Ởmỗi quốc gia tôi đến thăm, tôi thường nhìn vào mắt của lũ trẻ và nhìn thấy những tia lóe sáng giống nhau, những nụ cười giống nhau. Bất cứ ai chịu để tâm để ngắm nhìn sẽ cảm nhận được triển vọng không giới hạn trên mỗi gương mặt độc đáo này. Nếu như bọn trẻ không thể đạt tới triển vọng ấy, đó rõ ràng là sự mất mát rất lớn của xã hội.
Chúng ta tin tưởng các trường học sẽ là nơi chúng ta đạt tới triển vọng đó. Trên khắp thế giới, phụ huynh và giáo viên cùng nhau cố gắng, thi thoảng phải đấu tranh chống lại những khó khăn rất lớn để mang đến cho lũ trẻ cơ hội tốt nhất mà họ có thể. Đa số mọi người đều đồng ý rằng giáo dục trẻ em không chỉ là câu trả lời cho các tình trạng của nạn đói – về mặt vật chất, về mặt tinh thần, về mặt tâm hồn – nhưng đó cũng là chìa khóa dẫn đến tương lai chúng ta trên hành tinh này.
Đối với tôi, vấn đề này vừa mang tính toàn cầu vừa mang tính cá nhân. Tôi đã từng được nhìn vệ tinh và thấy trái đất vào ban đêm được bao phủ bởi mạng lưới vô số các điểm sáng. Tôi biết những điểm sáng đó đại diện cho vô số các gia đình cùng những đứa trẻ đang mơ ước về những điều họ có thể làm và cũng tôi tự hỏi bao nhiêu người trong số họ sẽ cảm thấy hài lòng, và bao nhiêu người sẽ thấy thất vọng. Tôi cũng có rất nhiều cháu ruột, và niềm vui của chúng trong tương lai đóng vai trò rất quan trọng với tôi.
Hầu hết mọi người đều có chung quan điểm này với tôi. Trong cuộc điều tra Thử thách Nghiêm túc của chúng tôi lúc trước, chúng tôi đã hỏi những người tham gia đến từ các châu lục khác nhau xem thử thách lớn nhất mà đất nước họ đang phải đối mặt là gì. Cùng với câu trả lời “giải quyết tỷ lệ thất nghiệp” thì “mang đến nền giáo dục tốt” cũng là mối quan tâm hàng đầu. Khi được hỏi tại sao, những người này đã đưa ra câu trả lời:
• “Giáo dục là nền tảng cơ bản để tìm ra câu trả lời cho tất cả các khó khăn mà chúng ta đang gặp phải.”
• “Một nền giáo dục tốt là nền tảng mà từ đó chúng ta có thể xây dựng một tương lai tốt hơn, cải tiến hơn. Thế giới đang phát triển nhanh hơn chúng ta và lượng tiền mà chúng ta đầu tư vào giáo dục đang ở mức thiếu trầm trọng nếu đem so sánh với các cường quốc khác.”
• “Nhờ giáo dục, các vấn đề khác cũng có thể được giải quyết. Hệ thống giáo dục của chúng ta không mang lại kết quả. Giáo viên lười biếng, tham ô và không đạt chất lượng.”
• “Chúng ta cần một mô hình giáo dục thực sự trao quyền cho học sinh và mang đến cho học sinh những cơ hội.”
• “Nền học vấn tốt là nền tảng cho mọi thứ. Những người có học sẽ có tư duy của riêng họ và không sa ngã theo các tư tưởng hay lời hứa hẹn sai lầm. Nếu chúng ta có được nền giáo dục tốt, mọi thứ khác sẽ cứ thế theo sau – tự động một cách nhiệm màu (automagically)!”
• “Nhiều đứa trẻ sống trong các quốc gia nghèo đói và đang phát triển như chúng tôi có rất ít cơ hội học tập, đặc biệt là các bé gái. Nền giáo dục có thể giải quyết nhiều vấn đề khác của cả thế giới.”
• “Nền giáo dục tốt là nền tảng để phát triển kinh tế / cơ hội việc làm / phồn vinh.”
• “Nền giáo dục tệ hại đã mang chúng ta đến vị trí chúng ta đang đứng ngày hôm nay. Tôi đã dạy trong các trường công trong vòng mười năm nay. Chúng ta cần thay đổi cấu trúc của chúng ta trước khi quá muộn.”
• “Giáo dục đóng vai trò quan trọng nhất. Sau đó, tất cả những nỗ lực khác sẽ thành công hơn.”
Rõ ràng, một trong những khó khăn lớn nhất của chúng ta là làm cách nào để giúp những đứa trẻ được học hành tốt nhất và đạt tới các triển vọng của tương lai. Ở Trung Quốc và Ấn Độ, giáo dục phát triển ở các thành phố lớn nhưng lại rất tụt hậu ở các vùng xa xôi. Giáo dục ở Phần Lan và Hàn Quốc đạt tới chất lượng rất cao nhờ vào văn hóa đồng nhất và hỗ trợ lẫn nhau. Tuy nhiên, ở Canada, Anh và Mỹ, những tiêu đề bài báo lại gây ra ít nhiều lo ngại.
• Toronto: “Johnny không biết đọc, nhưng anh ta đang học đại học!”.
• London: “Những đứa trẻ tốt nghiệp từ các trường của Anh không biết đọc hay viết và có vấn đề về thái độ”.
• Washington: “82% các trường của Mỹ thất bại”.³⁷
³⁷. “Johnny Can’t Read, and He’s in College”, Globe and Mail (Toronto), 26/09/2005; Andrew Hough, “Tesco Director: British School Leavers ‘Can’t Read or Write and Have Attitude Problems’”, Telegraph (London), 10/03/2010; Nick Anderson, “Most Schools Could Face Failing Label Under No Child Left Behind, Duncan Says”, Washington Post, 09/03/2011, htttp://wwwwashingtonpostcomlocaleducationduncan-most-schools-could-face-failing-label/2011/03/09/AB7L2hP_storyhtml.
Mỗi quốc gia đều phải đối mặt với các thử thách khác nhau, nhưng cả thế giới đều phải đối mặt với cùng một câu hỏi: Liệu chúng ta có thể mang đến cho mỗi đứa trẻ nền giáo dục xuất sắc, hoặc thậm chí tạm ổn được không?
Cuộc tranh luận lớn
Câu hỏi này gây ra một cuộc tranh luận lớn với nhiều ý kiến khác nhau, nhưng có thể chia thành hai phe chính. Một phe là những người tin rằng chúng ta không đạt được các thành tựu bởi sự thiếu hụt công bằng: đói kém, phân biệt chủng tộc, các gia đình không bình thường và chính trị không sẵn sàng cung cấp cho trường học các nguồn lực cần thiết. Những tiếng nói như vậy thường đến từ các tổ chức giáo dục. Phe bên kia là những người tin rằng chính những tổ chức giáo dục là vấn đề - các tổ chức này cố chấp, xoàng xĩnh và không thể bắt kịp với tốc độ thay đổi của cả thế giới. Những tiếng nói kiểu này thường đến từ cộng đồng kinh tế.
