngày đều là sự phân đôi giữa “não bật” và “não tắt”. Chúng ta nhìn bản thân qua lăng kính của Thời đại Công nghiệp, để rồi xem mình là những cỗ máy thực hiện một chức năng nhất định cho đến khi chúng ta không còn được cần đến nữa. Chúng ta tắt nguồn vào mỗi tối cho đến khi công tắc lại bật lên vào buổi sáng hôm sau – và rồi sẽ đến một ngày chiếc công tắc ấy sẽ tắt mãi mãi. Tới lúc đó thì mọi chuyện sẽ ra sao?

Chúng ta không còn giá trị. Chúng ta nghỉ hưu để nghỉ ngơi, để vui chơi suốt quãng đời còn lại. Và đó chính xác là điều mà nhiều người trong chúng ta mong muốn bởi chúng ta đã bị tẩy não để nhìn nhận cả cuộc đời mình theo phương thức tư duy hai chiều như thế.
Nhưng đây là lối tư duy sai lầm, sản phẩm của Thời đại Công nghiệp. Chúng ta tin rằng chỉ có hai lựa chọn: tiếp tục làm việc hoặc nghỉ hưu. Chúng ta nghĩ rằng một ngày nào đó khi không còn là “những cỗ máy” nữa, chúng ta sẽ hạnh phúc. Rồi chúng ta sẽ có một cuộc sống vô cùng ý nghĩa. Nhưng trong nhiều năm, nói như nhà thơ William Butler Yeats: “Cuộc sống là một sự chuẩn bị lâu dài cho những điều không bao giờ xảy ra”. Cuộc đời của họ trở thành những khúc nhạc tắt dần và sự suy sụp này có thể kéo dài đến cuối cuộc đời họ.
Tôi tin rằng Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho đến nay là lựa chọn tốt nhất. Hãy cống hiến. Bạn có thể tiếp tục làm việc khi đã qua “thời điểm vàng” sáu mươi lăm tuổi và tiếp tục tạo ra những đóng góp tuyệt vời. Hoặc bạn có thể giã từ sự nghiệp của mình và bắt đầu một sự nghiệp thứ hai – tạo ra những đóng góp ý nghĩa tới gia đình và xã hội, đáp lại những nhu cầu to lớn mà bạn nhận thấy quanh mình.
Tất nhiên, nếu bạn có mô thức cống hiến, những năm tháng làm việc lẫn nghỉ hưu của bạn sẽ rất ý nghĩa. Tôi muốn đề xuất một sự chuyển biến mô thức mạnh mẽ trong cách suy nghĩ của chúng ta về công việc và chuyện nghỉ hưu. Theo các báo cáo nhân khẩu học tại các nước phát triển, có từ 33% đến 40% đàn ông trên năm mươi lăm tuổi không còn làm việc để kiếm sống nữa. Trong khi chỉ cách đây một hoặc hai thế hệ, tổ tiên của chúng ta đã chết vì kiệt sức ở độ tuổi này, hầu hết chúng ta mong ngóng về “lần trưởng thành thứ hai” trọn vẹn vào nửa sau của cuộc đời. Câu hỏi “Nên làm gì với lần trưởng thành thứ hai?” sẽ khiến nhiều người lo lắng trong một vài thập kỷ tới, khi mà số dân trên sáu mươi lăm tuổi sẽ tăng gấp đôi lên hơn 25%. Tuổi thọ trung bình của người châu Âu và châu Mỹ sẽ là bảy mươi lăm, của người Nhật vào khoảng tám mươi hai. Trong thế kỷ trước, mỗi ngày, tuổi thọ của người Mỹ tăng lên bảy giờ, điều này đồng nghĩa với việc mỗi người Mỹ có thêm hai mươi lăm năm để sống! Tin xấu là một vài người trong số chúng ta không biết phải làm gì với số thời gian này, và có thể bỏ nhỡ những cơ hội quý giá để tạo nên sự khác biệt cho cuộc sống của nhiều người khác.
Liệu chúng ta có lãng phí những năm tháng này, không làm được gì nhiều; hay sẽ làm cho nó trở nên có ích?

Mô thức cống hiến thực sự có thể cứu rỗi cuộc đời bạn. Tôi quan sát thấy rằng, những người nghỉ hưu để nghỉ ngơi thường suy giảm tinh thần và thể chất gần như cùng lúc, trừ khi họ bận rộn tạo ra một sự cống hiến ý nghĩa. Theo như chuyên gia về giải tỏa áp lực, Tiến sĩ Hans Selye, thì:
Dài theo năm tháng, đa số mọi người đều muốn nghỉ ngơi nhiều hơn, nhưng quá trình lão hóa không diễn ra cùng tốc độ ở tất cả mọi người. Rất nhiều người lẽ ra có thể dành thêm nhiều năm để đóng góp thêm những điều có ích cho xã hội thì lại trở nên bệnh tật và lão hóa sớm bởi việc nghỉ hưu bắt buộc ở một độ tuổi nào đó – dù nhu cầu và khả năng cho công việc của người đó vẫn rất cao. Chứng bệnh do căng thẳng thần kinh này phổ biến đến nỗi nó được gọi bằng tên: bệnh nghỉ hưu.²
². Hans Selye, The Stress of Life (New York: McGraw-Hill, 1948), 413.
Tác giả Chuck Blakeman miêu tả về bệnh nghỉ hưu thế này: “Tôi sẽ đợi cho đến khi tôi sáu mươi lăm tuổi để sống thật ý nghĩa. Tôi sẽ chỉ uể oải vượt qua sáu mươi lăm năm đầu tiên để có thể tới được đó. Cho tới lúc đó, tôi chỉ ngồi đếm thời gian mà thôi”³.
³. Chuck Blakeman, “Business Diseases of the Industrial Age”, http://chuckblakemancom/2011/2/textsbusiness-diseases-of-the-industrial-age.
Ngược lại, một cuộc đời được dẫn dắt bởi sứ mệnh lại được trẻ hóa. Sự cống hiến ý nghĩa giữ cho hệ thống miễn dịch của chúng ta khỏe mạnh và khả năng tái tạo của cơ thể hoạt động. Ý thức về sứ mệnh của riêng tôi đang dâng trào bên trong tôi, chứ không phải co rút lại, đó là lý do mỗi một ngày mới lại khiến tôi hứng khởi. Tôi không cảm thấy mình chỉ già đi, như Carl Rogers nói: “tôi cảm thấy mình già đi và trưởng thành hơn”.⁴
⁴. Carl Rogers, A Way of Being (New York: Houghton Mifflin, 1995), 95.
