Có nhiều lý do khiến các công ty sáp nhập: vì lợi thế về quy mô kinh tế, để tiếp cận vào thị trường mới, đa dạng hóa ngành nghề,… Tôi tin rằng hình thành một nhóm có khả năng bổ khuyết cho nhau, có khả năng hợp lực mới là lý do quan trọng nhất, tính đến thời điểm này, để sáp nhập hoặc mua lại một công ty khác. Đó là cơ hội vô giá để tạo ra công ty Lựa chọn tối ưu thứ 3, tạo ra giá trị lớn hơn nhiều tổng mỗi phần nhỏ cộng lại.
Tuy nhiên, rất ít bên tham gia sáp nhập thực sự đạt tới hợp lực. Một nghiên cứu quan trọng do KPMG tiến hành đã chỉ ra “83% những vụ mua lại và sáp nhập công ty thất bại trong việc gia tăng giá trị cho những người nắm giữ cổ phần”.³³ Thường thì, trong khoảng 60% các trường hợp, những vụ “hứa hẹn” nhất lại gây ra tổn thất nhiều nhất cho những người nắm giữ cổ phiếu.³⁴ “Cách nhìn nhận sai lầm về hợp lực chiến lược đã gây ra hàng dài nước mắt ở phố Wall!³⁵”, Jeffrey Rayport, người khởi nguồn cho trào lưu tiếp thị lan truyền (viral marketing), đã nói.
³³. D. R. King và cộng sự, “Meta-analyses of Post-acquisition Performance: Indications of Unidentified Moderators”, Strategic Management Journal, tháng 02/2004, đoạn trích; “KPMG Identifies Six Key Factors”, Riskworldcom, 29/11/1999, http://wwwriskworldcompressrel/1999/PR99a214.htm.
³⁴. Anand Sanwal, “M & A’s Losing Hand”, Business Finance, 18/11/2008.
³⁵. Jeffrey F. Rayport, “Idea Fest”, Fast Company, 31/12/2002, http://wwwfastcompanycommagazine/66/ideafesthtml?page=0%2C5.
Vì sao như vậy? Bởi các bên sáp nhập thường quá bận tâm đến sự kiêu căng, ngạo mạn hơn là hợp lực. Một nghiên cứu khác đã chỉ ra rằng “sự kiêu ngạo của các CEO tương quan tích cực với” phần lớn các bên sáp nhập, “cũng như được phản ánh qua những lời khen ngợi và sự đền bù của giới truyền thông”, nói cách khác, nâng cao tiền tài và địa vị cho những vị lãnh đạo hàng đầu.³ Một ví dụ cổ điển là vụ thổi phồng mang tính lịch sử của Saatchi & Saatchi – một công ty quảng cáo huyền thoại, vào những năm 1980, đã cố gắng trở thành công ty “cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp hàng đầu thế giới”. Mục tiêu này đã khiến họ sáp nhập với rất nhiều “doanh nghiệp mà họ không hề có ý định cạnh tranh với hay quan tâm đến… Giống như Maurice [Saatchi] từng nói: ‘Thắng thôi chưa đủ, người khác phải thua’”. Nhưng cơn sốt sáp nhập của họ lại dẫn đến sự sụp đổ của một công ty đã từng rất tuyệt vời. Maurice Saatchi sau này đã thú nhận: “Ngạo mạn? Đúng rồi, chắc là vậy đó”³⁷.
³ . Patrick A. Gaughan, Mergers, Acquisitions and Corporate Restructurings (New York: Wiley, 2007), 159.
³⁷. Sydney Finkelstein, Why Smart Executives Fail (New York: Penguin, 2004), 92, 94.