Các nhà lãnh đạo kinh tế không thể hiểu rằng tại sao những người làm giáo dục không lắng nghe họ. Bức xúc với nền giáo dục quá tầm thường, họ cho rằng các trường không thể thành công trừ khi họ áp dụng “các điểm đã khiến lĩnh vực tư nhân của nước Mỹ trở thành động lực, phương tiện của thịnh vượng toàn cầu – sự năng động, sáng tạo và tập trung không ngừng nghỉ vào kết quả và hiệu quả”. Đối với họ, các tổ chức giáo dục là một chú khủng long đang hoang mang bước đi và thiếu động lực từ thị trường để đứng vững. Họ cho rằng, trường học cần có môi trường cạnh tranh để tập trung thúc đẩy sự sáng tạo và cải thiện chất lượng. Rất nhiều người ủng hộ “sự tách rời trường học và nhà nước” nói rằng toàn bộ hệ thống nên được đưa ra bán và tư nhân hóa.
Điều mà các nhà lãnh đạo kinh tế nghe từ các nhà làm giáo dục thường khiến họ khó chịu: “Trả chúng tôi thêm tiền, hoặc con của các ông sẽ phải chịu hậu quả. Sự keo kiệt của các ông chính là nguyên nhân khiến kết quả giáo dục đang đi xuống. Rõ ràng là các ông không đánh giá cao con của mình hoặc các ông cung cấp cho chúng tôi đủ nguồn vốn. Hãy để chúng tôi được yên với khoảng thời gian làm việc ngắn và những kỳ nghỉ dài của chúng tôi và tập trung vào công việc của các ngài đi”. Nhiều người làm kinh tế phẫn uất cho rằng các tổ chức giáo dục là lỗ rò rỉ tiền ngày càng mang lại ít kết quả và lợi nhuận hơn.

Tất nhiên, các nhà làm giáo dục có một mô thức hoàn toàn khác. Họ cho rằng kinh doanh khác hẳn với giáo dục do đó các nhà lãnh đạo kinh tế không liên quan gì đến trường học cả. Giảng dạy nên là phạm trù miễn trừ vết nhơ của động lực lợi nhuận; nó là một sự nghiệp, chứ không chỉ là một nghề. Một hệ thống được tư nhân hóa sẽ nhanh chóng dẫn đến sự mất cân bằng chung: gia đình giàu có có thể gửi con đến những ngôi trường tốt nhất trong khi những gia đình nghèo chỉ có một chút an ủi. Khoảng cách thành tích lớn xuất hiện và ngăn cách những đứa trẻ đang gặp khó khăn với những đứa trẻ có điều kiện tốt hơn. Trường tư có thể nhận bất cứ ai họ muốn vào bất cứ thời điểm nào họ muốn, nhưng trường công có trách nhiệm rộng cửa đón tất cả những người bước qua cánh cửa. Một học sinh mới có thể gặp vấn đề trong việc tiếp thu kiến thức hoặc chỉ nói một ngoại ngữ. Cậu bé có thể đến từ một gia đình không bình thường hoặc thậm chí vừa ra khỏi trại giáo dưỡng. Bất kể những điều này, các trường công có trách nhiệm đạo đức phải nuôi dưỡng cậu bé đó. “Không giống như các tập đoàn, chúng tôi không có lựa chọn sa thải những người làm việc không tốt để kết quả cuối năm trông có vẻ khả quan hơn.”
Điều mà những nhà giáo cho rằng họ nghe được từ các nhà lãnh đạo kinh tế khiến họ hoang mang: “Chúng tôi muốn các bạn sử dụng chi phí công để đào tạo nhân viên của chúng tôi sáng tạo ra công nghệ, lái xe tải hoặc chạy bảng tính – và các bạn thậm chí không thể làm được điều đó. Chúng tôi chỉ quan tâm đến những đơn vị nhân công được sản xuất theo số lượng lớn và sẽ làm những gì họ được sai bảo. Ngoài đó, tất cả những gì các đơn vị có thể hoán đổi lẫn nhau này đều cần học đó là biết đọc và làm một chút tính toán. Những tòa nhà to lớn trong khuôn viên trường, giáo dục nghệ thuật, giáo trình có vẻ ổn – chúng tốn tiền và đều vớ vẩn”. Chẳng trách vì sao mà rất nhiều nhà làm giáo dục xem kinh doanh như lĩnh vực vô cảm và đầy áp bức.
Phòng Thương mại Mỹ nói:
Nói thẳng ra thì chúng tôi tin rằng hệ thống giáo dục cần được lập trình lại. Sau nhiều thập kỷ của những cải cách không hiệu quả và không có chính trị tác động, các trường học của chúng ta liên tục tạo ra các sinh viên chưa sẵn sàng bước vào thế giới khắc nghiệt của môi trường làm việc hiện đại. Thiếu sự chuẩn bị khiến họ choáng váng. Chỉ một phần ba học sinh lớp tám có khả năng đọc hiểu tốt. Hầu hết các trường Trung học phổ thông đều chỉ có khoảng hai phần ba học sinh tốt nghiệp đúng hạn.³⁸
³⁸. US. Chamber of Commerce, Leaders and Laggards: A State-by-State Report Card on Educational Innovation, 09/11/2009.
Những người làm kinh tế bốc hỏa khi nghe thấy những kết quả này trong khi các nhà làm giáo dục lại cảm thấy choáng ngợp, bị hành hạ và thiếu trầm trọng các tài nguyên. Do đó, họ chỉ tay về cả hai phía.
Tất nhiên, không có bên nào xem cách nhìn của bên kia là công bằng, hợp lý. Không có bên nào lắng nghe bên nào. Cả hai bên đều cho thấy tư duy hai phương thức của họ. Họ châm biếm xem nhau như kẻ thù và họ lập ra một tình thế tiến thoái lưỡng nan sai lầm khác, một lựa chọn “chúng ta chống lại họ”. Qua những tranh luận của họ, những mảnh ghép sự thật không thể thay đổi tình thế chút nào.
Những đứa trẻ và người trẻ của chúng ta đang mắc kẹt trong kiểu văn hóa xung đột như thế này và chúng cố gắng hết mức có thể để đứng vững. Nhiều người tuyệt vọng, rất ít người có trải nghiệm tuyệt vời ở trường học, nhưng hầu hết đều lúng túng mãi rồi cũng qua và ra khỏi hệ thống với các kỹ năng tàm tạm. Mặc dù những lò thông thái cũng luôn tồn tại, nhưng không ai tin rằng hệ thống giáo dục công có thể liên tục mang đến cho những đứa trẻ cơ hội để đạt đến tiềm năng hay triển vọng thực sự của chúng.
Giáo dục trong Thời đại Công nghiệp
Theo quan điểm của tôi, cả hai bên trong cuộc tranh luận lớn này đều phải chịu trách nhiệm cho hệ quả mất dần tính nhân văn của các tổ chức giáo dục. Cách đây một thế kỷ, các nền công nghiệp đang phát triển đòi hỏi các trường công phải tạo ra cho họ một “sản phẩm” hữu ích, chúng ta thấy điều này trong bài báo từ năm 1927: “Cuộc nghiên cứu công bằng về sản phẩm của hệ thống giáo dục đã cho ra kết luận rằng sản phẩm này không đạt được tới những gì mà nền kinh tế hiện đại yêu cầu”.³ Sau đó, như một cách đáp trả, thì các trường học biến thành nhà máy và những đứa trẻ biến thành “sản phẩm” hơn là nhân lực.