Khái niệm từ bỏ công việc có ý nghĩa ở một thời điểm nhất định nào đó trong cuộc đời là một khái niệm tương đối mới. Nếu bạn nhìn lại, bạn sẽ thấy rằng những vĩ nhân trong lịch sử không bao giờ ngừng khao khát khám phá những con đường mới trên hành trình cuộc sống. Với tôi, toàn bộ khái niệm về nghỉ hưu là một khái niệm thiếu sót, một tàn dư lệch lạc về văn hóa của Thời đại Công nghiệp.
Hãy nhìn xung quanh, bạn sẽ thấy có rất nhiều người cao tuổi vẫn làm kỹ sư, giám đốc điều hành, huấn luyện viên, nhà giáo dục, luật sư, thương nhân, nhà phát minh, bộ trưởng, nhà khoa học, chủ doanh nghiệp, bác sĩ – họ là những người không tin vào khái niệm “nghỉ hưu” và vẫn tiếp tục cống hiến đầy ý nghĩa từ năm này qua năm khác. Họ sống trong crescendo – khúc nhạc ngày càng hào hùng, mạnh mẽ và âm vang.
Những cuộc đời theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Năm 1981, khi Tổng thống Jimmy Carter và Phu nhân Rosalynn trở về nhà của họ tại Plains, Georgia, họ thắc mắc: “Liệu cuộc sống có trở lại bình thường sau khi rời Nhà Trắng không?”. Họ đã gắn bó với thượng viện liên bang, với chức thống đốc bang và cuối cùng là vị trí cao nhất của đất nước, giờ họ sẽ đi về đâu? Hụt hẫng và nghỉ hưu không do ý muốn, họ cảm thấy trống rỗng và e sợ rằng cuộc đời mình sẽ trở thành một bản nhạc tắt lịm dần.
Tất nhiên, họ đã tận hưởng khoảng thời gian lạ lẫm dành cho gia đình, bạn bè và nhà thờ. Dù vậy, cuộc sống của họ vẫn thiếu đi điều gì đó. Họ chắc chắn sẽ không vui đùa trên sân golf mãi mãi. Họ cũng không muốn sống cuộc đời an nhàn thường thấy của một cựu tổng thống Hoa Kỳ: viết hồi ký, xây thư viện tổng thống. Carter muốn không chỉ để lại cho thế hệ sau một cuốn sách và một tượng đài kỷ niệm. Thế rồi, vào một buổi tối, ông thức giấc với viễn cảnh về một cuộc sống theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Ông nhận ra giờ đây mình đã tự do để làm những việc ông không thể nào làm khi còn ở Nhà Trắng: ông vẫn có thể sử dụng chức danh cựu tổng thống Hoa Kỳ của mình để giúp giải quyết một số vấn đề khó khăn nhất của thế giới.
Định hướng của ông là trở thành một chất xúc tác cho sự thay đổi, một đại sứ hòa bình và nhà trung gian hòa giải. Ông sốt sắng thực hiện dự án đầu tiên của mình – lập ra một diễn đàn để mọi người từ khắp nơi trên thế giới có thể gặp gỡ, trò chuyện và khám phá những Lựa chọn tối ưu thứ 3 đầy sáng tạo cho vấn đề của bản thân. Dự án này cuối cùng đã trở thành Trung tâm Carter, cũng khiến cho vợ ông hào hứng. Lúc đó họ đã nhận ra cuộc sống của mình đã thiếu đi điều gì: cơ hội để tạo ra những cống hiến to lớn và ý nghĩa chưa từng có.
Mặc dù trở thành tổng thống Hoa Kỳ là một thành tựu đỉnh cao của con người, vợ chồng Carter vẫn cảm thấy rằng họ có thể đạt được những điều tốt đẹp hơn. “Ai mà biết được cơ chứ?”, họ tự hỏi. “Nếu chúng tôi đặt mục tiêu cao, chúng tôi thậm chí có thể làm được nhiều hơn việc chiến thắng cuộc bầu cử năm 1980.” Cái nhìn sâu sắc mạnh mẽ đó đã thôi thúc cả hai. “Điều gì họ có thể đạt được tới ngoài Nhà Trắng?”, có thể chúng ta sẽ thắc mắc như vậy. Và vợ chồng Carter là đáp án cho câu hỏi đó.
Họ đang sống trong một khúc nhạc ngày càng hào hùng, âm vang. Họ đang bận rộn hơn bao giờ hết. Họ làm việc với Trung tâm Carter để giải quyết những cuộc xung đột, nâng cao nền dân chủ và quyền con người khắp mọi nơi. Là một phần của liên minh bảy mươi quốc gia, họ tài trợ cho những dự án y tế cộng đồng như diệt trừ bệnh giun guinea từng làm dị dạng đau đớn hàng triệu trẻ em châu Phi. Họ thúc đẩy chương trình Tổ chức Nhà ở Nhân đạo (Habitat for Humanity), xây dựng nhà ở từ thiện cho người nghèo; hình ảnh Jimmy Carter với búa và đinh trong tay, cùng làm việc với những người khác để xây nhà đã trở nên quen thuộc với nhiều người. Ông gần như được toàn thế giới biết đến là cựu tổng thống năng động nhất trong lịch sử nước Mỹ.
Làm thế nào mà khi rời khỏi Nhà Trắng, Jimmy và Rosalynn Carter biết được rằng có lẽ sứ mệnh quan trọng nhất của họ vẫn ở phía trước? Họ chưa “nghỉ hưu”, và họ kêu gọi chúng ta cùng hợp lực với những người khác để đáp lại nhu cầu của nhân loại:
Tham gia vào việc mang đến những điều tốt đẹp cho người khác đã tạo nên sự khác biệt lớn lao trong cuộc sống của chúng tôi trong những năm gần đây. Khắp mọi nơi đều cực kỳ cần đến những tình nguyện viên – những người mong muốn giúp đỡ những cảnh đời đói khát, vô gia cư, mù lòa, tàn tật, nghiện ma túy hay nghiện rượu, mù chữ, bệnh tâm thần, già cả, tù tội, hay chỉ đơn giản là cô đơn và không có ai bầu bạn. Rõ ràng vẫn còn rất nhiều thứ cần phải làm, và bất kể chúng ta định làm điều gì, chúng ta nên dành thời gian và tâm sức cho nó.⁵
⁵. Jimmy và Rosalynn Carter, Everything to Gain: Making the Most of the Rest of Your Life (Fayetteville: University of Arkansas Press, 1987), 171.
