Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3

Lượt đọc: 984 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
7. Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3 Trong Xã Hội

❊ ❊ ❊

Trong nhiều trường hợp, giải pháp nằm ở việc nhận thức rằng có sự thiếu vắng

lựa chọn, mà trên thực tế lựa chọn đó chưa được trình bày dưới dạng những

phương thức có thể thay thế có thật. Để thay đổi ấy diễn ra, chúng ta phải thoát

ra khỏi khuôn mẫu của chính nó để tìm ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3.

- Paul Watzlawick

Xã hội chúng ta vẫn luôn phải đối mặt với những thách thức khó khăn vốn đã có từ khi nó bắt đầu hình thành: tội phạm, bệnh dịch, nghèo đói, chiến tranh; cũng như sự ô nhiễm môi trường, sự suy đồi về đạo đức – những thứ góp phần nhân giống các thách thức đó. Quá trình chúng ta đấu tranh chống lại những vấn đề có mặt từ lâu đời này vẫn luôn được khuyến khích, ủng hộ, tuy nhiên quá trình này không đơn giản chút nào.

Xét ở góc độ cá nhân, có lẽ chúng ta chú tâm đến mức lương của mình nhiều hơn là đến các vấn đề xã hội. Vì chúng ta nghĩ rằng ta chẳng thể làm gì nhiều để giải quyết chúng, ta chỉ nghĩ cho chính mình, nhưng thực chất chúng vẫn ảnh hưởng đến ta – và ảnh hưởng sâu sắc. Chúng ta có thể không nhận thức được nó ảnh hưởng sâu sắc đến thế nào. Giờ đây, khoa học tin rằng nỗi đau của người khác, cho dù có diễn ra ở khoảng cách xa ta thế nào, vẫn có thể thực sự ảnh hưởng đến ta. “Nỗi đau của xã hội cũng được kích hoạt ở cùng não bộ giống như sự kích hoạt gây ra bởi nỗi đau thể chất! Bộ não của chúng ta mang tính xã hội rất cao. Chúng ta có rất nhiều kết nối với xã hội.”¹ Vì hạnh phúc của chính mình, chúng ta chẳng thể nào quay mặt làm ngơ với những nỗi đau của thế giới xung quanh. Điều này giải thích câu nói của Charles Dickens: “Vấn đề của nhân loại là vấn đề của tôi. Lợi ích chung là lợi ích của tôi; từ thiện, kiên nhẫn, nhân từ, tất cả đều là phẩm chất của tôi”.²

¹. David Rock, “Your Brain at Work”, 12/11/2009, http://wwwyoutubecomwatch?v=XeJSXfXep4M.

². Charles Dickens, The Annotated Christmas Carol (New York: Norton, 2004), 13.

Ngoài ra, bạn có thể tìm hiểu thêm về cách áp dụng tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 vào chính các vấn đề của mình thông qua việc xem xét cách áp dụng nó vào các vấn đề của xã hội. Giáo sĩ Marc Gopin, người đã cống hiến vì hòa bình trong những thời khắc khó khăn nhất của thế giới tin rằng: điều khác biệt duy nhất giữa xung đột xã hội và xung đột cá nhân chính là quy mô:

Tôi đã phát hiện ra một sự tương đồng căn bản giữa những mối hận thù không thể giải quyết của các nước đối địch – thứ gây ra rất nhiều xung đột trên thế giới này, và những vấn đề cá nhân và gia đình gây nhiều tổn hại – thứ ảnh hưởng vô cùng sâu sắc với mỗi cá nhân. Nếu như quy mô và rủi ro của chúng hiển nhiên vô cùng khác nhau, thì quy trình cơ bản và những tình huống xảy ra lại rất giống nhau.³

³. Marc Gopin, Healing the Heart of Conflict (Emmaus, PA: Rodale, 2004), xiii-xiv.

Mặc dù chúng ta có thể cho rằng, đa số những vấn đề khó khăn nhất của bản thân là chuyện cá nhân, thế nhưng thường thì chúng vừa là vấn đề cá nhân vừa là vấn đề chung cùng lúc.

Trong cuộc khảo sát “Những thách thức Nghiêm túc”, khi được hỏi về những thách thức xã hội quan trọng nhất mà chúng ta đang đối mặt, đứng ngay sau hiểm họa chiến tranh chính là “xóa nghèo đói và thất nghiệp” và “quản lý môi trường – đất, nguồn nước, không khí”. Người tham gia cũng quan tâm đến tội phạm và chăm sóc sức khỏe. Sau đây là một vài ví dụ trả lời:

• Quản lý cấp trung người châu Á: “Phần lớn người dân chúng tôi là những tầng lớp nghèo đói. Những vấn đề lớn mà chúng tôi gặp phải là thiếu việc làm, nền giáo dục nghèo nàn, cơ sở vật chất gần như không được đáp ứng, các khoản nợ khổng lồ, chính phủ yếu kém, tham nhũng tràn lan”.

• Giám đốc kinh doanh người Bắc Mỹ: “Nghèo đói thường là chất xúc tác dẫn đến giận dữ, hận thù, tham lam và ghen tị ẩn chứa đằng sau các cuộc chiến, khủng bố và thất nghiệp – giải quyết vấn đề nghèo đói sẽ phải là cốt lõi, là điểm tựa cho chiếc đòn bẩy lớn nhất”.