³ . “The School Executive”, American Educational Digest 47 (1927): 205.
Đã, đang và sẽ luôn có những nhà giáo đầy tài năng, tin tưởng và quyết tâm mở ra tiềm năng bên trong mỗi đứa trẻ mà họ dạy. Chúng ta mắc nợ sự biết ơn chân thành nhất. Tuy nhiên, rất nhiều người làm trong nghề giảng dạy đều miễn cưỡng đồng ý với tư duy Thời đại Công nghiệp và ngày nay hỗ trợ truyền bá chúng. Mô hình công nghiệp hiển nhiên phụ thuộc quá nhiều vào kết quả các bài kiểm tra để quyết định số phận của đứa trẻ. Khôi hài ở chỗ, mặc dù các trường công đã áp dụng mô hình nhà máy và tư duy kinh tế vào việc giảng dạy theo nhiều cách khác nhau, nhưng cộng đồng kinh tế vẫn ngày càng trở nên bất mãn hơn bao giờ hết và lời phàn nàn của họ vẫn chẳng có gì thay đổi từ năm 1927 đến nay.
Thời đại Công nghiệp xem những đứa trẻ như những tài sản và đó là căn nguyên của vấn đề trong giáo dục.
Trong Thời đại Công nghiệp, con người bị đối xử như đồ vật, dù cần thiết nhưng lại có thể thay thế được. Bạn có thể khiến các “đơn vị nhân công” kiệt sức và rồi thay thế họ. Nếu tất cả những gì bạn muốn là một người làm một công việc, bạn không thực sự quan tâm đến trái tim, tâm trí hay tâm hồn họ. Mô hình kiểm soát của Thời đại Công nghiệp trong giáo dục đè nén việc giải phóng tiềm năng con người và điều đó sẽ không phát huy tác dụng trong nền kinh tế tri thức.
Tôi biết một người phụ nữ đã dành phần lớn những năm tháng trưởng thành của mình trong tù. Là một kẻ nghiện rượu và nghiện thuốc, nhưng bà ấy cũng từng là một sinh viên đại học đầy triển vọng, con gái của một quan chức giáo dục cấp cao. Bà ấy mất nhiều năm để vượt qua các vấn đề khó khăn khiến bà ấy mệt mỏi. Một ngày, bà ấy thú nhận rằng nhà tù cũng giống như trường học: cũng là các lớp học, thời khóa biểu, phân nhóm và liên tục xếp hàng. Điều gợi nhớ bà ấy về trường học nhiều nhất chính là sự giám sát liên tục, khiến bà ấy luôn ý thức được rằng có ai đó đang theo dõi bà.
Năm 1785, triết gia Jeremy Bentham đã đề xuất một kiểu nhà tù mới có tên là “nhà tù xây tròn (ở giữa có vọng gác) – kiểu nhà tù cho phép lính gác ngục quan sát tất cả tù nhân cùng một lúc. Triết gia hiện đại Michel Foucault xem nhà tù xây tròn như biểu tượng của “xã hội giám sát” hiện đại – chúng ta sống trong sự giám sát liên tục của những người xung quanh. Hãy thử ngắm nhìn tại các phòng học hay các văn phòng trong các tập đoàn lớn và bạn sẽ hiểu ý mà Foucault đang muốn nói: cả trường học và các doanh nghiệp đều giống như nhà tù xây tròn kia. Ông ấy đưa ra luận điểm: khi sự giám sát tăng lên, mức độ tôn trọng dành cho cá nhân mỗi người sẽ giảm xuống. Phần thưởng và hình phạt đều được quyết định dựa trên việc chúng ta im miệng và tuân theo những hướng dẫn như thế nào thay vì dựa trên mức độ tự nguyện của chúng ta khi đem các tài năng đặc biệt của mình đóng góp vào sự phát triển chung. Khi chúng ta định hướng con người theo hướng “bị dẫn dắt” thay vì “dẫn dắt người khác”, xã hội và cơ hội đều phải gánh chịu hậu quả.
Kiểu tư duy như nhà tù của Thời đại Công nghiệp chỉ kìm hãm chúng ta trong những năm tháng đi học nhưng lại ảnh hưởng đến toàn bộ đời sống và xã hội của chúng ta. Nó có thể khiến chúng ta có những hiểu lầm căn bản về cuộc đời: chúng ta làm công giống như những con kiến thụ động trong một thuộc địa rộng lớn. Rất nhiều người trong số chúng ta tồn tại như những đứa trẻ để được sai bảo những điều phải làm, như những người trưởng thành cố gắng chui vừa những vị trí công việc và những người già nghỉ hưu mà không có thú vui nào. Chúng ta được đào tạo để tự xem mình là nạn nhân. Nếu chúng ta không thể thích nghi ở trường, chúng ta là những kẻ vô giá trị hay không phải con người. Nếu chúng ta thất nghiệp, chúng ta sẽ mất danh tính của mình. Cuối cùng, chúng ta trở nên ràng buộc với sự phụ thuộc: nếu có thể, chúng ta tìm ai đó chăm sóc chúng ta; hoặc để chỉ tay vào người đó nếu chúng ta không thể.
Các bậc phụ huynh có những rắc rối của riêng họ trong khuôn khổ của nền giáo dục thời đại công nghiệp: một số người ủng hộ, một số người chọn cách thoát ra, một vài người cố gắng chống chịu. Một mặt, chúng ta thấy những đứa trẻ mà cuộc đời đã được lập trình sẵn và chúng không bao giờ học được cách tự quyết định xem mình muốn sống như thế nào. Bố mẹ chúng bắt buộc chúng phải đạt được thành công mà không buồn giúp chúng nhận thức được sự khác nhau giữa chiến thắng một cuộc đua và tạo ra sự đóng góp ý nghĩa trong cuộc sống. Mặt khác, chúng ta bắt gặp nhiều đứa trẻ phải chịu đựng hội chứng PADD (thiếu vắng sự quan tâm của bố mẹ) – chúng lớn lên và không quan tâm đến điều gì đơn giản vì bố mẹ chúng cũng không quan tâm. Do đó, chúng bỏ học. Tổng kết lại, nhóm này chiếm khoảng một phần ba tổng số học sinh. Sự trung dung vĩ đại chững lại ở đó và chờ đợi điều tốt nhất. Rất ít phụ huynh đủ sắc sảo để nhận ra rằng con cái của họ đang được chuẩn bị để bước vào một cuộc đời phụ thuộc khác.
Nếu giáo dục có nghĩa là đào tạo những đứa trẻ trở thành những kẻ phụ thuộc, trở thành người ngoan ngoãn theo sau, chúng ta sẽ không bao giờ có thể chạm đến triển vọng và tiềm năng mà mỗi đứa trẻ có thể mang đến thế giới. Và trong khi những nhà tranh luận vĩ đại liên tục tập trung vào những chiếc lá của cái cây giáo dục đã ốm yếu, tranh cãi xem đâu là cách tốt nhất để duy trì mô hình công nghiệp, căn nguyên gây “ung thư” của vấn đề vẫn không được để ý tới.