Một trong những người “dành thời gian và tâm sức với nó” là Harris Rosen, một chủ khách sạn đang sống tại Orlando, Florida. Lớn lên trong nghèo đói tại khu Hell’s Kitchen của thành phố New York, ông liên tục nghe bố mẹ mình nói rằng “có giáo dục tốt sẽ giúp con đổi đời”. Thực hiện lời khuyên này, Harris là người đầu tiên trong gia đình ông tốt nghiệp đại học. Ông đã trang trải kiếm sống từ vị trí thấp nhất trong ngành kinh doanh khách sạn, và cuối cùng đã sở hữu bảy khách sạn tại vùng Orlando náo nhiệt. Ông đã có thể ngồi xuống nghỉ ngơi và tận hưởng thành quả lao động của mình.
Tuy nhiên, ông không thể bỏ qua vùng Tangelo Park gần đó, một khu vực cách không xa những khách sạn xa hoa của ông trên Đại lộ International Drive, nhưng lại hoàn toàn khác biệt vì nó chìm trong sợ hãi, đói nghèo, tội phạm, ma túy, thất nghiệp và tỷ lệ 25% học sinh trung học bỏ học vô cùng báo động. Khao khát được đóng góp nền giáo dục tốt cho những đứa trẻ tại Tangelo Park, ông bất ngờ đứng lên tại một cuộc họp của trường và nói với đám đông đang kinh ngạc: “Tôi hứa sẽ làm cho mọi học sinh tốt nghiệp trung học tại Tangelo Park đi học đại học miễn phí!”. Người ta hầu như không tin điều đó, nhưng sáng kiến của Rosen vẫn được thực hiện. Và ông còn làm nhiều hơn thế: Ông tài trợ cho các trường mầm non để các em nhỏ có thể đi học mà không phải đóng học phí, và thành lập Trung tâm Tài nguyên Gia đình để các bậc phụ huynh có thể nhận tư vấn và học thêm các kỹ năng nhằm xây dựng gia đình.
“Đây là một câu chuyện kỳ diệu”, Giáo sư Charles Dziuban của Đại học South Florida, một thành viên của ban tư vấn Chương trình Tangelo phát biểu. Những kết quả của sự lan tỏa hy vọng gần như đến ngay lập tức: tỷ lệ tội phạm giảm 66% và tỷ lệ bỏ học giảm từ 25% xuống còn 6%. 75% các em học sinh tiếp tục vào đại học.
. DeWayne Wickham, “An Amazing Story of Giving That Could Change Our
World”, USA Today, 20/3/2007, http://wwwusatodaycomnewsopinion/2007-03-19-opcom_Nhtm.
Rosen còn hơn cả được đền đáp khi một ngày kia, ông đang được kê đơn thuốc, một dược sĩ trẻ nhận ra ông. “Ngài Rosen, cháu đã tham gia chương trình Tangelo Park mà ngài sáng lập và đã tốt nghiệp đại học. Cháu trở thành một dược sĩ ngày hôm nay là nhờ có ngài!” Một cử nhân trẻ khác của chương trình này đã trở thành “Giáo viên của năm” tại Quận Cam (California). Vị giáo viên giỏi này có thể kiếm sống ở bất cứ nơi đâu, nhưng đã chọn sống tại Tangelo Park và chăm sóc con cái ngay cạnh những học sinh mà anh muốn tạo sức ảnh hưởng.
Ở tuổi bảy mươi, Harris Rosen có thể tận hưởng chuỗi ngày nghỉ hưu an nhàn tại Florida. Hoặc có thể tiếp tục làm việc, lo lắng cho việc kinh doanh của mình, ngoảnh đầu làm ngơ và lãng quên những nỗi đau xung quanh. Nhưng ông từ chối cả hai phương án này. Đam mê của ông là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 – một sự đổi mới hoàn toàn dành cho khu dân cư nghèo khổ, gặp những vấn đề khó khăn đó. Ông thôi thúc những người giàu có khác đi theo mô hình của mình, tin rằng nó có thể thay đổi xã hội.
Bạn có thể nói rằng: “Nhưng tôi chẳng phải là một cựu tổng thống hay là một giám đốc giàu có như thế!”. Và đây là câu trả lời của tôi: điều đó không quan trọng. Trong phạm vi Vòng tròn Ảnh hưởng của chính bạn, bạn có sức tác động tương xứng giống như sức tác động của vợ chồng Carter và Harris Hosen.
Cực kỳ trái ngược và xa vời với ánh hào quang nổi tiếng là “Jackie”, người mà đến tên thật của cô ấy tôi cũng không biết. Jackie sống trong ngôi nhà chỉ có một căn phòng có kích thước 12 feet x 12 feet (khoảng 3,6m x 3,6m). Tôi không biết chính xác ngôi nhà này ở đâu, chỉ biết rằng nó ở đâu đó tại miền Nam nước Mỹ. Và tôi mong rằng bạn sẽ không đi tìm cô ấy.
Chúng ta có thể tìm hiểu về Jackie thông qua những bài viết đáng chú ý của William Powers – một nhà báo môi trường tới từ New York. Power phát hiện ra Jackie và được cho phép kể lại câu chuyện của cô, bởi nó có thể mang đến những kiến thức quan trọng cho tất cả chúng ta về lối sống thực sự bền vững.
Đối với những người hàng xóm, Jackie được biết đến là một “người giữ trí khôn” theo ngôn ngữ của những người Mỹ bản địa xưa. “Họ là những người phụ nữ lớn tuổi truyền cảm hứng cho chúng ta đào sâu cuộc sống.” Dưới luật pháp của bang mà Jackie sinh sống, một nơi có kích thước 12 feet x 12 feet hoặc ít hơn thì không phải là một ngôi nhà, mà là một nhà kho; vậy là cô có thể hoàn toàn đứng “ngoài lề” các quy tắc và tiện ích công cộng như: không gas, không điện, không nước máy, không cống thoát nước, không điện thoại. Power cho rằng, đối với thế giới quan liêu, Jackie là “vô hình”.
Là một dược sĩ, Jackie cảm thấy kết nối của mình với cuộc sống thành thị hỗn loạn và gấp gáp đang ngày càng yếu đi, và cô muốn được kết nối với một thế giới tĩnh lặng hơn. Sau khi nuôi nấng con cái trưởng thành và bước vào tuổi trung niên, cô đã thu hẹp công việc của mình và tìm một miếng đất bỏ hoang – nơi cô đã định nghĩa lại bản thân, trở thành một người nông dân hướng đến “nông nghiệp bền vững”, sống ổn định và “hòa thuận” với đất đai. Trong mô hình sinh thái nông nghiệp bền vững, đầu vào cân bằng với đầu ra; điều đó có nghĩa là không có thứ gì từ bên ngoài thâm nhập vào hệ thống, và tất cả mọi rác thải đều được tái sử dụng để không thứ gì mất khỏi hệ thống.