• Giám đốc tài chính người Mỹ Latinh: “Quan trọng là phải xóa bỏ nghèo đói trên thế giới này. Đôi khi nghèo khổ khiến bạn phải làm những việc xấu xa để tồn tại”.

• Quản lý IT người châu Âu: “Nghèo đói không phù hợp chút nào trong một thế giới với những người giàu có như vậy”.

• Doanh nhân người châu Á: “Dường như con người không còn quan tâm đến nhau nữa. Xã hội đang dần trở nên khó khăn hơn. Mọi thứ chỉ toàn là về bản thân tôi, tôi, tôi; và phần còn lại sẽ bị quên lãng”.

• Quản lý kinh doanh người Nam Á: “Tham nhũng là [một] lối sống ở đây. Đó là sự bế tắc nghiêm trọng nhất mà một quốc gia cần giải quyết để giải phóng được hết tiềm năng của mình”.

• Doanh nhân người châu Âu: “Tài nguyên thiên nhiên của chúng ta là hữu hạn. Chúng có giới hạn nhất định, và chúng ta thì quá tham lam. Rồi sẽ không còn lại bất cứ thứ gì cho các thế hệ sau, và với một quốc gia vốn dựa tên đặc trưng là vùng đất với phong cảnh tuyệt đẹp – điều này sẽ không kéo dài được lâu”.

• Luật sư người Bắc Mỹ: “Nếu chúng ta không có sức khỏe, chẳng còn điều gì quan trọng nữa”.

• Quản lý người châu Âu: “Cần ngăn chặn những nội dung khiêu dâm trẻ em trên Internet… Đây thực sự là vấn đề nghiêm trọng nhất mà châu Âu đang đối mặt”.

• Quản lý cấp trung người Đông Nam Á: “Một vấn đề toàn cầu, không có môi trường lành mạnh thì không thể nào có cuộc sống tốt. Bởi chúng ta đã đầu độc môi trường, sẽ chẳng thể nào có tương lai cho hành tinh này”.

Ai cũng muốn xóa bỏ bạo lực, đói nghèo, bệnh tật, tình trạng vô gia cư và ô nhiễm môi trường. Ai cũng muốn con cái của mình được hưởng một thế giới yên bình, thịnh vượng và khỏe mạnh. Điều cần làm đã rõ ràng, nhưng xã hội của chúng ta lại chia rẽ trong vô vọng về cách thực hiện điều đó. Hai trường phái đối lập cơ bản tranh giành những lá phiếu trên khắp thế giới là trường phái cánh hữu và trường phái cánh tả. Hầu hết các quốc gia phát triển đều thay đổi không ổn định giữa hai trường phái này, giống như một chú chim băn khoăn nên bay về hướng nào. Và sự chia rẽ không biến mất, mà ngày một tăng lên.

Sự chia rẽ sâu sắc

Nhiều người suy nghĩ sâu sắc hơn đã sớm nhận thấy những thông điệp của Alan Greenspan⁴ về “một sự phân ly tổng thể trong xã hội này – thứ đang dần gây nhiều tổn hại hơn”.

⁴. Alan Greenspan (sinh ngày 6 tháng 3 năm 1926 tại thành phố New York) là nhà kinh tế học Mỹ và là Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ từ 1987 đến 2006. (ND)

Từ những ví dụ thực tế, có thể thấy chiêu trò hùng biện đang ngày càng trở nên nguy hiểm. Từ phía cánh hữu, chúng ta có thể nghe thấy những điều này:

• Những kẻ mang chủ nghĩa tự do! Ta chẳng thể sống cùng họ, nhưng cũng không thể bắn chết họ.

• Giống như những đứa trẻ hư đốn, giận dữ, họ nổi loạn chống lại những trách nhiệm thông thường của người trưởng thành và yêu cầu một chính quyền “cha mẹ” đáp ứng những nhu cầu của họ từ lúc sinh ra cho đến lúc xuống mồ. Chủ nghĩa tự do là một chứng bệnh tâm thần.

• Những kẻ theo chủ nghĩa tự do thật là có tấm lòng từ thiện, hẳn rồi – nhưng là từ thiện với tiền bạc của những người khác.

• Chủ nghĩa tự do hoàn toàn là phá hoại, đánh thuế và điều khiển chúng ta ra khỏi việc kinh doanh và mua các phiếu bầu từ những kẻ lười biếng, không-được-tích-sự-gì, chỉ muốn gian lận phúc lợi.

Và từ phía cánh tả, chúng ta nghe thấy những điều này:

• Những kẻ bảo thủ thì cũng là con người – những người ích kỷ, chỉ biết đến bản thân, tham lam.

• Bất cứ nơi đâu có một ông chủ tham lam, làm giàu dơ bẩn bằng cách trơ trẽn bóc lột nhân công của mình, bạn sẽ tìm thấy một đàn ngỗng bảo thủ tôn thờ ông chủ đó và trí tuệ thần thánh về thị trường tự do của ông ta.

• Những kẻ bảo thủ muốn chúng ta cứ mãi ốm yếu, căng thẳng và vô vọng bất lực; chỉ như vậy thì sự đầu tư hết mình của họ vào những ông lớn ngành dược phẩm và bảo hiểm mới có thể tiếp tục tạo ra sự giết chóc vô đạo đức.