Sứ mệnh cần thực hiện
Vài năm trước, khi tôi gặp tổng thống Mỹ, ông ấy hỏi tôi rằng đâu là thử thách hàng đầu trong lĩnh vực giáo dục của chúng tôi. Tôi nói đại loại như thế này: “Tạo ra sự hợp tác giữa các giáo viên, phụ huynh và cộng đồng để giải phóng tiềm năng của mỗi đứa trẻ để chúng có thể tự định hướng cuộc đời mình hơn là để bị dẫn dắt theo”.
Đây là sự thay đổi mang tính chuyển đổi lớn trong giáo dục, không phải sự thay đổi mang tính giao dịch. Trong thế giới của những người tư duy hai phương thức, các nhà tranh luận không ngừng tranh cãi nhau về câu hỏi mang tính giao dịch: làm thế nào tốt nhất để “cho ra đời sản phẩm”: Thông qua việc không ngừng tái cấu trúc hệ thống công hay hiệu quả thị trường? Thông qua giáo trình mang tính kỹ thuật hay tính con người? Thông qua giáo dục trực tuyến hay các lớp học truyền thống? Thông qua nhiều kỳ kiểm tra hơn hay ít kỳ kiểm tra hơn?
Tuy nhiên, mục đích không phải là “cho ra đời sản phẩm”. Những đứa trẻ không phải là nguyên liệu thô sơ cần được đóng gói thành sản phẩm để đưa ra thị trường. Mỗi đứa trẻ mang đến những tài năng tuyệt vời đến với thế giới này và mang theo cả quyền năng lựa chọn làm cách nào để sử dụng các tài năng đó. Nhiệm vụ của giáo dục là giúp những đứa trẻ tối đa hóa tiềm năng đó.
Bạn tôi, Giáo sư Clayton Christensen của trường Kinh doanh Harvard – một nhà giáo tận tụy, tin rằng các trường học đã làm sai trong một quãng thời gian quá dài. Ông ấy thích nghĩ về các sinh viên của mình như thể chúng là những nhà thầu bỏ tiền ra thuê trường học làm một công việc cụ thể cho họ. Công việc đó là gì?
Quan trọng là chúng ta hiểu được người ta thuê trường học để giúp họ làm công việc gì? Tại sao học sinh lại cảm thấy không có động lực? Tỷ lệ bỏ học, tỷ lệ bỏ lớp ở những trường ở ngoại ô và cả ở thành thị, sinh viên đến lớp ngồi với vẻ mặt chán nản và chống đối – bạn biết những dấu hiệu này. Họ đang muốn trường học làm được công việc nào cho họ?
Sinh viên và cả giáo viên của họ đều muốn có được cảm giác thành công mỗi ngày! Đó là công việc mà họ muốn được làm xong. Giờ đây, họ có thể thuê một ngôi trường để làm điều đó, hoặc họ cũng có thể thuê một nhóm để làm điều đó. Hoặc họ cũng có thể thuê một chiếc xe và thưởng ngoạn với nó và trông có vẻ thành công. Điều mà các trường đang cạnh tranh chống lại là những cách khác mà một người trẻ có thể cảm thấy thành công.
Các ngôi trường của chúng ta được thiết kế để khiến hầu hết các sinh viên cảm giác như chúng là kẻ thất bại. Một khi bạn hiểu được điều đó, bạn có thể bắt đầu nghĩ về một cách khác để giúp sinh viên của mình cảm thấy thành công.⁴
⁴ . Sue Dathe-Douglass, “Interview with Clayton Christensen”, FranklinCovey Facilitator Academy, tháng 03/2011.
Nếu trường học không làm được công việc mang đến cho người trẻ cảm giác thành công mỗi ngày, họ sẽ tìm những nhà cung cấp thành công khác. Và nếu bị bắt buộc phải tuân thủ, họ sẽ làm điều mà bất cứ khách hàng không hài lòng nào sẽ làm: miễn cưỡng tham gia hoặc tìm ra cách nào đó để phá hỏng hệ thống. Họ sẽ thay thế bằng một vài hình thức khác của thành công, có lẽ những sinh viên thông thường sẽ kiềm chế bằng cách nói rằng “Chẳng sao cả, tôi không quan tâm, chẳng có gì khác cả!” – những từ ngữ thể hiện sự thất vọng nắm giữ mảnh ghép cuối cùng của danh tính đã bị phá hủy, miếng phòng vệ cuối cùng chống lại thất bại.
Giáo dục theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong giáo dục là học cách trở thành người dẫn đầu.
Cho phép tôi nói nhanh rằng tôi không định nghĩa “người dẫn đầu” là một trong số ít người nắm giữ vị trí lãnh đạo lớn. Chúng ta đã quá quen với việc xem những người dẫn đầu là những người với các chức vụ CEO hay chủ tịch. Quan điểm như vậy là sản phẩm ảo tưởng của Thời đại Công nghiệp và chúng ta đã đi quá xa khỏi kiểu tư duy thứ bậc như vậy. Tôi đang nói về khả năng dẫn đầu cuộc sống của chính bạn, trở thành người dẫn đầu trong cộng đồng của bạn, trở thành trụ cột trong chính căn nhà của bạn – trở thành một nguồn lực năng động và sáng tạo trong chính thế giới của bạn.
Các nhà lãnh đạo thực sự định nghĩa thành công và đạt được thành công bền vững nhờ việc phát triển uy tín, khả năng cạnh tranh và đưa ra các hành động có nguyên tắc; họ không chờ người khác định nghĩa những điều đó cho họ. Họ xem chính họ như những con người với tài năng độc đáo, họ không so sánh mình với người khác mà tự so sánh với chính mình. Trong thuật ngữ kinh tế, họ là đơn vị duy nhất cung cấp các sản phẩm mà họ cung cấp, do đó họ có thể đấu giá tài năng của họ ở mức giá cao nhất. Các nhà lãnh đạo này tạo ra tương lai của riêng họ. Ở một vài thời điểm, trong một vài điều kiện, họ có thể tạm thời thất bại không đạt được mục tiêu, nhưng họ sẽ không bao giờ thực sự thất bại.

Để đào tạo một đứa trẻ trở thành người dẫn đầu như vậy, thành công phải đến từ bên trong, không phải bên ngoài. Thành công từ bên ngoài chỉ là nguồn thành công thứ yếu ít ỏi, hạn hẹp – bao gồm những phần thưởng giống như điểm số cao hay thành tích học tập trong thời gian ngắn hay tiền nhiều, địa vị cao sau này sẽ đến. Con người tranh đấu cho những thành công hữu hạn này. Nhưng thành công thật sự đến từ bên trong, như khi chúng ta cảm thấy tích cực về bản thân mình, phát hiện ra chúng ta giỏi trong lĩnh vực nào và phần thưởng khi chúng ta có sự tôn trọng dành cho người khác và chính mình, sự hài lòng sâu sắc từ việc tạo ra được một đóng góp sáng tạo và độc đáo, và sự ngay thẳng và thành thật của bản thân. Ai cũng có thể nhận được các phần thưởng dồi dào này. Không ai có thể tranh giành với họ, mặc dù chúng luôn đi kèm với những thành công thứ yếu đến cùng.