Khi các vụ sáp nhập xảy ra, các nhà lãnh đạo nói về hợp lực để đạt được mục đích, nhưng thường thì, nó chỉ là chủ đề để che đậy sự ngạo mạn ẩn sâu bên trong. Đó là lý do tại sao nhiều người làm kinh doanh dị ứng với từ “hợp lực”. Tất cả sự phấn khích khi hợp lực đều trở nên không thành thật khi ai cũng biết rằng cuộc sáp nhập khiến những nhà lãnh đạo trở nên “giàu có khủng khiếp”, đặc biệt khi hầu hết các công ty sau khi được sáp nhập không vận hành tốt trong khi những “quan chức cấp cao hưởng lợi từ những khoản trả lương hậu hĩnh”³⁸. Các bên sáp nhập chỉ thực sự thành công khi họ tạo ra được hợp lực và hợp lực không thể xảy ra khi nhân viên từ hai văn hóa khác nhau bị ảnh hưởng làm mất tinh thần và công việc của họ bị đe dọa. Cuối cùng, chính họ mới là những người phải tạo ra việc kinh doanh theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 từ hai công ty đã sáp nhập. Cũng từ cùng nghiên cứu KPMG được tôi trích dẫn trước đó đã nhấn mạnh rằng hợp lực là tiêu chí đầu tiên và khó nhất nhưng phải đạt được trước khi đi đến quyết định sáp nhập. Chúng ta chỉ nên sáp nhập khi chúng ta có thể tạo ra một nhóm có khả năng bổ khuyết cho nhau, khi chúng ta có thể nhìn thấy rõ rằng điểm mạnh của chúng tôi là cơ hội của bạn và điểm mạnh của bạn là cơ hội của chúng tôi.
³⁸. Gretchen Morgenson, “No Wonder CEOs Love Those Mergers”, The New York Times, 18/07/2004.
“Hợp lực là có thật”, Tiến sĩ Peter Corning khẳng định lại. “Ảnh hưởng của nó có thể đo lường được, có thể lượng hóa được: ví dụ như quy mô kinh tế, gia tăng hiệu quả, giảm chi phí và tăng lợi tức.”³ Jeffrey Rayport chỉ ra rằng: “Hợp lực là chiến lược mang tính chuyển đổi cho doanh nghiệp. Hợp lực có thể tạo ra những doanh nghiệp, những nền công nghiệp hoàn toàn mới”.⁴
³ . Peter A. Corning, “The Synergism Hypothesis”, 1998, http:wwwcomplexsystemsorgpublicationssynhypohtml.
⁴ . “The New Business Conversation Starts Here”, Fast Company, 31/12/2002, http://wwwfastcompanycommagazine/66/ideafesthtml?page=0%2C5.
Và hợp lực đã làm được điều đó. Cách đây hơn một thế kỷ, Henry Royce và Ngài Charles Rolls đã gặp nhau lần đầu tiên tại hành lang của khách sạn Midland ở Manchester, Vương quốc Anh. Bạn không thể tưởng tượng được hai người đàn ông nào khác nhau nhiều hơn hai người này. Ông họ Royce có râu và tóc hoa râm, con trai của một chủ cối xay gió, là thợ máy làm theo mùa nổi tiếng với chủ nghĩa hoàn hảo trong việc xây dựng các cần trục hơi nước cho quân đội Anh. Cao 1,95 mét, ông Rolls cao hơn hẳn Royce theo cả nghĩa đen (chiều cao) và nghĩa bóng (địa vị). Chỉ mới 27 tuổi, Rolls là con trai của một nam tước và là sinh viên đại học đầu tiên của Anh sở hữu chiếc xe ô tô của riêng mình. Ở vùng Edward của nước Anh, có thể nhận thấy một sự khác biệt rất lớn tồn tại giữa hai người này. Nhưng họ đều yêu thích xe hơi. Vào thời đó, nền công nghiệp xe hơi còn rất sơ khai và mỗi chiếc xe hơi chỉ giống như một nỗi tò mò tốn tiền mà không đáng tin tưởng. Trong vòng ba năm, ông Royce đã mò mẫm tìm hiểu một chiếc xe ô tô của Pháp tại cửa hàng của mình và chắc chắn rằng ông có thể tạo ra một chiếc tốt hơn. Triết lý của ông là: “Phấn đấu tìm ra sự hoàn hảo trong mọi thứ bạn làm. Tìm thứ tốt nhất đang tồn tại và làm nó tốt hơn. Nếu nó không tồn tại, tạo ra nó”.
Kết quả là chiếc xe được làm bằng tay đã khiến Rolls cảm thấy rất ấn tượng. Ông Rolls khi đó đã có một doanh nghiệp của riêng mình: cửa hàng ô tô ở bờ Tây thời thượng của London. Ông ấy cũng cảm thấy không hài lòng với những chiếc xe đến từ Pháp được trưng bày trong khu vực triển lãm của cửa hàng. Do đó, vị doanh nhân trẻ tuổi, giàu có và gã thợ máy già có tay nghề điêu luyện đã cùng nhau tạo ra công ty sản xuất xe hơi mang tên Rolls-Royce nổi tiếng cho tới ngày nay.