• Những kẻ bảo thủ đều vô trách nhiệm với xã hội, điên cuồng, đạo đức giả đến kinh ngạc, chẳng được tích sự gì với nhân loại.

Trong khi họ lăng mạ lẫn nhau và mức độ chia rẽ tăng lên, các vấn đề xã hội mà họ tranh cãi để giải quyết chỉ tiếp tục trở nên tệ hơn. Tội phạm và tham nhũng vẫn hoành hành, chi phí chăm sóc sức khỏe tăng chóng mặt, thất nghiệp đáng báo động, ô nhiễm làm bầu trời tăm tối. Phần đông ở giữa hai phe - không chắc chắn phải tin vào ai và cũng chẳng có chút hy vọng – nghiêng về phe này hoặc phe kia trong một vài năm, cho rằng có lẽ lần này sẽ khác biệt. Nhưng dường như những tư tưởng đó tập trung vào việc đạt và nắm giữ quyền lực nhiều hơn là đối mặt với những thách thức khó khăn. Mục tiêu chính của họ là tạo ra một hình ảnh “dễ bán” trên thị trường, mặc dù hình ảnh đó hời hợt và thiếu bền vững, chỉ nhằm mục đích được bỏ phiếu. Vậy nên, những tư tưởng họ sử dụng để khơi dậy đam mê cũng đi kèm với sự hoài nghi.

Tất nhiên, đa số người dấn thân vào chính trị có mong muốn thực sự tạo ra sự khác biệt, và họ làm điều đó rất tốt. Nhưng có quá nhiều người sử dụng chiêu trò để “dìm” đối thủ, làm cho hình ảnh của họ xấu xa như quỷ dữ chỉ nhằm mục đích nâng tầm vị trí của mình. Bất cứ ai cũng có thể nhìn thấu những mánh khóe hùng biện họ sử dụng để biến những vấn đề phức tạp trở thành những “vết cắn âm thanh”⁵ kiểu “chúng ta với chúng nó” một cách rất ngây ngô.

⁵. Sound bite: một “vết cắn âm thanh” là một đoạn ngắn của bài phát biểu hoặc âm nhạc được trích xuất từ một đoạn âm thanh dài hơn, thường được sử dụng để quảng bá hoặc minh họa cho đoạn dài đầy đủ. (Wikipedia).

Tất nhiên, nếu chúng ta bỏ qua những điều ngớ ngẩn, chúng ta có thể nhận thấy một sự khác biệt cơ bản về tư tưởng giữa hai phe phái này.

Một nguyên tắc cơ bản của cánh hữu là tự do cá nhân. Họ nhấn mạnh trách nhiệm cá nhân, và hồ nghi bất cứ thước đo nào hạn chế sự tự do trong hành động của cá nhân. Vậy nên họ nghi ngờ hành động xã hội, thậm chí nghi ngờ cả chính ý niệm “xã hội”; họ tin tưởng rằng thị trường tự do sẽ tự động loại bỏ những vấn đề nhức nhối của xã hội. Margaret Thatcher, lãnh đạo được tôn kính của đảng Bảo thủ nước Anh, mô tả điều này như sau:

Nhiều người bị tiêm nhiễm ý nghĩ rằng nếu họ có vấn đề, việc của chính phủ là giải quyết vấn đề đó. “Tôi có một vấn đề, tôi sẽ được trợ cấp”, “Tôi vô gia cư, chính phủ phải cung cấp chỗ ở cho tôi”. Họ đang đổ hết vấn đề của mình lên xã hội. Không có một xã hội nào như vậy cả. Chỉ có những người đàn ông và những người phụ nữ độc lập, và các gia đình.

Ngược lại, một nguyên tắc cơ bản của cánh Tả là trách nhiệm xã hội. Họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hợp sức thành một cộng đồng nhằm giảm bớt các vấn nạn xã hội và chia sẻ gánh nặng cuộc sống. Họ nghi ngờ động cơ của phe bảo thủ - những người thường có điều kiện kinh tế tốt hơn và dường như chỉ quan tâm đến đảm bảo quyền lợi của mình thay vì bảo vệ sự tự do. Hillary Clinton, Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ, là một người có khuynh hướng tự do nổi bật:

Chúng ta nên ngừng suy nghĩ về cá nhân và hãy bắt đầu suy nghĩ về những điều tốt nhất cho xã hội… Chúng ta đều là thành viên của một gia đình. Để nuôi dưỡng một đứa trẻ hạnh phúc, khỏe mạnh, lạc quan,chúng ta sẽ cần chung tay với nhau. Đúng vậy, điều đó cần cả một cộng đồng.

Đó là những tuyên bố đầy khiêu khích, và có những tiếng la ó phản đối từ hai phe đối đầu dành cho cả hai người phụ nữ này khi họ đưa ra những tuyên bố đó. Không nghi ngờ gì nữa, cũng giống như bạn, tôi có nhiều lý do để ngưỡng mộ cả hai con người này, và tán thành với nhiều triết lý của cả phe tự do lẫn phe bảo thủ. Tôi đã dành phần lớn sự nghiệp dạy học của mình để nhắc nhở mọi người rằng họ là những cá thể đầy sức mạnh, được ban cho sức sống, sự sáng tạo và khả năng cống hiến lớn lao. Đồng thời, tôi cũng lo lắng về cái tôi không bị trói buộc, mưu cầu những mục đích cá nhân mà không quan tâm nhiều đến lợi ích xã hội.