Một vài đứa trẻ tự tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bởi chúng tự nhiên có thể bộc lộ khả năng đó nhờ sức mạnh từ bên trong. Ory Okolloh, luật sư và chuyên viên của Google, đã trải qua hoàn cảnh đầy khó khăn ở Kenya để theo học trường Luật Harvard và sau đó hỗ trợ dẫn dắt những cải cách tái cấu trúc chính trị ở châu Phi. Bà kể lại cách bà đã quyết tâm như thế nào khi muốn phá tan nhà tù tinh thần của mô thức giáo dục trong nền văn hóa của bà.
Bố mẹ tôi có thể không bao giờ được cứu rỗi bởi họ ủng hộ các anh chị em, họ hàng và bố mẹ của họ. Mọi thứ đều mang tính may rủi. Ở Kenya, chúng tôi phải trải qua kỳ thi đầu vào nếu muốn vào trường trung học… ngôi trường trong mơ của tôi. Tôi thiếu một điểm để đủ qua. Tôi rất thất vọng.
Bố tôi nói: “Hãy thử đi nói chuyện với hiệu trưởng. Chỉ là một điểm thôi mà. Biết đâu họ sẽ nhận con vào nếu như vẫn còn chỉ tiêu”. Chúng tôi đến trường và bởi chúng tôi chẳng là ai cả và bởi chúng tôi chẳng có đặc quyền và bởi bố tôi không mang đúng họ, ông ấy đã bị đối xử như bùn đất. Tôi ngồi đó, nghe hiệu trưởng nói với bố tôi: “Anh nghĩ anh là ai? Chắc anh đang đùa khi nghĩ rằng anh có thể cho con theo học tại đây!”.
Tôi đã đi học giống như những bé gái khác, con cái của các chính trị gia – thành tích học tập của họ tệ hơn của tôi rất nhiều và họ vẫn được theo học tại trường đó. Và tệ nhất vẫn là phải chứng kiến bố mẹ mình bị làm nhục trước mặt mình: Chúng tôi ra về và tôi đã thề với chính mình, “Tôi sẽ không bao giờ, không bao giờ phải xin xỏ bất cứ điều gì trong đời mình”. Hai tuần sau đó, họ gọi tôi đến và nói:“Vâng, giờ em có thể đến học”, và tôi nói với họ hãy quên điều đó đi.⁴¹
⁴¹. Xem “Ory Okolloh on Becoming an Activist”, TEDcom, tháng 06/2007, http://wwwtedcomindexphptalksory_okolloh_on_becoming_an_activisthtml.
Okolloh đã có thể tuân thủ theo hệ thống. Thay vào đó, bà ấy kiểm soát nó và bắt nó làm việc cho bà. Bà là người dẫn đầu theo đúng ý nghĩa của nó trước hết bởi vì bà từ chối để thành công của mình do xã hội với tư duy khan hiếm định đoạt. Để giúp những người khác trên khắp thế giới thoát ra khỏi nhà tù trong tâm tưởng, bà đã trở thành người tiên phong trong lĩnh vực tập trung đám đông để dẫn dắt chế độ dân chủ ở các quốc gia phát triển tại châu Phi và vùng Trung Đông. Bà ấy cung cấp thông tin về các vùng xung đột cho mạng xã hội và truyền thông để những người bị thương và bị đối xử hung bạo nhanh chóng tìm được sự giúp đỡ.
Đối với tôi, cho đến giờ mục đích quan trọng nhất của giáo dục là tạo ra những người như Ory Okolloh, những người dẫn đầu với tính cách thay đổi thế giới xung quanh họ. Và dù thế giới có lớn như thế nào, dù đó là một gia đình, một khu vực, một thị trấn, một quốc gia hay cả địa cầu thì điều đó cũng không quá quan trọng.
Mike Fritz, hiệu trưởng của trường tiểu học Joseph Welsh ở Red Deer, Alberta, Canada đã kể với tôi về một người con của ông ấy tự học để trở thành thủ lĩnh của chính cuộc đời thằng bé. Thấu hiểu tinh thần lãnh đạo The Leader in Me (Nhà lãnh đạo trong tôi) nhờ những bài học tại trường, Mike đã dạy những học sinh của ông ấy rằng họ chính là người thủ lĩnh của cuộc đời họ, tạo điều kiện để họ nắm giữ các vị trí lãnh đạo tại trường, quen dần với ngôn ngữ của thủ lĩnh và tổ chức các sự kiện tăng tinh thần thủ lĩnh, và hơn thế nữa. Cứ vài năm một lần, giám sát của Mike lại yêu cầu mỗi hiệu trưởng trong quận phải thuyết trình với hội đồng giáo dục và các nhà quản trị cấp cao về những gì họ đang làm ở trường. Mike thường xuyên làm việc này với nhân viên của ông. Nhưng giờ đây, khi ông ấy đang quản lý một ngôi trường dạy về tinh thần thủ lĩnh, ông quyết định yêu cầu những học sinh của ông ấy tự làm việc này.
Một vài học sinh tự nguyện, bao gồm cả Riley, một học sinh lớp ba mắc chứng tự kỷ. Riley vừa học được Thói quen thứ tám: Tìm tiếng nói riêng của bạn, và nói với Mike rằng đây là cách mà cậu bé muốn tìm thấy tiếng nói của mình. Toàn bộ đội ngũ của Mike đều hết lòng hỗ trợ những đứa trẻ này trong quá trình chuẩn bị bài thuyết trình và rất tự hào khi Riley muốn là một phần của cả nhóm.
Ngày quan trọng cuối cùng cũng đến. Mike, Riley và những đứa trẻ khác đến văn phòng của người giám sát để thuyết trình. Đến phần mình, Riley đã chuẩn bị một bức tranh lớn in hình não bộ với các điểm màu đen, đỏ và xanh da trời. Khi cậu bé giơ bức tranh lên, cậu bé giải thích rằng cậu bé bị tự kỷ và não của cậu khác với não người bình thường. Màu đỏ biểu tượng cho giận dữ, màu đen biểu tượng cho thất vọng và màu xanh biểu tượng cho sự bình tĩnh. Riley chỉ ra rằng có rất nhiều đứa trẻ khác trong quận cũng giống như Riley và quận cần nhận thức được sự tồn tại của họ cũng như nhu cầu đặc biệt của họ. Cuối cùng, những thành viên của hội đồng đã đứng dậy cổ vũ cho Riley và nhiều người trong hội đồng đã rơi nước mắt.
Ở trường, ngày sau đó, Mike cảm thấy rất thú vị khi Riley đến học, mặc một chiếc áo có cổ và đeo cà vạt. Thực tế, trong nhiều tuần sau đó, Riley tiếp tục đeo cà vạt đến trường. Cuối cùng, Mike đã tình cờ gặp mẹ của Riley và tò mò hỏi: “Điều gì xảy ra với Riley vậy? Cậu bé đeo cà vạt mỗi ngày trong suốt nhiều tuần vừa qua!”. Mẹ của cậu bé đã nói: “Trước khi nó đến học ở trường này, nó từng thức dậy và nói: ‘Mẹ, con không muốn đến trường. Con ngu ngốc và con không muốn cảm thấy mình ngu ngốc’. Nhưng từ khi đến đây, nó đã thay đổi theo cách tích cực. Mỗi ngày đều có ai đó nói với nó rằng nó là thủ lĩnh và nó có tài năng. Sau buổi thuyết trình hôm đó, nó cảm thấy rất tự hào về bản thân và đã về nhà, nói với tôi: ‘Mẹ, từ hôm nay, con sẽ đeo cà vạt, bởi những người quan trọng đều đeo cà vạt!’”.