Cuộc sống của Jackie nghe có vẻ khó khăn và khắc khổ, nhưng nó lại vô cùng hạnh phúc và bình dị như một bài ca. Powers mô tả cuộc gặp đầu tiên với Jackie như sau:
Cô ấy bị che khuất một phần bởi những búp chè. Từ xa, tất cả những gì tôi nhìn thấy là một phần gương mặt lấp ló của cô với mái tóc cột đuôi ngựa màu muối tiêu.
Jackie kéo nhẹ tay tôi, dẫn tôi đi qua những vũng nước mưa đọng lại giữa những cây chè. Chúng tôi cúi xuống nhìn, và một chú ong bay qua tay tôi và sau đó hạ cánh xuống vũng nước. Phía trên đầu chúng tôi là một tổ ong. Jackie nói rằng những chú ong Ý của cô tạo ra bốn mươi pound (hơn 18kg) mật một năm, đủ để cô tặng cho bạn bè. “Hãy lắng nghe xem, bầy ong mới yên lặng làm sao”, cô nói.
Tiếng vo ve hòa cùng tiếng róc rách của dòng nước. Xung quanh chúng tôi là những cây việt quất, hạt dẻ, quả sung và cây me chua đất. Chú ong đã bay qua tay tôi lúc nãy giờ đang nhấm nháp nước mưa. Jackie lại gần và chạm vào cánh nó khi nó đang uống nước. “Đôi khi tôi thức giấc vào buổi sáng ở đây trong sự tĩnh lặng, và sung sướng đến òa khóc.”
Jackie mô tả hệ thống sinh thái nông nghiệp là “những điều mà ông bà của bạn biết nhưng cha mẹ của bạn lại quên lãng”. Phức tạp hơn vẻ bề ngoài, diện tích trồng trọt của cô ấy được quy hoạch theo các khu, một số được dựng hàng rào bảo vệ khỏi những con hươu và thỏ hoang. Ngoài vườn rau, cô còn trồng các loài dâu, quả hồ đào, táo Mỹ, pawpaw giống như xoài. Trong rừng, cô hái nấm hương. Ngôi nhà nhỏ của cô đầy hương thơm cây tuyết tùng, và “rộng rãi đến ngạc nhiên… Bằng cách thu nhỏ lại trong không gian sinh sống này, Jackie đã được tự nhiên bao bọc. Không hệ thống điện, không đường ống nước”.
Dù vậy, Jackie chẳng phải là một ẩn sĩ hoàn toàn xa lánh sự đời. Cô vẫn quan tâm tới bệnh nhân, vui vẻ bên gia đình, và du lịch xa – với kinh phí rất tiết kiệm – để làm việc với các tổ chức vì hòa bình và môi trường. Lối sống của cô là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho “hai căn bệnh” của thế hệ cô: chủ nghĩa tôn thờ vật chất thái quá và lối sống buông thả không mục đích. Powers đưa ra một sự tương phản sâu sắc giữa Jackie và một người quen “đã nghỉ hưu, dừng hoạch định tài chính ở tuổi bốn mươi tám và cùng với chồng mình mua một ngôi nhà nhìn ra biển. Ở đó, những năm qua cô đã sống, không hạnh phúc cũng chẳng âu lo… [trong] một ‘kỳ nghỉ vĩnh viễn’, thưởng thức cocktail Pina Colada mỗi buổi hoàng hôn”.⁷
⁷. William Powers, Twelve by Twelve: A One-Room Cabin Off the Grid and Beyond the American Dream (Novato, CA: New World Library, 2010), xiv, 15-17, 75.
Một kỳ nghỉ vô tận hay một sứ mệnh vĩnh cửu?
Tôi nhận ra rằng, rất nhiều người thích ý tưởng về một kỳ nghỉ vô tận. Một số người mong mỏi nó trong suốt những năm tháng đi làm. Chúng ta bị tổn thương và rã rời bởi những cuộc đấu đá trong công việc của Thời đại Công nghiệp đến mức ta luôn mơ về một chuyến đi bất tận trên du thuyền xuyên qua những vùng biển nhiệt đới hay một sân gôn xanh vô tận như một lẽ tự nhiên. Chúng ta nên nghỉ ngơi khi cần thiết – chẳng có gì sai khi dành một ngày đẹp trời trên sân gôn hay một chuyến đi kỳ thú - nhưng chúng ta lại tự lừa dối bản thân nếu nghĩ rằng, chạy trốn sẽ làm ta hạnh phúc. Nó đi ngược lại với quy luật tự nhiên. Cho dù chúng ta sống ở đâu, chúng ta vẫn có thể nghiện thói lãng phí: những chương trình TV vô nghĩa, dán mắt vào mạng xã hội, chơi game liên tục và hội hè miên man, những cuốn tiểu thuyết ngớ ngẩn, ám ảnh với thuốc men, ngủ nướng. Những thứ này có thể làm giảm dần giá trị của bất cứ ai, nhưng những người đã nghỉ hưu thì đặc biệt có nguy cơ biến cuộc sống của mình thành một đống sắt vụn.
Ông nội Richards của tôi dạy rằng: “Cuộc sống là một sứ mệnh, không phải là một công việc”. Ông có lẽ nên thêm “và không phải là một kỳ nghỉ bất tận”. Hãy suy nghĩ kỹ về những cuộc đời đối lập của những người sống trong một kỳ nghỉ vĩnh viễn và những người sống trong một sứ mệnh vĩnh viễn.
Có một người sống với một sứ mệnh vĩnh viễn là James Kim, một người lính Hàn Quốc khi mười lăm tuổi đã bị thương và có lẽ suýt chết trên chiến trường của cuộc chiến tranh Triều Tiên tàn khốc. Là một cậu bé sùng đạo và khiêm tốn, cậu cầu nguyện Chúa ban cho mình mạng sống để cậu có thể “đáp lại yêu thương với kẻ thù”.