Mặc dù đôi khi tôi ủng hộ phe này nhiều hơn phe kia, quan điểm của tôi là cả hai đều có những mô thức thiếu sót. Lý tưởng về hành động cộng đồng của phe dân chủ mang mầm mống của sự phụ thuộc; khi những người khác chăm lo cho bạn, bạn trở nên yếu ớt, bạn không còn là một cá nhân tự phát triển, và tiềm năng cống hiến của bạn giảm đi. Mặt khác, lý tưởng về chủ nghĩa cá nhân của phe bảo thủ mang mầm mống của sự độc lập, vốn là một điều quý giá. Nhưng độc lập không phải là thứ tối thượng. Người ta không thể hợp lực với riêng mình; nếu làm việc cùng nhau, họ có thể đạt được nhiều hơn so với làm việc đơn lẻ.

Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho cả hai phe này là sự tương thuộc. Những người tương thuộc là những người hoàn toàn tự lực và hoàn toàn chịu trách nhiệm với người khác cùng một lúc. Trong khi những người bảo thủ và tự do đưa ra một chuỗi giá trị và phủ nhận đối phương, những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 lại tìm kiếm một giải pháp tương thuộc để giải quyết các vấn nạn xã hội. Trong khi một số người la hét vô nghĩa vào nhau trong sự bế tắc của lối tư duy theo hai phương thức, những người khác lại hướng đến sự hợp lực.

Vị quân vương của sự tương thuộc

Hơn hai nghìn năm trước, khi Hoàng đế Ashoka của Ấn Độ tấn công tàn phá vùng đất yên bình Kalinga, ông thấy chính mình ở trong khung cảnh đổ máu và hoang tàn và ông kinh hoàng với những gì mình đã gây ra. Ông nổi tiếng không vì những chiến tích lẫy lừng mà vì đã dành cả phần đời còn lại để chuộc lỗi. Ông từ bỏ lòng tham xâm lược đất đai và nỗ lực hết sức trong việc xóa bỏ bạo lực và đói nghèo, cả về kinh tế lẫn tinh thần. Ông ban hành hàng trăm sắc lệnh được khắc trên bia đá truyền từ triều đại này qua triều đại khác, khuyến khích người dân hướng đến hòa bình và lòng quảng đại, nài xin họ hãy tôn trọng lẫn nhau và sống thuần khiết.

Ashoka từ bỏ những tài sản hoàng gia của mình và dành hai mươi tám năm cai trị còn lại để đi khắp nơi từ Ba Tư đến Thái Lan, gặp gỡ người dân, tìm hiểu về các vấn đề của họ và nỗ lực hết sức để giúp họ trở nên tự tin vào bản thân và có lòng trắc ẩn với người khác. Người ta cho rằng vào thời kỳ hoàng kim mà Ashoka cai trị đó cũng là thời kỳ thịnh vượng và yên bình nhất trong lịch sử của vùng đất này. HG. Wells nói về ông như sau: “Giữa hàng nghìn vị vua chúa ghi dấu ấn trong lịch sử với sự oai phong lẫm liệt, sự thanh lịch, sự cao quý và lòng nhân từ, cái tên của Ashoka vẫn tỏa sáng, và tỏa sáng gần như một mình, một vì tinh tú”. Ashoka có lẽ là vị quân vương vĩ đại đầu tiên trong lịch sử cố gắng giải quyết các vấn đề xã hội, thay vì làm chúng tồi tệ hơn với sự tham lam và tàn bạo. Ông nỗ lực giảng dạy – và sống – bằng đạo pháp (dharma), bằng trách nhiệm yêu thương bản thân và những người khác.

. HG. Wells, The Outline of History, vol. 1 (New York: Barnes & Noble

Publishing, 2004), 394.

Lý tưởng của Ashoka về dharma cũng gần với ý niệm của tôi về sự tương thuộc. Hai khía cạnh chính của dharma là sự tuân thủ kỷ luật và lòng trắc ẩn, đó cũng là những yếu tố cơ bản của tư duy tương thuộc. Nếu bạn có tính kỷ luật của dharma, bạn sẽ trở thành một giải pháp chứ không phải là một vấn đề. Bạn thấy mình có khả năng vô tận, với những sáng kiến và nội lực để cống hiến cho xã hội, thay vì chiếm đoạt từ xã hội. Nếu bạn có lòng trắc ẩn của dharma, bạn sẽ nhìn thấu trái tim của người khác, và những nỗi đau của họ sẽ thành nỗi đau của bạn, hạnh phúc của họ sẽ là hạnh phúc của bạn. Tín ngưỡng đó của vị hoàng đế vĩ đại Ashoka đã được khắc lên bia đá khắp đất nước Ấn Độ:

Điều ta mong muốn cho con cháu của mình – và ta mong muốn lợi ích và hạnh phúc của chúng ở cả đời này lẫn đời sau – cũng là những điều ta mong muốn cho tất cả mọi người. Không ai có thể hiểu được ta mong muốn điều ấy đến nhường nào; và nếu có ai đó thực sự hiểu được, thì họ cũng không hiểu được toàn bộ mong muốn đó của ta.