Khi tôi viết cuốn sách này, chuyện đã xảy ra được hơn một năm và Riley vẫn tình nguyện tham gia nhiều vị trí lãnh đạo, đang lập kế hoạch đi học đại học và cứ vài ngày lại đeo cà vạt một lần.
Mục tiêu của giáo dục – biến Riley thành một người dẫn đầu – đã được hoàn thành trong cuộc sống của Riley.⁴² Tất nhiên, giáo dục có những mục đích thứ yếu khác nữa, ví dụ như hình thành tư duy, hiểu biết về quyền công dân và truyền dạy các kỹ năng cần thiết cho sự phát triển kinh tế. Tôi đặc biệt thích một mục tiêu do Clayton Christensen đề xuất: “Làm cho mọi người hiểu rằng mỗi người nhìn nhận sự việc theo những cách khác nhau – và sự khác nhau này xứng đáng nhận được sự tôn trọng thay vì bị công kích”.⁴³Nhưng giúp đỡ mỗi đứa trẻ trở thành người dẫn đầu là mục tiêu chính quan trọng và có khả năng truyền cảm hứng của giáo dục. Nó quan trọng bởi thành công của những mục tiêu thứ yếu khác đều phụ thuộc vào nó. Chúng ta đều biết những người có kỹ năng làm việc tốt nhưng thiếu nhân cách có thể trở thành những kẻ hủy hoại thực sự.
⁴². Xem video về Riley, truy cập http://wwwThe3rdAlternativecom.
⁴³. Clayton M. Christensen và cộng sự, Disrupting Class: How Disruptive Innovation Will Change the Way the World Learns (New York: McGraw-Hill Professional, 2010), np.
Tôi từng có một nhân viên kinh doanh đẹp trai và tài năng với nhiều bằng đại học. Anh cũng có một gia đình hạnh phúc, từng là giảng viên đại học và là giám đốc của tổ chức giáo dục nhân văn tại một bang của Mỹ, anh đã tự mình chuyển sang kinh doanh và với đầu óc nhanh nhạy, đã tạo ra khoản tiền khổng lồ cho công ty. Nhưng thành công thứ yếu không có điểm tựa trên thành công đích thực. Tự cao và rượu có thể là một sự kết hợp tệ hại và trong trường hợp này, cả cuộc hôn nhân và sự nghiệp của anh đều sụp đổ sau đó.
Như trải nghiệm bi kịch của người bạn tôi kể trên đã minh chứng, cùng với tư duy trí não, trái tim và linh hồn của mỗi đứa trẻ cũng phải được giáo dục nếu đặt thành công đích thực là động lực chính của giáo dục. Sâu thẳm bên trong mỗi người ai cũng biết rõ điều này. Hầu hết các phụ huynh đều biết rõ điều này nhưng chỉ những người cùng chung chí hướng mới thực hiện được điều đó.
“Se Puede”
Lời than vãn vĩnh cửu trong cuộc tranh luận lớn về chủ đề giáo dục là một xã hội không làm tốt chức năng bình thường không thể kỳ vọng có được những trường học xuất sắc. Tất nhiên, nhiều trường học khó mà có thể sống sót được trong các môi trường phức tạp với tội phạm và bệnh tật. Đối với các trường khác, mọi thứ bề ngoài có vẻ ổn nhưng bên trong, các học sinh lại gặp khó khăn; nhiều em trở nên nghiện thuốc, nghiện chơi máy tính, nghiện chơi game và các hình thức khác giúp các em thoát khỏi sự ngăn cấm của xã hội chúng ta. Tất cả những lý lẽ bào chữa này đều đúng, nhưng chúng vẫn chỉ là những lý lẽ.
Các trường xuất sắc có thể và vẫn phát triển ngay cả trong những điều kiện tàn khốc nhất. Người từng chứng kiến điều này là một người có khả năng tuyệt vời trong việc tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3, đó là Wendy Kopp – nhà sáng lập của Teach for America, một tổ chức tuyển dụng những sinh viên đại học thông minh nhất để dạy trong những trường học gặp khó khăn trong khoảng thời gian nhất định. Điều mà bà ấy nhìn thấy được đã khiến bà ấy ngạc nhiên: “Chúng ta không phải điều chỉnh xã hội hay thậm chí các gia đình để có thể thay đổi được hệ thống giáo dục. Luôn có cách nào đó khác để làm… Phụ huynh có thu nhập thấp nắm lấy cơ hội học tập có thể phá vỡ tình trạng nghèo đói. Giảng dạy thành công trong những ngôi trường đang gặp khó khăn thực sự là một biểu hiện của tinh thần lãnh đạo mạnh mẽ từ những người đã dồn tâm trí để đầu tư vào chúng”.⁴⁴
⁴⁴. Trong George F. Will, “‘Teach for America’ Transforming Education”, Washington Post, 26/02/2011.
Richard Esparza là một lãnh đạo đầy đam mê như vậy. Khi Esparza trở thành hiệu trưởng của trường trung học Granger tại thung lũng Yakima của bang Washington, tình hình không mấy khả quan. Hầu hết các học sinh đều là con em của các công nhân nông nghiệp mà bản thân họ cũng chưa từng được đi học. Các sinh viên này có rất ít hy vọng thoát ra khỏi sự đói nghèo. Thống kê mang đến những con số gây nản lòng:
• Chỉ 20% đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc gia về khả năng đọc.
• Chỉ 11% đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc gia về khả năng viết.
• Chỉ 4% đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc gia về khả năng làm toán.
Esparza xuất thân từ hoàn cảnh tương tự, nhưng ông ấy biết rằng ông ấy không phải là kiểu người như những gì người khác nói về ông ấy và những người trẻ giống như ông ấy: rằng họ đều ngu ngốc như những hộp chứa đầy sỏi đá và không thể học hỏi. Ông ấy đã tự chứng tỏ bản thân mình bằng việc tốt nghiệp đại học và trở lại làm giáo viên với một sứ mệnh: đảm bảo rằng những đứa trẻ khác đều có thể nhìn nhận bản thân chúng theo đúng giá trị thật của chúng. Vị hiệu trưởng mới này xem vai trò của ông ấy là người thay đổi các kỳ vọng. Các tiêu chí đánh giá thành công của ông ấy rất rõ ràng và có thể đo lường được: “Tôi mong tất cả các em học sinh đều thành công và tôi tin rằng các em có thể thành công và tôi hy vọng rằng các phòng ban của trường cũng đều tin vào điều đó.
Mục tiêu của tôi là xóa bỏ cách đánh giá hiệu suất theo phân phối chuẩn (hình quả chuông) – không có lý do gì chúng ta cần tới nó. Tất cả các học sinh của chúng ta đều có khả năng làm được”.