Kim sống sót trong cuộc chiến, và từ đó trở đi mọi thứ ông làm là để thực hiện lời thề ông đã đặt ra để giúp đỡ những người cùng dòng máu phía Bắc, “để cứu sống họ, chứ không phải giết họ”. Là một người đàn ông bình thường, không được học nhiều hay có nhiều tiền, ông không biết phải bắt đầu làm từ đâu để giúp đỡ những kẻ thù cũ của mình - những người luôn đóng cửa biên giới với ông. Nhưng ông biết rằng mình cần có nguồn lực, nên ông đã đến Mỹ để kiếm tiền.
Kim trở thành một công dân Mỹ, lập một doanh nghiệp nhập khẩu tóc giả Hàn Quốc và theo thời gian, tích lũy được tài sản lớn – nhưng ông chỉ xem đó là một phương tiện để hoàn thành mục đích thực sự của mình. Ông biết rằng tấm hộ chiếu Mỹ sẽ giúp ông thực hiện sứ mệnh của mình. Ông cảm thấy nhiệm vụ cần hoàn thành là giúp giáo dục những người trẻ và mở mang đầu óc của họ bằng giáo dục. Đó là món quà lớn nhất dành cho những người bên kia chiến tuyến mà ông có thể nghĩ ra.
Được mời tới phát biểu tại một hội thảo kinh doanh ở Bắc Kinh, ông sử dụng cơ hội đó để thông báo rằng mình sẽ tài trợ cho một trường đại học nhỏ tại Yanji, nằm ở biên giới Bắc Triều Tiên. Dù vô cùng hoài nghi nhưng vì tò mò, chính quyền Trung Quốc quyết định trường học này có thể hỗ trợ chiến lược mở cửa với phương Tây của họ. Một vài năm sau, Kim và vợ mình, bà Grace, đã chuyển tới ký túc xá của trường, nơi ông có thể sống cùng và làm bạn với các sinh viên của Đại học Khoa học và Công nghệ Yanbia. Để trả ơn, các sinh viên tình nguyện làm việc tại các trường học và bệnh viện địa phương và thực hiện các nghiên cứu của họ. Trường học này đã phát triển, thu hút những giáo viên tài năng nhất trên thế giới.
Sau đó vào năm 1998, biết được tình trạng thiếu lương thực tại Bắc Triều Tiên, Kim đã tình nguyện vượt biên với nguồn viện trợ và ngay lập tức bị bắt. Bị buộc tội gián điệp, ông bị tống giam và bị thẩm vấn hàng ngày trong một tháng rưỡi.
“Khi bị bắt giam, tôi rất bình tĩnh. Tôi viết rằng tôi không sợ chết, bởi tôi biết mình sẽ được đi tới một nơi tốt hơn. Và tôi viết rằng nếu tôi chết, tôi sẽ hiến xác của mình cho các nghiên cứu y khoa tại Bắc Triều Tiên. Tôi nói với họ rằng mình đang an lành.” Câu trả lời mà ông nghe được đó là “‘Lãnh tụ kính yêu’ rất cảm động với suy nghĩ này”.⁸
⁸. Bill Powell, “The Capitalist Who Loves North Korea”, Fortune, 15/9/2009, http://moneycnncom/2009/09/14/magazinesfortunepyongyang_university_north _koreafortuneindexhtm.
Cuối cùng Kim cũng được trả tự do. Ông tiếp tục thỉnh cầu Bắc Triều Tiên cho phép ông xây dựng một trường đại học cho họ. Đến năm 2001, ông đã thuyết phục được chính phủ và chuẩn bị xây dựng trường Đại học Khoa học và Công nghệ Bình Nhưỡng mới, được tài trợ bởi tiền tiết kiệm của Kim và các nhà tài trợ ông tìm được. Sau chín năm xây dựng, vào ngày 25/10/2010, ngôi trường đã mở cửa và chào đón 160 sinh viên đầu tiên, những người xuất sắc nhất cả nước. Kim tin rằng điều đó sẽ giúp những người dân Bắc Triều Tiên kết nối với thế giới công nghệ thông tin và cuối cùng cũng sẽ gỡ bỏ những rào chắn.
. Richard Stone, “PUST Update”, North Korean Economy Watch, 1/11/2010,
http://wwwnkeconwatchcomcategorydprk-organizationsstate-officespyongyang-university-of-science-and-technology/.
Nhiều trong số những người được hưởng lợi từ Kim đã sửng sốt với lòng quảng đại của ông. “Khi hỏi Kim về nguồn cảm hứng, ông luôn trả lời rằng: ‘Tình yêu’. Vị giáo sư vui vẻ đó xem tình yêu là một nguồn năng lượng trải dài băng qua cả những đường biên giới, và giáo dục là hộp công cụ để áp dụng nó”. Khi những người chủ nhà Bắc Triều Tiên và Trung Quốc hỏi rằng liệu ông xem mình là một nhà tư bản hay một người cộng sản, ông nhớ lại: “Tôi nói với họ rằng tôi đơn giản là một ‘người theo chủ nghĩa yêu thương’”.¹
¹ . Geoffrey Cain, “Former Prisoner of North Korea Builds University for His Former Captors”, Christian Science Monitor, 16/2/2010.
Tôi sẽ gọi James Kim là một mẫu nghịch đảo “sống”. Trong khi những vết thương chiến tranh làm người ta hận thù, những vết thương của Kim lại làm trái tim của ông trở nên vị tha hơn. Trong khi nhiều người sẽ muốn nhìn thấy cái kết của kẻ thù của mình, Kim lại gần như làm mọi cách để giúp họ. Giờ đây ở độ tuổi mà nhiều người sẽ chọn cách sống qua ngày như trong khúc nhạc tắt lịm dần, ông vẫn sống trong khúc nhạc ngày càng hào hùng, mạnh mẽ. Ông có thể thư giãn ở một bờ biển nào đó, hoặc có thể quên đi lời thề tuổi trẻ không thực tế của mình và tiếp tục điều hành việc kinh doanh tại Florida. Cả hai phương án trên đều hợp lý đến hoàn hảo.
Nhưng, điều đó không hợp lý với Kim, và ông đã chọn một phương án thứ ba. Một kỳ nghỉ vĩnh viễn hay một sứ mệnh vĩnh viễn, điều nào cao cả và tốt đẹp hơn? Đó là câu hỏi mà bạn sẽ phải đi tìm câu trả lời cho chính mình.
Bạn có thể hỏi rằng: “Nhưng sau một quãng đời làm lụng, chẳng phải tôi xứng đáng được sống chậm lại, ngồi xuống và tận hưởng mọi thứ sao? Nếu tôi thấy mình không đủ mạnh khỏe thì thế nào? Nếu sức khỏe của tôi có vấn đề thì sao?”.
