Tất nhiên, cuộc tranh cãi về môi trường là một khu vực nhạy cảm với những người có cảm xúc mạnh mẽ. Cả hai bên đều có những thành phần cực đoan, nhưng đa số mọi người đều chỉ muốn có không khí sạch, sử dụng hiệu quả nước sạch và đất mà không cần phải hy sinh lợi ích nền văn minh của chúng ta. Đây là những mục đích có tính đối đầu, thậm chí mâu thuẫn với nhau - nhưng là những người hướng đến sự hợp lực, mỗi khi nghe thấy rằng chỉ có hai phương án, chúng ta sẽ thấy đó chỉ là một tình thế tiến thoái lưỡng nan sai lệch và phấn khích tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. Chúng ta cũng biết được điều này yêu cầu những gì.
Chúng ta không nên xem bản thân là những người chỉ đại diện cho một quan điểm, mà là những người học hỏi và giải quyết vấn đề. Chúng ta nhìn nhận người khác với sự tôn trọng và cảm thông. Chúng ta tìm hiểu họ với mong muốn thấu hiểu chứ không phải lao vào những cuộc tranh cãi mệt mỏi, không lối thoát. Cuối cùng, chúng ta chia sẻ mục tiêu hợp lực – tìm ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3 giúp cho toàn bộ thế giới cùng có lợi: đất, không khí, nước, cuộc sống hoang dã, chính gia đình và bản thân chúng ta.
Khi hướng dẫn những nguyên tắc hợp lực này, tôi thường đưa ra câu hỏi: “Có bao nhiêu người ở đây đồng cảm mạnh mẽ với lối tiếp cận thuần túy tới cách bảo vệ và gìn giữ môi trường, nước và không khí của chúng ta?” Thường thì sẽ có khoảng một nửa số người tham gia giơ tay. Sau đó tôi hỏi: “Bao nhiêu người cảm thấy lối tiếp cận thuần túy này đơn giản là đi quá xa và không dành đủ sự tôn trọng cho nhu cầu tiến bộ và phát triển?” Thường thì tôi thấy một nửa ở phe này. Sau đó tôi yêu cầu mỗi nhóm cử một đại diện. Tôi hỏi cả hai người: “Bạn đã sẵn sàng tìm kiếm một phương án tốt hơn phương án mà bạn có trong đầu ngay bây giờ chưa?”.
Nếu họ nói có, tôi sẽ nhấn mạnh rằng mục đích chung của họ giờ đây là hợp lực – tìm ra một giải pháp tốt hơn giải pháp mà mỗi người đang có. Họ phải nghĩ về hợp lực như là thành quả của cuộc thảo luận ấy. Nếu bản thân họ chưa cảm nhận được sự đồng điệu, nếu họ chưa cảm thấy thoải mái để chia sẻ thẳng thắn và đồng thời dành sự tôn trọng cho người kia, tôi thắc mắc rằng liệu họ có thể đạt được sự hợp lực hay không. Họ không nên phán xét lẫn nhau bởi quan điểm của riêng mình. Khi họ đồng ý tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3, cả hai tạm thời sẽ có thái độ “các bên cùng thắng”, dù họ không biết điều gì sẽ diễn ra. Một tư duy thứ ba đã được tạo ra.
Sau đó tôi yêu cầu họ bắt đầu nói. Đây là một cuộc thảo luận diễn ra giữa một người đàn ông và một người phụ nữ trong một buổi hướng dẫn của tôi:
Cô ấy: Họ đang phá hủy hành tinh của chúng ta. Chúng ta sẽ không thể sửa chữa được nữa. Hãy nhìn vào những cánh rừng nhiệt đới, họ đang làm gì vậy. Anh nên nhìn thấy những hẻm núi. Những cánh rừng, những thung lũng nên được giữ nguyên sơ để chúng ta có thể tận hưởng chúng theo cách đó. Tôi không nghĩ rằng chúng ta cần đến sự phát triển kia.