Tất nhiên, có rất nhiều rào cản ngăn ông ấy đạt được mục tiêu. Trong vòng hai năm, ông ấy nói: “chẳng có gì ngoài tranh cãi”. Chín trên mười em học sinh đến từ các nhóm thiểu số. Không chỉ phụ huynh và học sinh tin rằng các em học sinh này đều không có hy vọng nào mà ngay cả thầy cô cũng nghĩ vậy. Những băng đảng hình thành, tranh vẽ graffiti phủ kín các tường, cảnh sát phải đưa những khách thăm tới các trận đấu bóng rổ. Rõ ràng là, Esparza nhất định phải giúp các học sinh của mình thay đổi nhận thức của các em về những điều làm nên thành công. Ông ấy phải giúp từng em một tìm ra vị thủ lĩnh bên trong chính các em.
Nhưng ông ấy không biết nên làm thế nào và không có một hình mẫu nào trước đó mà ông ấy có thể hướng theo. Làm thế nào mà bạn có thể biến một trường trung học phổ thông có chất lượng học tập ở mức dưới đáy thành một trường xuất sắc được? “Nếu tôi có một khung chuẩn để làm theo”, Esparza nói, mọi thứ có thể đã diễn ra trôi chảy hơn. Bắt buộc phải ứng biến, ông ấy đã biến trường trung học phổ thông Granger thành Sân khấu Kỳ diệu với rất nhiều thắc mắc và thử nghiệm.
Nước cờ đầu tiên của ông ấy là khiến các bức tranh graffiti biến mất. Là biểu tượng của các băng đảng, những bức vẽ “đánh dấu chủ quyền” như vậy phải bị dẹp bỏ. Ngoài việc yêu cầu những người canh giữ sơn đè lên các bức tranh graffiti trong vòng 24 tiếng đồng hồ, ông ấy cũng tự mang theo các can sơn xịt trong xe ô tô và liên tục sử dụng chúng. Sau khoảng hai năm, những nghệ sĩ cảm thấy nản chí và trường học bắt đầu được sạch sẽ. Cùng lúc đó, ông nghiêm khắc ra lệnh cấm những trang phục hay biểu tượng của các băng đảng ở trường.
Ở bất cứ trường học nào, chìa khóa để thành công là sự hỗ trợ và tham gia của các bậc phụ huynh. Nhưng ở trường Granger, chỉ khoảng 10% phụ huynh chịu đi họp phụ huynh. “Nếu họ không đến gặp chúng tôi”, Esparza thông báo, “chúng tôi sẽ đến gặp họ”. Ông ấy tổ chức cho các giáo viên đến gặp gia đình của từng em học sinh để trao đổi thẳng thắn về tình hình học tập của các em. Mục tiêu là thuyết phục các gia đình trở thành một phần của trường học và tham gia vào các buổi họp phụ huynh.
Một vài giáo viên không muốn đến nhà từng em học sinh như thế này, nên Esparza đã nói với họ: “Bạn là một giáo viên giỏi. Nhưng chúng ta có những triết lý khác nhau. Tôi sẽ bằng lòng viết cho bạn thư giới thiệu để bạn chuyển sang làm việc tại trường khác”. Và ông ấy đã mất đi một vài nhân viên. (Điều này làm tôi nhớ đến hình ảnh những giáo viên Nhật Bản đi xe đạp lên lên xuống xuống để đến thăm từng nhà học sinh. Thi thoảng, họ phải làm việc đến khuya để có thể đến nhà các em, nhưng họ đã kết hợp được sức mạnh của nhà trường và sức mạnh của gia đình. Đó là một hình mẫu tuyệt vời).
Sau vài năm như vậy, nỗ lực của Esparza và trường Granger đã được đền đáp. Cuối cùng, 100% phụ huynh đã đến tham gia buổi họp phụ huynh. Những buổi họp này không được tổ chức bởi các giáo viên nữa mà bởi chính các em học sinh. Các em sẽ tự điểm lại quá trình học tập của mình, công bố các điều kiện tốt nghiệp, điểm số, khả năng đọc hiểu và kế hoạch sau khi tốt nghiệp của mình. Mục đích của những buổi họp kiểu này là cung cấp thông tin đầy đủ và giống nhau cho tất cả mọi người – giáo viên, học sinh, phụ huynh. “Mọi người thường hỏi tôi làm thế nào mà trường chúng tôi có thể thuyết phục 100% phụ huynh đi họp”, Esparza nói. “Câu trả lời là: mỗi lần tác động đến một phụ huynh.”⁴⁵
⁴⁵. “A Second Set of Parents: Advisory Groups and Student Achievement at Granger High”, LearningFirstorg, tháng 02/2008, http://wwwlearningfirstorgsecond-set-parents-advisory-groups-and-student-achievement-granger-high.
Esparza cũng tin rằng cá nhân hóa nền giáo dục sẽ đảm bảo rằng mỗi học sinh đều có được một kế hoạch cá nhân để thành công và một người thầy để dẫn dắt các em tới thành công. Ý tưởng ban đầu là mỗi học sinh sẽ báo cáo hàng ngày với một giáo viên – cố vấn về quá trình phát triển cá nhân. Nhưng một giáo viên không thể gặp riêng với 150 em học sinh trong một ngày, nên họ chia các học sinh thành nhóm khoảng hai mươi người và phân công một giáo viên trở thành cố vấn cho từng nhóm. Giáo viên sẽ gặp gỡ các em trong bốn ngày một tuần để điểm lại quá trình của từng cá nhân. Một lần nữa, một giáo viên nói anh ta không muốn làm công việc này, và lý do là anh ta không phải “một nhân viên xã hội”, nên Esparza đã “thuyết giảng” với anh ta.
Các nhóm cố vấn đã hoàn toàn thay đổi, theo như hậu bối của Esparza, Paul Chartrand:
Mỗi học sinh đều có tiếng nói và cần có một người lớn chăm sóc chúng. Học sinh luôn biết rằng các em có ai đó để tìm đến, để tin tưởng. Ai đó sẽ nhìn thấy, vẫy chào và tỏ ra thân thiện, niềm nở… Cá nhân hóa chính là chìa khóa. Mỗi em học sinh đó đều biết rằng các em đều phải có trách nhiệm. Khi các em không xuất hiện, cố vấn viên sẽ gọi điện về nhà, hoặc thậm chí đến tận nhà để tìm hiểu xem điều gì đang diễn ra và chúng tôi có thể giúp các em như thế nào.⁴
⁴ . Claus von Zastrow, “Taking Things Personally: Principal Paul Chartrand Speaks about His School’s Turnaround”, LearningFirstorg, 31/08/2009, http://wwwlearningfirstorgvisionariesPaulChartrand.