Đây là một công ty Lựa chọn tối ưu thứ 3 – một đám cưới của sự khéo léo lành nghề chất lượng cao với khả năng kinh doanh tinh tế. Trong khi Royce xây dựng chiếc xe hơi được thiết kế tốt nhất hành tinh thì Rolls đã tạo cảm hứng để thiết kế ra thân xe màu bạc và chiến dịch quảng bá công khai đã mang đến cho họ cơ hội chiếm trọn phân khúc khách hàng thuộc giới thượng lưu giàu có của nước Anh. Vào năm 1907, chiếc xe Silver Ghost (Bóng ma bạc) đầu tiên – nổi tiếng với động cơ không ồn và vẻ đẹp sáng bóng, đã ra lò.
Rolls chấp nhận rủi ro và mời báo chí đi cùng trên hành trình xuyên quốc gia để thử sức bền của chiếc xe mới. Các phóng viên đều cảm thấy kinh ngạc với khả năng vận hành của chiếc xe. “Động cơ bên dưới nắp xe có thể là một cỗ máy vô thanh”, một người đã viết như thế.
Ngày qua ngày, qua bao miền đồng quê của nước Anh, người ta chờ xem chiếc xe có hỏng không, nhưng chiếc xe chưa bao giờ hỏng. Cuối cùng, khi đạt tới khoảng 15.000 dặm, họ công khai kiểm tra và công bố Silver Ghost là “chiếc xe tốt nhất thế giới”. Danh tiếng của hãng Rolls-Royce được hình thành từ đó. Nó tồn tại cho đến tận ngày nay như một dấu ấn đẳng cấp trong ngành công nghiệp xe hơi.
Rolls-Royce vẫn đang sống sót qua bao đợt thăng trầm của hơn 200 công ty sản xuất xe hơi khác của nước Anh. Họ vẫn sản xuất Ghost (Bóng ma). Vào tháng Hai, năm 2011, họ cho ra đời dòng xe điện sang trọng đầu tiên mang tên 102EX – dòng xe này có thể tự sạc điện mà không cần dây. Ngoài ra, được bảo hiểm ở mức 5٧ triệu đô la Mỹ, chiếc xe Silver Ghost phiên bản gốc năm 1907 vẫn là chiếc xe giá trị nhất trên trái đất.
Cuộc sáp nhập giữa sự hào nhoáng bên ngoài cùng khả năng buôn bán của Rolls và các công việc liên quan đến cơ khí máy móc cùng chút phủi bụi của Royce đã mang đến điều mới – sự ra đời của doanh nghiệp Lựa chọn tối ưu thứ 3. Hai người đàn ông đã trưởng thành hơn để yêu quý và tôn trọng lẫn nhau. Khi Rolls qua đời trong một tai nạn hàng không, Royce bị suy sụp mặt cảm xúc và gần như không bao giờ còn muốn đến nhà máy nữa. Nhưng huyền thoại của họ vẫn luôn tồn tại. Đó là sự sáp nhập dựa trên sự yêu quý cá nhân, dựa trên sự tôn trọng đối với các điểm mạnh có thể bổ trợ cho nhau và dựa trên tầm nhìn xuất sắc mà họ cùng có.
Không có vụ sáp nhập nào thiếu đi các yếu tố này mà có thể thành công. Thiếu đi chúng, hợp lực không thể xảy ra. Sáp nhập không chỉ là vấn đề tập hợp lại các tài sản. Khi bạn đề xuất sáp nhập, bạn đang bước trên vùng đất thiêng liêng – giấc mơ, danh tính và cuộc sống của rất nhiều người. Giao tiếp kiểu “chiếc gậy trình bày” là rất cần thiết. Nếu bạn tôn trọng những người đó, nếu bạn nhìn nhận họ không chỉ ở giới hạn của những phạm vi công việc và cố gắng thấu hiểu điểm mạnh của họ, bạn sẽ khám phá ra nhiều kho báu hơn những gì bạn vẫn nghĩ có ở đó. Bạn sẽ khám phá ra những khả năng hợp lực mà bạn chưa bao giờ tưởng tượng được.