Anh ấy: Tôi tôn trọng góc nhìn này, nhưng chắc chắn có những công nghệ và sự tiến bộ mà chúng ta cần thực hiện.
Cô ấy: Nhưng tại sao? Đó là những gì người ta nói từ khi bắt đầu, và nhìn xem họ đã làm gì kìa!
Anh ấy: Tôi hiểu điều đó, những hãy xem thử liệu tôi có thể giúp cả hai chúng ta hay không. Cô có đang mặc quần áo từ sợi tổng hợp không?
Cô ấy: Không, đây là từ sợi tơ tằm.
Anh ấy: Thế còn đôi giày thì sao? Không động vật nào chết đi? Không da động vật?
Cô ấy: Tôi không biết…
Anh ấy: Tôi thích đôi giày da của mình.
Cô ấy: Ồ, chắc con bò cũng vậy đấy.
Anh ấy: Chúng không phải từ công nghệ, từ xăng dầu sao?
Cô ấy: Không, chúng là cotton. Chúng được dệt từ bông vải.
Anh ấy: Cô không nghĩ là chúng ta cần một lượng phát triển hợp lý đi cùng với bảo tồn ư?
Cô ấy: Nhưng dù vậy, anh không nghĩ là sự phát triển đã đi quá xa sao?
Anh ấy: Rõ ràng là cô nghĩ thế. Chúng ta vẫn thực sự cần một lượng sản xuất nhất định. Một số người nói rằng cỗ máy sản xuất đã đi quá xa, rằng chúng ta đang phá hủy môi trường. Chúng ta nên cẩn trọng. Chúng ta nên hợp lý. Cô có đồng ý không?
Cô ấy: Đó là điều họ luôn luôn nói.
Rõ ràng chưa có sự thấu hiểu nào ở đây. Cuộc thảo luận nhanh chóng trở nên gay gắt và không có lối thoát. Vậy nên tôi đã chỉ cho họ cách truyền đạt bằng “Chiếc gậy trình bày” – lối tư duy và kỹ năng lắng nghe thấu hiểu. Quy tắc cơ bản là: Bạn không thể đưa ra quan điểm của mình cho đến khi bạn hiểu rõ được quan điểm của người kia và khiến họ hài lòng. Người kia phải cảm thấy được bạn thấu hiểu.

Sau đó người phụ nữ bắt đầu thử. Một cách dè dặt, cô ấy nhìn vào đối phương và nói: “Anh tin rằng với sự cẩn trọng, sự tiến bộ có thể tiếp tục diễn ra và vẫn giữ gìn được môi trường. Khi yêu cầu sản xuất tăng cao và các quy định môi trường không chặt chẽ, doanh thu rất dễ dàng điều khiển mọi thứ. Vậy anh nói rằng nếu chúng ta có sự cân bằng hợp lý, chúng ta có thể thực hiện điều này với sự khôn ngoan và không ảnh hưởng nặng nề tới môi trường đến mức khiến cho các sinh vật nhỏ chết”.
Đó không phải là điều cô ấy đồng ý. Cô ấy vẫn chưa ở vào vị trí của anh ấy. Cô ấy mới chỉ cố gắng thấu hiểu. Nhưng người đàn ông vẫn chưa thỏa mãn với những gì cô hiểu. Anh cảm thấy cô đang nhại lại anh. Cô phải hiểu lập trường của anh, hiểu cách anh nhìn nhận mọi thứ. Nhưng tinh thần giữa hai người đã bắt đầu thay đổi. Nó đã bớt xung đột hơn nhiều.
Sau đó tôi hỏi người đàn ông: “Với thang điểm từ một đến mười, cô ấy hiểu bạn được đến đâu?”. Anh ấy chấm năm trên mười điểm. Cô ấy chỉ tự cho mình một điểm, điều này không khiến tôi ngạc nhiên lắm. Nỗ lực sử dụng “chiếc gậy trình bày” để trò chuyện giúp người ta cảm thấy được thấu hiểu, dù sự thấu hiểu vẫn chưa thực sự xuất hiện. Khi bạn cố gắng thấu hiểu ai đó, thực ra bạn đang cố gắng thuyết phục chính mình. Bạn nói với bản thân: “Mình sẽ không phán xét. Mình sẽ thực sự đặt bản thân vào vị trí của người kia và cảm nhận những cảm xúc của người đó”.