Tôi có lẽ sẽ không đồng cảm với bạn nếu tôi không hiểu những cảm xúc này. Mặc dù tôi dễ cảm thấy mệt mỏi hơn, cần ngủ nhiều hơn, và thấy việc di chuyển khó khăn hơn so với những năm trước đây, tôi vẫn thấy biết ơn vì sức khỏe của mình vẫn khá tốt. Tuy nhiên, vợ tôi, Sandra, lại phải thực hiện một chuỗi phẫu thuật ở lưng và điều này đã thay đổi hoàn toàn cuộc sống của cô ấy. Cô ấy chỉ có thể gắn bó với chiếc xe lăn và phụ thuộc vào sự giúp đỡ của người khác, kể cả những việc đơn giản nhất. Thật khó khăn cho cả hai chúng tôi để thích nghi với lối sống mới này, nhưng toàn thể gia đình tôi đã trải qua trải nghiệm khó khăn này cùng với cô ấy.
Tất nhiên, Sandra ao ước được tự do đi lại bình thường và làm những gì cô ấy muốn mà không bị ràng buộc, nhưng giờ đây điều đó là không thể. Mặc cho những khó khăn đó, thái độ của cô ấy vẫn đầy cảm hứng và phải khiến người ta ngạc nhiên: cô ấy làm tất cả những gì có thể với những gì mình có. Phương châm sống của cô ấy là Carpe diem! – “Sống trọn từng khoảnh khắc!”. Cô ấy cố gắng gắn bó và thấu hiểu gia đình, bạn bè và những điều quan trọng với cô. Cô ấy hành động với Vòng tròn Ảnh hưởng của mình, liên tục mở rộng nó mỗi ngày mặc cho những thách thức mà mình phải đối mặt. Cô ấy say mê với câu lạc bộ sách và nhóm ăn trưa với bạn bè, dạy một lớp học tại nhà thờ, làm việc cho một hội đồng đại học, gói tặng hàng xóm những chiếc bánh quy vào ngày St. Patrick’s Day, trêu chọc gia đình vào ngày Cá tháng Tư. Cô ấy tặng những đứa cháu của mình thật nhiều bưu thiếp, những cuộc gọi và chuyến ghé thăm. Cô ấy đọc rất nhiều, vẫn tích cực tham gia chính trị và hỗ trợ một trung tâm nghệ thuật mà tự mình cô ấy đã gây nên một phần lớn quỹ. Cũng không quá tệ khi phải ngồi xe lăn nhỉ! Giống như người ta nói: “Tàn nhưng không phế!”.
Mặc dù cuộc sống của Sandra đã thay đổi hoàn toàn, cô ấy vẫn sống trong khúc nhạc ngày càng âm vang huy hoàng bằng cách cống hiến hết sức có thể. Triết gia Friedrich Nietzsche nói rằng: “Những ai có mục đích sống rõ ràng có thể vượt qua hầu hết bất cứ hoàn cảnh nào”.
Tôi tin rằng chúng ta cũng có trách nhiệm giúp những người khác sống trong một khúc nhạc hào hùng, mạnh mẽ âm vang. Bất kể tuổi tác hay bệnh tật thế nào, mỗi người đều có giá trị và khả năng cống hiến. Tôi có một người bạn gặp áp lực nặng nề trong công việc và có một lịch trình vất vả. Gần đây, người mẹ lớn tuổi của anh ấy đã đến thời điểm ốm yếu, không thể sống độc lập được nữa, và cả gia đình tranh cãi với nhau xem giải pháp tốt nhất cho bà là gì: ở nhà của bà với người giúp việc, chuyển tới viện dưỡng lão, hay chuyển đến sống cùng con trai. Người bạn của tôi đã suy nghĩ rất nhiều và không chắc chắn rằng mình có thời gian để có thể chăm sóc mẹ mình. Thật may là, người vợ tuyệt vời giỏi quán xuyến của anh đã không quá lưỡng lự, và cô ấy chào đón người mẹ chồng cùng về với tổ ấm của mình. Nhỏ bé, yếu ớt, gần như mù và điếc, người phụ nữ già yếu đó thực sự không xác định được phương hướng. Điều đó giống như có một đứa trẻ bị phụ thuộc sống trong nhà; họ phải làm hầu hết mọi thứ cho bà, tắm rửa, cho ăn, đánh thức bà dậy vào buổi sáng và đưa bà đi ngủ vào buổi tối. Người bạn của tôi trở nên mất kiên nhẫn, dù thấy tội lỗi nhưng anh vẫn tự hỏi liệu quyết định này có thực sự đúng đắn hay không.
Thế rồi một buổi chiều, anh ngồi quan sát mẹ mình khi bà ngồi cạnh anh tại bàn ăn, còn vợ anh ở phía đối diện. Mẹ anh đang kể cho vợ anh nghe một câu chuyện nhỏ về tuổi thơ của bà với trang trại của gia đình, khi mọi người đã thu hoạch đậu cùng nhau như thế nào và để dành chúng cho mùa đông. Người bạn của tôi nhận ra rằng TV đã tắt, ngôi nhà thật tĩnh lặng, và những ánh nắng hoàng hôn chiếu lên khuôn mặt của mẹ anh, làm cho bà trông khá trẻ. Anh bỗng cảm thấy hạnh phúc lạ thường với sự kết nối mà anh đã không cảm nhận được trong một thời gian dài. Vì sự ngạc nhiên của mình, anh thấy mình dành nhiều thời gian hơn để thực sự hiểumẹ mình, lắng nghe bà và cảm nhận sức ảnh hưởng điềm đạm từ bà. Bà vô cùng biết ơn với mọi thứ, vô cùng tôn trọng và dịu dàng đến nỗi tưởng chừng như bà đến từ một thế giới và thời đại khác. Vợ anh mỉm cười, chống cằm lên tay, lắng nghe những câu chuyện của người mẹ ấy như thể cô có cả một buổi tối để làm vậy.
Dần dần, lịch trình cuộc sống của bạn tôi đã thay đổi. Anh cùng vợ dìu mẹ theo những bước đi ngắn, cực kỳ chậm rãi. Họ cùng nghe nhạc. Họ ghi âm lại lời kể về những câu chuyện cuộc sống của bà. Bà dạy cho họ những bí quyết nướng bánh lâu đời, và dưới sự trông nom của bà, họ bối rối tạo ra một ổ bánh mì tự làm ở nhà (homemade). Vào buổi tối, họ sẽ xem những bộ phim đen trắng cũ kỹ, hầu hết là những bộ phim hài từ những năm 1930 mà bà đã gần quên hết, và cậu con trai sẽ nhắc lại bên tai bà những câu thoại hài hước bà không thể nghe thấy.