Với những nguyên tắc này, vị quân vương đáng ngưỡng mộ ấy đã thay đổi chính mình, từ một nhà tư tưởng lưỡng cực tồi tệ nhất – tấn công và tàn sát bất cứ ai chống lại mình, trở thành hiện thân của sự hợp lực. Ông trở thành một nhà cải cách xã hội nhiệt tình bên cạnh người dân của mình, xây dựng đường sá giao thông, trường đại học, hệ thống tưới tiêu, đền chùa, và một thứ mới mẻ - bệnh viện. Ông cấm những hình thức trừng phạt bạo lực với tội phạm. Ông không bao giờ muốn gây chiến nữa bởi ông đã giải quyết xung đột bằng tinh thần dharma. Ông là người đầu tiên ban hành luật bảo vệ những người thiểu số và truyền bá sự khoan dung tới tất cả các tôn giáo. Thậm chí, ông còn hình dung một loại tôn giáo mang tính chất hợp lực mà theo ông: bao gồm niềm tin của mọi đức tin. Một số bằng chứng cho thấy ông đã cử đại sứ tới hoàng đế Hy Lạp và Ba Tư, gửi lời mời kết nghĩa tình anh em.

“Người làm điều tốt thì trước hết phải làm những điều khó khăn”, Ashoka nói. Chủ nghĩa anh hùng của ông đã thoát khỏi phạm vi của lối tư duy hai phương thức “chúng ta đối đầu bọn họ” và tìm kiếm những thay đổi cấp tiến. Một trong những lý do khiến bạn không quan tâm đến Lựa chọn tối ưu thứ 3 là bởi tất cả mọi người đều đang tham gia vào trò chơi kéo co tự do – bảo thủ. Một lý do khác, cả hai phe trong trò chơi này đều đặt nhầm niềm tin lên các thế lực lớn không xứng đáng với niềm tin của họ - thứ nhất là chính phủ, thứ hai là thị trường – cả hai đều “đáng tin” như thời tiết vậy. Nhưng bạn không thể chờ đợi một thế lực to lớn, khó đoán, khách quan khác để đi theo. Là một nhà hợp lực, bạn tham gia cuộc chơi này để thay đổi nó, không phải để chơi. Bạn tin rằng nếu hợp lực với những người tháo vát, thông minh khác – bạn có thể bắt đầu tạo ra một tương lai mới mẻ mà các nhà tư tưởng với lối hùng biện đầy mệt mỏi không bao giờ tưởng tượng được.

Chìa khóa của một xã hội phát triển hài hòa là kết hợp ý chí xã hội, hệ thống giá trị với các nguyên tắc hợp lực. Đó là lý do tôi không quan tâm lắm đến cuộc tranh cãi tự do - bảo thủ. Tôi quan tâm nhiều hơn đến sứ mệnh thực sự cần phải thực hiện: khám phá sự đổi mới để thực sự giải quyết được những vấn nạn mà xã hội chúng ta phải đối mặt, thông qua sức mạnh kỳ diệu của sự hợp lực và những Lựa chọn tối ưu thứ 3. Trong chương này, chúng ta sẽ gặp gỡ những nhân vật nổi bật đang thực hiện sứ mệnh đó của mình. Họ đang trừ khử tội phạm, chữa lành toàn bộ con người, thay đổi những sự tàn phá môi trường. Họ đang giải quyết những khủng hoảng thâm niên trong hệ thống y tế. Họ giúp người nghèo có

được lòng kiêu hãnh và tự trọng.

Chúng ta không phải là vua chúa, nhưng trong phạm vi Vòng tròn Ảnh hưởng của mình, chúng ta cũng có sức mạnh để thực hiện những điều tốt đẹp. Khi Ashoka bắt đầu cuộc vi hành qua đế chế rộng lớn của mình, đó là tinh thần hợp lực. Ông thẳng thắn đối đầu với bất công, nghèo đói, bệnh tật và bóng tối tâm linh. Ông tham vấn người dân của mình. Có lẽ ông không biết chắc phải làm gì. Nhưng bất cứ nơi nào ông tới, ông để lại những giải pháp cho các vấn đề mà trước đây không ai nhận thức được, đó là lý do vì sao các nhà sử học gọi thời kỳ cai trị của ông là “một trong những giai đoạn sáng chói nhất trong lịch sử đầy khó khăn của loài người”.⁷Hơn hai mươi thế kỷ sau đó, một người có tư tưởng hợp lực khác là Mohandas Gandhi cũng đã tạo ra một tương lai mới cho Ấn Độ, và ở giữa lá cờ của đất nước Ấn Độ mới ấy là bánh xe dharma, biểu tượng của Hoàng đế Ashoka.

⁷. Wells, The Outline of History, 163.

Sự phục hưng của một thành phố

Ngã tư Broadway và phố 42 tại thành phố New York được cho là trung tâm của thế giới, như một lẽ tự nhiên. Những cuộc diễu binh mừng chiến thắng, những bảng hiệu điện tử khổng lồ truyền tải những tin tức mới nhất, những đám đông khổng lồ vào đêm giao thừa – Quảng trường Thời đại là nhịp đập trái tim của thành phố tuyệt vời nhất nước Mỹ. Cách đây một thế kỷ, đây từng là tổ hợp giải trí sầm uất với nhà hát Broadway vô cùng nổi tiếng một thời. Khách sạn Astor xinh đẹp quyết định đến cảnh quan, như một pháo đài làm từ đá granite quý giá. “Great White Way” (Đại lộ Ánh sáng – tên gọi khác của Quảng trường Thời đại) thu hút khán giả từ khắp nơi trên thế giới.