Sau đó đến lượt người đàn ông cố gắng thấu hiểu người phụ nữ. Tôi yêu cầu anh cố gắng cảm nhận quan điểm của cô đúng theo cách cô trình bày, hiểu rõ sự thuyết phục trong quan điểm của cô và đạt mức tám, chín thậm chí là mười trên mười trong việc thấu hiểu quan điểm của cô. Anh ta nói: “Chất lượng môi trường đang suy giảm. Động vật đang bị tổn hại, cảnh quan đang bị phá hoại, con người rồi sẽ bị giảm chất lượng sống bởi môi trường đang ngày càng tệ hơn. Thế hệ sau sẽ phải thừa hưởng những thứ kém chất lượng hơn những gì chúng ta có được ngày nay. Chúng ta đang phá hủy chất lượng sống của động vật, và thực vật bởi vì rác thải của chúng ta”.
Cô ấy chấm anh bảy điểm. Anh tự cho mình số điểm thấp hơn. Với tôi, tôi cho rằng tông giọng và cảm xúc anh ta thể hiện khá là vị tha với cô ấy. Chúng ta đang tiến dần đến sự cảm thông.
Tôi hỏi cả hai người: “Các bạn đã sẵn sàng để phản hồi chưa? Rằng lượt của bạn đang đến? Hay bạn đã thực sự lắng nghe thấu hiểu chưa? Còn sự cởi mở hoàn toàn để đi tới ý định thực sự thấu hiểu thì sao?”.
Họ đồng ý rằng họ đang đi đúng hướng, nhưng người đàn ông hỏi tôi: “Thế chúng ta sẽ làm gì với quy trình này? Mục đích của nó là gì?”.
Rõ ràng, anh ta chưa nhìn thấy mục đích của việc này. Tôi trả lời: “Mục đích của bạn từ khi bắt đầu là gì? Một sự hợp lực. Một giải pháp tốt hơn so với điều bạn nghĩ trước đó. Cả hai bạn đều sống trên trái đất này. Bạn, gia đình của bạn, toàn bộ loài người, toàn bộ sinh vật sống đều phụ thuộc lẫn nhau”. Anh ta gật đầu, dường như cuối cùng anh ta đã hiểu được điều chúng tôi đang cố gắng đạt được.
Đó là tất cả những gì chúng tôi có được trong khoảng thời gian đó, nhưng tôi đã được khích lệ bởi sự đồng cảm, thấu hiểu mà họ bắt đầu thể hiện, một điều hết sức quan trọng với hợp lực. Cuối cùng, cả hai dường như đã tôn trọng lẫn nhau hơn. Có lẽ, nếu có thời gian, họ sẽ có thể giải quyết những vấn đề của thế giới.
Suy cho cùng, môi trường tự nhiên không tách biệt với chúng ta. Sự tôn trọng và cảm thông dành cho bản thân chúng ta và những người khác không tách rời với sự tôn trọng và cảm thông cho toàn bộ cuộc sống. Khi nói đến mối quan hệ với môi trường, điều quan trọng là nhìn nhận những động lực sâu kín nhất bằng trái tim của chính mình. Liệu chúng ta có lãng phí? Bàng quan? Khinh miệt và hạn hẹp? Nhỏ nhen? Tham lam? Cuồng tín? Nói theo lời các học giả uyên bác thì: “Trước khi trả lời câu hỏi sứ mệnh cần phải thực hiện là gì? thì trước hết chúng ta phải hỏi, Chúng ta là loài gì?”.⁷
⁷ . Michael Shellenberger và Ted Nordhaus, Break Through: Why We Can’t Leave Saving the Planet to Environmentalists (New York: Houghton-Mifflin, 2007), 8.