Đến một thời điểm nhất định, người bạn của tôi đã nhận ra trước đây cuộc đời mình còn thô ráp và chưa trọn vẹn đến như thế nào. Mặc dù mẹ anh đã hơn chín mươi tuổi, không thể nhìn, nghe, và làm việc như bình thường được, nhưng sự cống hiến cuối cùng mà bà mang đến cho con trai mình đã khiến cho cuộc sống của anh trở nên sâu sắc và có nhiều ý nghĩa quý giá, theo những cách mà anh chẳng thể nào đoán trước được. Anh, một người đã quen với việc sống gấp gáp, đã học cách sống chậm hơn, thong thả thưởng thức bữa tối, vui thú với một câu chuyện cũ, và mãn nguyện ngồi cạnh mẹ mình chỉ để nắm tay bà. Đến cuối cùng, bà đã sống trong một khúc nhạc dần âm vang (crescendo) một cách dịu dàng.
Tôi ghi nhận sự nhạy cảm của bạn mình trong việc giúp mẹ anh vẫn tạo ra cống hiến đầy ý nghĩa trong những năm tháng cuối đời. “Bà đã mang đến cho chúng tôi một ơn huệ khi đến sống cùng chúng tôi,” anh nói. “Chúng tôi là những người được hưởng lợi.” Anh có thể đưa bà vào viện dưỡng lão, và bà cũng có thể tham gia vào cộng đồng và được chăm sóc rất tốt ở đây. Nhưng anh ấy sẽ mất đi những điều thay đổi cuộc đời mình: phần thưởng âm thầm cho sự yêu thương và phụng dưỡng.
Trong cuộc kiếm tìm vội vã những thành công thứ yếu – tiền bạc và địa vị xã hội – chúng ta đối mặt với rủi ro rất cao là sẽ mất đi hoàn toàn sự hài lòng sâu sắc với những thành công đích thực: tình yêu, sự tin tưởng và lòng biết ơn của những người chúng ta giúp đỡ.
Tôi có một niềm tin cá nhân rằng chúng ta đến trên đời này là để giúp đỡ người khác. Tôi tin rằng phụng sự chính là chìa khóa cho hạnh phúc bền vững và là thước đo của sự thành công đích thực trong cõi đời này.
Một số người, giống như những cỗ máy, vẫn tiếp tục những công việc cực nhọc tẻ nhạt hàng ngày mà không biết đến loại thành công này, cho đến khi cái chết đến “tắt nguồn” họ. Những người khác sẽ chạy trốn và vui chơi cho đến chết. Tuy nhiên những người còn lại sẽ chọn một Lựa chọn tối ưu thứ 3 – nỗ lực hết sức khi họ còn sống để tạo ra những đóng góp cao cả và tốt đẹp hơn cho hạnh phúc của đồng loại. Đây mới là “sứ mệnh cần thực hiện” cuối cùng.
Liệu bạn có chọn phương án thứ ba để cống hiến và sống cuộc đời trong khúc nhạc ngày càng âm vang? Hay bạn sẽ cho phép cuộc đời mình giảm dần giá trị khi bạn già đi? Di sản mà bạn để lại là gì? Đừng nhìn lại. Bạn có điều gì để cống hiến nữa không? Cuộc phiêu lưu hứng khởi phía trước là gì? Bạn sẽ xây dựng giá trị bền vững nào? Bạn sẽ làm gì để giúp đỡ những người xung quanh khi có nhiều thời gian hơn, khi bạn có kiến thức và kinh nghiệm trong mình? Mối quan hệ quan trọng nào bạn cần xây dựng và hàn gắn? Có phải tác phẩm tuyệt vời nhất của bạn vẫn ở phía trước? Những người quanh bạn sẽ chờ đợi và hy vọng bạn có thể trả lời những thách thức khó khăn của thế giới. Và khi bạn trả lời với một tâm trí và trái tim hợp lực, bạn sẽ được ban tặng một cuộc sống ý nghĩa và có mục đích.
Trong trường ca “Ulysses”¹¹, Tennyson đã vẽ ra hình ảnh người anh hùng thành Troy như một “vị vua nhàn rỗi” ngồi trên ngai vàng của mình, rất lâu sau khi cuộc chiến thành Troy vang dội của ông kết thúc, bao quanh ông là những bàn tiệc và những trò chơi tẻ nhạt, ông trở nên già đi và vô dụng với thói bê tha. Ông nhớ về những chiến tích của quá khứ, về những cuộc chiến với bão tố và người khổng lồ, về những khó khăn ông phải đối mặt và vượt qua khi ở giữa biển khơi dông tố - và ông nhận ra mình không thể chết nơi đây. Không phải theo cách này.
¹¹. Theo thần thoại Hy Lạp, Odysseus (hay Ulysses) là vua của xứ Ithaca và là một anh hùng trong sử thi Odyssey của Homer. Ông nổi tiếng khôn ngoan, nhất là trong hành trình suốt mười năm để trở về nhà của mình sau khi đoàn quân Hy Lạp đã hạ thành Troy. (ND)
Không còn là vị anh hùng trẻ tuổi nữa nhưng vẫn khao khát một điều cao cả và tốt đẹp hơn, Ulysses đứng dậy từ ngai vàng của mình và yêu cầu chuẩn bị con tàu của mình. Những người đồng hành cùng ông trong quá khứ cũng cảm thấy như vậy, và họ dong buồm ra khơi cùng nhau, họ biết rằng cuộc phiêu lưu tuyệt vời nhất vẫn đang ở phía trước.
Ta không thể ngừng những chuyến đi: Ta sẽ uống.
Uống đến giọt cuối cùng:Tất cả mọi thời khắc ta đã tận hưởng.
Cùng cực, đã trải qua nỗi đau cùng cực, với tất cả.
Những người yêu thương ta, và riêng mình ta…
Thật nhàm chán khi phải dừng lại, và kết thúc.
Bị bỏ xó han gỉ, chứ không còn được tỏa sáng hữu dụng!
Dù cho còn thở là còn sống. Cuộc sống đóng cọc trên cuộc sống.
Tất cả đều quá nhỏ bé…
… Dù cho.
Giờ đây chúng ta không còn có được sức mạnh cường tráng của những ngày xa xưa.
Nhưng dù cho trời đất có chuyển dời; chúng ta vẫn cứ là như thế, vẫn cứ là như thế.