Nhưng đến những năm 1970, theo lời của Giáo sư Lynne Sagalyn, bản chất của “giải trí” tại khu nhà hát một thời lẫy lừng ấy đã suy đồi thành “cảnh tượng khủng khiếp của tệ nạn xã hội” với đầy “những kẻ nổi loạn, biến thái tình dục, nghiện rượu, nghiện ma túy, bỏ nhà ra đi, ăn xin, mua dâm,… một đại lộ bẩn thỉu nhếch nhác chứ không còn là con đường lớn tràn ngập ánh sáng nữa”.⁸ Hầu hết các nhà hát cũ đều bị đóng cửa; những nhà hát mở cửa lại trình diễn khiêu dâm suốt ngày đêm. Sự xuống cấp đô thị, một vấn nạn quốc gia rộng khắp, đã hủy hoại thành phố này ngay tại trái tim của nó. “Khu nhà tồi tệ nhất trong thị trấn” trở thành biểu tượng của một thành phố lớn bị phá sản về kinh tế và băng hoại về đạo đức và chết dần chết mòn từ bên trong. Nhiều người lo lắng rằng, kiểu lụn bại nguy hiểm nhất như thế này của một thành phố sẽ kéo theo cả một nền văn minh sụp đổ.

⁸. Lynne B. Sagalyn, Times Square Roulette (Cambridge, MA: MIT Press, 2003), 6, 7.

Giờ đây mọi thứ đã thay đổi – hoàn toàn triệt để. Quảng trường Thời đại, từng là biểu tượng của những vấn nạn xã hội tồi tệ nhất, giờ lại tỏa sáng và trở thành một biểu tượng hoàn toàn khác. Ngày nay, nó đại diện cho điều kỳ diệu mà con người có thể cùng nhau đạt được qua sức mạnh hợp lực. Câu chuyện về “sự phục hưng về tinh thần và vật chất của Quảng trường Thời đại”, như cách gọi của một nhà văn, đã dạy ta biết rằng ta có thể thay đổi xã hội nếu quyết tâm phá vỡ vòng lặp của lối tư duy hai phương thức và hướng đến Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Mặc dù nhiều người hoàn toàn có quyền cảm thấy kiêu hãnh với những đóng góp của họ trong sự hồi sinh của Quảng trường Thời đại, thế nhưng sự thúc đẩy cho điều này lại đến từ một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 gần như chưa ai nghe đến, một nhà hoạt động cộng đồng khiêm tốn tên là Herb Sturz. Là một chàng trai tràn đầy lý tưởng đến từ New Jersey, Sturz mới đầu muốn trở thành một nhà văn, nhưng cuối cùng đã bỏ lửng giữa chừng vì rất nhiều nguyên nhân xã hội khi ông lớn lên. Ông yêu thích Boy Scouts (Hội Nam hướng đạo Mỹ), và từng viết cho tạp chí Boys’ Life (Cuộc sống của các chàng trai) của tổ chức này khi không còn theo học đại học. Ở đó, trong một bức thư gửi tới ứng viên tổng thống John F. Kennedy, Sturz đã gợi ý rằng ông nên thành lập một tổ chức nghĩa vụ thanh niên quốc gia.

Đầu những năm 1960, khi vẫn là một nhà báo trẻ, Sturz nhận ra rằng các nhà tù tại thành phố New York giam giữ hàng trăm “tội phạm vị thành niên”, họ bị mắc kẹt trong nhiều tháng bởi quá nghèo để trả tiền bảo lãnh. Khi ông đọc Hiến pháp Mỹ, không có điều luật nào yêu cầu khoản phí bảo lãnh quá sức, và ông bắt đầu một chiến dịch để giúp đỡ những chàng trai này. Không lâu sau đó, ông nhận ra bản thân bị mắc kẹt giữa hai luồng tư tưởng: những người “cứng rắn” xem những nỗ lực của ông là “chủ nghĩa tự do mềm yếu” và những người giàu lý tưởng, tràn đầy nhiệt huyết nhưng không có thời gian và tiền bạc để cống hiến.

Thế là Sturz lặng lẽ tiếp tục thử nghiệm những nguyên mẫu cho một hệ thống để giúp các tội phạm vị thành niên thực hiện quyền lợi của mình. Ông tuyển các sinh viên từ các trường luật của New York để làm nhà tư vấn. Họ thu thập dữ liệu về các chàng trai và sử dụng thẻ dữ liệu máy tính tân tiến nhất vào thời ấy để xử lý hồ sơ cho mỗi người. Họ nộp lên quan tòa bản báo cáo bốn mươi điều thể hiện rằng, rất ít bị đơn có khả năng đào tẩu trước khi xét xử. Ông chứng minh cho những người phản đối thấy rằng Dự án Bảo lãnh Manhattan (Manhattan Bail Project) sẽ tiết kiệm cho người nộp thuế rất nhiều. Đó là một thành công to lớn.