Một ngọn lửa nóng âm ỉ cháy của những trái tim anh hùng.
Có bị làm cho yếu ớt đi bởi thời gian và số phận, nhưng vẫn luôn mạnh mẽ trong ý chí.
Để đấu tranh, tìm kiếm, phát hiện, và không bao giờ chịu cúi đầu quy phục.
HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT
Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này đó là truyền đạt lại những gì bạn đọc được cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người thân trong gia đình – và dạy họ những gì bạn học được. Bạn có thể bắt đầu với những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:
• Sống trong một khúc nhạc ngày càng mạnh mẽ, âm vang có nghĩa là gì? Sống trong một khúc nhạc dần tắt lịm có nghĩa là gì?
• Rất nhiều người trong chúng ta sống theo kiểu tồn tại hai phương thức. Bạn mô tả hai phương thức đó như thế nào? Hạn chế của mỗi phương thức đối với một người mong muốn sống một cuộc đời viên mãn là gì? Lựa chọn tối ưu thứ 3 là gì?
• Tư duy với mô thức cống hiến có thể cứu lấy cuộc đời của bạn. Mô tả quá trình tự nhiên nào khiến cho điều này trở nên đúng đắn?
• Jimmy và Rosalynn Carter phải đối mặt với hai phương thức nào sau khi rời Nhà Trắng? Họ đã làm thế nào để sống một cuộc đời theo Lựa chọn tối ưu thứ 3?
• Những cuộc đời theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 của Harris Rosen và “Jackie” gần như trái ngược nhau về quy mô Vòng tròn Ảnh hưởng của họ, nhưng cả hai vẫn luôn cống hiến. Chúng ta học được điều gì từ họ về quy mô đóng góp của ta trong cuộc sống?
• Chúng ta tự lừa dối bản thân nếu chúng ta nghĩ rằng hạnh phúc là một “kỳ nghỉ vĩnh viễn”. Tại sao điều này lại trái với quy luật tự nhiên?
• Có điều gì hết sức tự do về ý tưởng sống với một “sứ mệnh vĩnh viễn”? Câu chuyện của James Kim dạy cho chúng ta về điều gì?
• Tôi sẽ gọi James Kim là một “mẫu nghịch đảo sống”. Điều khác biệt gì so với thông thường khiến cho cuộc đời của Kim là một mẫu nghịch đảo?
• Triết gia Nietzsche nói rằng: “Những ai có mục đích sống rõ ràng có thể vượt qua hầu hết bất cứ hoàn cảnh nào”. Ví dụ về Sandra Covey minh họa cho cái nhìn này như thế nào? Cái nhìn này sẽ giúp bạn ra sao khi bạn suy nghĩ về những hạn chế của chính mình?
• Chúng ta học được gì về việc sống trong khúc nhạc ngày càng âm vang, mạnh mẽ của bạn tôi và mẹ anh ấy? Tại sao chúng ta lại có trách nhiệm giúp những người khác sống trong một khúc nhạc ngày càng âm vang, mạnh mẽ như vậy? Ai có thể giúp bạn sống như một khúc nhạc ngày càng âm vang, mạnh mẽ?
• Những dòng thơ sau đây từ bài thơ “Ulysses” của Tennyson có ý nghĩa gì với bạn? “Thật nhàm chán khi phải dừng lại, và kết thúc/ bị bỏ xó han gỉ, chứ không còn được tỏa sáng hữu dụng!”.
HÃY THỬ ĐIỀU NÀY
Làm thế nào để “sống trong khúc nhạc ngày càng âm vang?”. Tiêu chí thành công của riêng bạn là gì? Lựa chọn tối ưu thứ 3 có thể thay đổi cuộc đời bạn như thế nào? Hãy thử phác thảo những Lựa chọn tối ưu thứ 3. Hãy mời những người khác cùng đóng góp. Sử dụng công cụ “Bốn bước để hợp lực”.
BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?”. Nếu có, tiếp tục sang bước 2.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?
3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.
4. Đi đến Hợp lực
Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực. Lắng nghe thấu hiểu những người khác trong suốt quá trình này.
Làm thế nào để hợp lực
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong một tình huống xung đột hay sáng tạo, câu hỏi này giúp mọi người gạt đi những định kiến vốn có để có thể phát triển được quan điểm thứ ba.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Liệt kê những đặc điểm hoặc viết một đoạn văn mô tả một kết quả thành công trông sẽ như thế nào với mọi người? Trả lời những câu hỏi dưới đây khi bạn thực hiện:
• Liệu tất cả các bên có liên quan đều tham gia quá trình thiết lập tiêu chí? Bạn có thu thập nhiều ý kiến từ nhiều người nhất có thể hay không?
• Những kết quả nào chúng ta thực sự muốn? Nhiệm vụ thực sự cần được hoàn thành là gì?
• Những kết quả nào sẽ “có lợi” cho tất cả mọi người.
• Chúng ta có bỏ qua những nhu cầu cố hữu của bản thân để đi đến những giải pháp tốt hơn?
3. Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Làm theo các hướng dẫn sau:
• Hãy chơi hết mình với nó. Đây không phải là “thực tế”. Mọi người đều biết rằng đây là một trò chơi.
• Tránh những thỏa thuận hoặc đồng thuận nóng vội, hoặc chưa chín muồi.
• Tránh phán xét ý kiến của người khác – hoặc của chính bạn.
• Tạo ra các mô hình. Vẽ tranh lên bảng trắng, phác thảo biểu đồ, xây dựng các mô hình thu nhỏ, viết các bản nháp sơ bộ.
• Truyền đạt ý tưởng cho họ. Đảo ngược lối suy nghĩ thông thường.
• Làm việc nhanh chóng. Đặt ra giới hạn thời gian để giữ cho năng lượng và ý tưởng được tuôn chảy.
• Tạo ra thật nhiều ý tưởng. Bạn không thể tiên đoán trước ý tưởng nào sẽ đưa bạn đến phương án thay thế thứ ba.
4. Đi đến hợp lực
Bạn nhận ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cảm giác phấn khích và cảm hứng trong căn phòng. Xung đột cũ đã được xóa bỏ. Phương thức mới đáp ứng những tiêu chí của sự thành công. Cảnh báo: Tránh nhầm lẫn thỏa hiệp với hợp lực. Thỏa hiệp tạo ra sự thỏa mãn nhưng không vui vẻ. Thỏa hiệp có nghĩa là tất cả đều mất đi thứ gì đó. Hợp lực có nghĩa là tất cả đều chiến thắng.