Dự án Bảo lãnh Manhattan chỉ là khởi đầu của Herb Sturz. Trong suốt sự nghiệp lâu dài tìm kiếm những Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giúp đỡ những người nghiện ma túy, người trẻ thất nghiệp và trẻ em tại các chương trình sau giờ học, ông đã thể hiện tài năng trong việc xác định sứ mệnh cần được thực hiện, và sau đó xây dựng các hệ thống đổi mới để hoàn thành nó. Điểm mạnh tuyệt vời của ông là luôn nhìn thấy Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong một thế giới lưỡng cực. Theo người viết hồi ký về ông, Sturz “phản đối những câu trả lời dễ dãi, vội vã” theo lối những đầu óc tự do-bảo thủ, người ta ưa thích “phân quyền, chỉnh đốn; chi tiêu nhiều hơn, chi tiêu ít hơn” thay vì giải quyết các vấn đề xã hội theo một chiến lược hiệu quả. Về những người bảo thủ chống chính phủ, ông cho rằng: “Một số người bắt đầu với quan điểm rằng chính quyền không hiệu quả bởi họ không muốn nó hiệu quả”. Nhưng ông cũng tin rằng chính quyền không thể tự mình tạo ra các thay đổi xã hội thực sự.

Năm 1979, lần đầu tiên Sturz tham gia chính quyền với tư cách phó thị trưởng New York. Vào lúc đó, Quảng trường Thời đại thực sự là một nơi đáng sợ, câu đùa kinh điển nhất thời ấy là “Cần phải làm điều gì đó thôi”. Vậy là ông thực sự xác định sứ mệnh cần phải thực hiện: “Chúng tôi muốn đưa sự kỳ diệu trở lại Quảng trường Thời đại và thay thế thực tế dữ dội”9.

. Sam Roberts, A Kind of Genius: Herb Sturz and Society’s Toughest Problems,

(New York: Perseus, 2009), 5, 246.

“Mớ hỗn độn không thể kiểm soát”

Khi New York hé lộ kế hoạch tái cấu trúc Quảng trường Thời đại, nhiều người đã sốc với bản phác thảo thiết kế. Khu phố sẽ bị phá dỡ để nhường chỗ cho những tòa nhà chọc trời “nguyên khối và đơn điệu… quá to lớn, cồng kềnh, nhàm chán, lãnh đạm, không có phong cách và quá khác biệt với Quảng trường Thời đại… những tòa nhà như những con quỷ màu xám to lớn… biến Quảng trường Thời đại thành đáy giếng”¹ . Nhưng đồng thời, nguyên mẫu này đã có tác động mà một nguyên mẫu tốt nên có: thôi thúc hành động.

¹ . Sagalyn, Times Square Roulette, 174.

Các chủ sở hữu nhà đất lập tức ném vào thành phố hàng tá vụ kiện. Các doanh nghiệp có nguy cơ bị liên đới lập tức phản đối. Họ đang kiếm được nhiều tiền – tại sao họ lại bị đá khỏi việc kinh doanh? Từ góc nhìn khác, các nhà môi trường học và các nhà hoạt động thành phố phản đối chương trình: nó sẽ biến Quảng trường Thời đại thành một vùng thương mại khác không có bản sắc. Sturz cũng không thích nó, điều ông muốn là thứ có thể giữ “ánh sáng và năng lượng của Quảng trường Thời đại thành hiện thực”.

Những người phản đối chính trong cuộc tranh cãi nhiều bên này, gia đình Seymour Durst, là chủ của nhiều bất động sản quanh Quảng trường Thời đại. Theo lập trường nguyên tắc của riêng mình, nhà Durst đã phản đối trợ cấp của chính phủ cho phát triển tư nhân. Seymour Durst khinh thường chi tiêu của chính phủ đến mức ông đã dựng lên tòa nhà Sixth Avenue của mình một chiếc đồng hồ điện tử khổng lồ, đánh dấu sự gia tăng các khoản nợ quốc gia của Mỹ theo từng giây. New York đã viện trợ hàng triệu đô la tiền công để giúp các nhà phát triển sẵn sàng đầu tư vào khu vực này, và trong khi nhiều chủ bất động sản phải xoay xở để có được thỏa thuận tốt nhất, nhà Durst từ chối tham gia.

Rebecca Robertson đã bước vào đống hỗn độn không thể giải quyết ấy, đó là một nhà hoạch định thành phố có nhiều kinh nghiệm. Herb Sturz đã tuyển dụng cô, thành phố bầu cô làm trưởng dự án tái phát triển. Cô biết rằng Quảng trường Thời đại đã trở thành “nơi nhếch nhác nhất của New York”¹¹. Nhưng cô cũng thích thú với thử thách thú vị đầy tính hợp lực này: Làm sao để kết nối hàng tá lãnh đạo thành phố và các cử tri đang tranh cãi cùng nhau tạo nên một trái tim mới cho New York tương lai?

¹¹. Pranay Gupte, “Her ‘To Die For’ Projects Include Times Square and the Seventh Regiment Armory”, New York Sun, 09/03/2006, http://wwwnysuncomnew-yorkher-to-die-for-projects-includetimes-square/28837/. Truy cập 30/6/2010.

Robertson quẳng kế hoạch của thành phố đi và hỏi tất cả các bên liên quan, về cơ bản câu hỏi ấy là: “Ai sẵn sàng tiến lên và xây dựng một thứ tốt đẹp hơn những gì tất cả mọi người đã từng nghĩ trước đây?”. Câu hỏi này là điều kiện tiên quyết cần phải có của Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Cô triệu tập một cuộc thảo luận toàn thành phố, một buổi họp theo phong cách Sân khấu Kỳ diệu về việc khu phố nhà hát mới của New York nên như thế nào. Những tiếng nói khác nhau đều được chào đón, bao gồm các nhà môi trường học, sử học, nghệ sĩ cũng như các nhà hoạch định thành phố và các nhà phát triển tư nhân, từ nhà phát triển nổi tiếng Carl Weisbrod đến Jean-Claude Baker, chủ sở hữu nhà hàng nước ngoài Chez Josephine trên phố 42; từ gia đình Durst đáng gờm đến Cora Cahan, một ông bầu nhà hát quyết tâm đưa nhà hát thiếu nhi đến phố 42.

Cuối cùng, một sự đồng thuận trong tầm nhìn đã xuất hiện giữa những quan điểm đa dạng khác nhau này, một chuỗi tiêu chí tất cả mọi người có thể chia sẻ. “Điều làm cho một thành phố trở nên tuyệt vời là những bản sắc về nó”, Robertson nói. Với Quảng trường Thời đại, bản sắc ấy có từ “Phố 42 nổi loạn, hào nhoáng, lẳng lơ, năng động”, khu sân khấu Broadway và những bộ phim xưa cũ vô cùng quy mô như Broadway Melody và The Ziegfeld Follies. “Tôi không muốn chấm dứt sự hỗn loạn và chủ nghĩa dân túy của con phố này”, cô khẳng định. “Một con phố trông sạch sẽ không có tội phạm, hiển nhiên rồi – nhưng tôi cảm thấy bản sắc của nơi này chính là sự hỗn độn, ồn ào.”¹² Với Robertson: “Tính thẩm mỹ nên là ưu tiên hàng đầu. Người ta đến với Quảng trường Thời đại để ngắm nhìn những thứ đó”. Ý tưởng được đưa ra là lưu giữ bản chất của “sự ồn ào, hứng khởi và dân chủ trên những lề phố, nơi mọi người đều có quyền sử dụng… Nó nên là một sở thú… nhưng là một sở thú được bảo tồn tốt, thay vì một sở thú tuyệt vọng, thất nghiệp và đầy khói thuốc.”¹³

¹². Gupte, “Her ‘To Die For’ Projects”.

¹³. Sagalyn, Times Square Roulette, 302.

Tầm nhìn của Robertson mang đến một nguồn năng lượng mới cho dự án này. Một mô thức khác, một Lựa chọn tối ưu thứ 3, bắt đầu thành hình trong tâm trí mọi người. Như nhà văn James Traub nói, họ nhận ra rằng “phố 42 không đơn giản là một ‘ca bệnh’ đô thị, mà là một thánh địa giải trí tuyệt vời đang trong tình trạng suy tàn nghiêm trọng.”¹⁴ Các tiêu chí thành công đã rõ ràng và được thống nhất rộng rãi. Đã đến lúc đi tới giai đoạn tạo mẫu.

¹⁴. James Traub, The Devil’s Playground (New York: Random House Digital, 2004), 162.

Tại nơi có bốn tòa nhà được đề xuất, một nguyên mẫu mới xuất hiện, tận dụng lịch sử giải trí của Quảng trường Thời đại. Kế hoạch ban đầu “không phải là một hình ảnh có thể ‘bán được’ với các công ty giải trí bởi vì nó được nói đến với sự tranh chấp của mọi người, sự trì hoãn, các tòa nhà văn phòng”. Nguyên mẫu mới sẽ “thu hút những tập đoàn như Disney và Viacom”. Nó là “khu phố đi bộ tuyệt vời, thị trường khách du lịch tốt nhất tại New York… 20 triệu du khách một năm, 39 nhà hát Broadway với 7,5 triệu khán giả… 200.000 người đi làm mỗi ngày”¹⁵. Đặc trưng đổi mới nhất của nguyên mẫu này là: các nhà phát triển tại Quảng trường Thời đại sẽ được cắt giảm một khoản thuế lớn nếu họ đặt lại một nhà hát trong những tòa nhà mà họ xây dựng. Nhà hát đầu tiên là New Victory, “khôi phục lại vinh quang ban đầu của nó vào đầu thế kỷ 19”. Sau đó Ford Motor Company đã cấp vốn khôi phục lại các nhà hát Lyric và Apollo thành một trung tâm trình diễn nghệ thuật mới.¹ Và có lẽ quan trọng nhất là, Disney đồng ý đổi mới nhà hát Broadway nổi tiếng nhất, New Amsterdam, cho các buổi diễn trực tiếp dựa trên các bộ phim nổi tiếng của Disney.

¹ .Robin Pogrebin, “From Naughty and Bawdy to Stars Reborn”, The New York Times, 11/12/2000, http://wwwnytimescom/2000/12/11/theaternaughty-bawdy-stars-reborn-once-seedy-theaters-now-restored-lead-developmenthtml ? ref=peter_schneider. Truy cập 30/6/2010.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.