Esparza sử dụng tất cả các công cụ mà ông ấy có thể nghĩ đến để tạo động lực cho các em học sinh. Mặc dù ông ấy biết rằng tiền bạc không phải là động lực duy nhất để trở nên xuất sắc, ông ấy giữ một vali đầy tiền giả, rất nhiều tờ 20 đô la với tổng trị giá 420.000 đô la Mỹ, khoản tiền mà mỗi sinh viên sẽ bỏ mất cơ hội kiếm được trong quá trình làm việc của mình nếu như em đó không thể tốt nghiệp trung học phổ thông. Thường xuyên, trong những buổi tôn vinh học sinh có thành tích tốt, Esparza sẽ đặt đống tiền mặt tượng trưng đó trước bục gần bức tranh cổ động vẽ tay mang tên “Ba con đường của cuộc sống”: con đường đầy thành tựu dành cho những người đạt điểm cao, con đường với lượng thành tựu vừa phải và con đường có ít thành tựu. Ông ấy buộc học sinh phải đối mặt với sự thật: “Học tập là cơ hội duy nhất của các em, trừ khi các em quen ai đó sở hữu câu lạc bộ du thuyền.” Sau đó ông ấy trao tặng mỗi học sinh có thành tích tốt một giấy chứng nhận và một áo phông với dòng chữ “Không điểm số, không vẻ vang” và cho phép các em ăn kem trong khu căn-tin của trường.⁴⁷
⁴⁷. Linda Shaw, “WASL Is Inspiration, Frustration”, Seattle Times, 08/05/2006.
Một vấn đề khó giải quyết là tình trạng bỏ học; học sinh của trường Granger đã quen với việc trốn tiết. Esparza lên ý tưởng về một chiếc bảng ghi nhận lớn đặt giữa sảnh chính của trường, trên đó thông báo khoảng thời gian mà những học sinh nghỉ học đã “nợ” trường. Để có điểm, các em học sinh phải “trả nợ” số thời gian này bằng cách học phụ đạo trước hoặc sau giờ học ở trường. Sau hai năm, tình trạng bỏ học đã giảm một phần ba.
Trên tất cả mọi thứ, Esparza đã quyết tâm đảm bảo rằng mỗi em học sinh đều thành công trên con đường học vấn của mình, do đó ông đã đưa ra một rào chắn, đó là luật “không rớt môn”. Các cố vấn tập trung vào những em học sinh gặp khó khăn, hướng dẫn các em mỗi ngày đối với những môn học các em còn yếu. Học sinh được khuyến khích làm đi làm lại các bài kiểm tra, các câu đố cho đến khi các em đạt điểm C hoặc cao hơn. Không ai được cho phép trượt dần về phía thất bại.
Khi Richard Esparza bắt đầu quản lý trường Granger, tỷ lệ tốt nghiệp dao động ở khoảng 30%. Sau năm năm, con số này đã tăng lên 90%. Tỷ lệ biết đọc của học sinh đã tăng gấp ba từ 20% lên đến 60% theo chuẩn quốc gia. Thành tích viết và toán học cũng tăng cao ở tỷ lệ tương đương. Học sinh khi vào học tại Granger còn chưa biết đọc giờ đã có thể ra trường với tâm thế sẵn sàng vào học đại học. Một học sinh có tên là Pedro đã bắt đầu học lớp chín ở trường Granger với khả năng đọc tệ hơn khả năng đọc của học sinh lớp năm. Nhưng cậu bé nói: “Trường học không ngừng thúc đẩy tôi. Trong năm cuối, tôi học lịch sử Chương trình Nâng cao và nằm trong danh sách nhận học bổng của trưởng khoa tại trường Đại học Central Washington”. Câu chuyện của Pedro giờ đây đã trở nên rất phổ biến.
Bài học của Wendy Kopp rằng những phụ huynh sống trong nghèo đói nên nắm lấy cơ hội để con cái của họ có thể thoát khỏi cảnh đói nghèo hóa ra lại đúng. Đến ngày hôm nay, 100% phụ huynh đã tham gia các buổi họp với giáo viên -học sinh tại trường Granger. Và hiệu trưởng Chartrand nói rằng ông ấy nhận được rất nhiều đơn đăng ký theo học từ các cộng đồng xung quanh, từ những phụ huynh có thu nhập thấp và ít học, nhưng họ mong muốn con họ có được cơ hội học tập tại Granger. Một hiệu ứng bên lề thú vị khác của sự chuyển đổi tại trường Granger là tỷ lệ tội phạm đã giảm đáng kể khi mọi người bắt đầu tự hào hơn về cộng đồng xung quanh họ.
Mặc dù Esparza cảm thấy tự hào về những gì đã đạt được, ông không bao giờ cảm thấy thỏa mãn. “Đối với tôi, nếu 100% những đứa trẻ của chúng tôi đều thành công, như vậy mới là thành công. Tuy nhiên, tôi biết như vậy sẽ mất rất nhiều thời gian. Trong tim tôi là một người mơ mộng nhưng não tôi lại là một người thực tế”. Trên biển xe của ông ấy viết Se Puede (It can be done), nghĩa là “Có thểthực hiện được”.⁴⁸
⁴⁸. Phỏng vấn với Richard Esparza, 20/11/2007; Karin Chenoweth, “Granger High School: Se Puede (It Can Be Done)”, trong The Power to Change: High Schools That Help All Students Achieve (Washington, DC: The Education Trust, tháng 11/2005), 17-23.
Richard Esparza là một ví dụ đáng ngạc nhiên đại diện cho những nhà làm giáo dục mang tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3. Ông ấy đã có thể trở thành một công chức phục tùng theo thời gian như bao người khác, ngồi trong văn phòng trong trạng thái chối từ, chỉ tay đổ lỗi cho xã hội, cho phụ huynh, cho công đoàn giáo viên, hoặc cho hệ thống luật pháp vì ông ấy đã không thể tạo ra sự khác biệt. Hoặc ông ấy đã có thể từ bỏ và tham gia vào nhóm những người chỉ biết phê bình và nói rằng toàn bộ hệ thống là đồ bỏ đi.
Thay vào đó, ông ấy cố ý chọn một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Ông ấy chọn thay đổi câu chuyện có sự tham gia của ông ấy mà không chờ đợi tới khi cuộc tranh luận lớn mang tính kinh tế-xã hội và chính trị về chủ đề giáo dục đưa ra được cách giải quyết. Ông ấy chọn cách xem mỗi học sinh là một món quà đặc biệt khác nhau được gửi đến thế giới thay vì chỉ là một con số thống kê thất bại khác. Ông ấy xóa bỏ những hình dung biến dạng ban đầu về thành công là hình ảnh các băng đảng và tạo ra một hình dung mới về thành công đích thực: phần thưởng của sự chăm chỉ, kiên trì và thành tựu. Ông ấy mang hy vọng tới cho các gia đình đã tuyệt vọng. Kết quả đã chứng minh tất cả, vì chín trên mười học sinh của trường Granger đã tốt nghiệp và theo học đại học hoặc các trường thương mại.
Mặc dù Esparza, cũng như những người khác, hiểu được khuyết điểm của hệ thống giáo dục, ông ấy đã chứng minh rằng bản thân hệ thống không phải là vấn đề của giáo dục. Vấn đề là kiểu tư duy: “Tôi không thể làm được. Quá khó. Hệ thốngcông đoàncộng đồngthế giới này chống lại tôi. Không bao giờ có đủ tiền và nguồn lực. Sẽ không ai chịu hợp tác. Dù sao thì cũng không ai quan tâm”. Mô thức tuyệt vọng và bị động này trở thành lời tiên tri tự đoán trước.
Tuy nhiên, Esparza và nhóm của ông ấy đã chứng minh cho thế giới đầy hoài nghi này thấy rằng thành tựu to lớn có thể đạt được bên trong chính hệ thống đó. Nếu mô thức của chúng ta sai, bất cứ hệ thống nào chúng ta tạo ra đều không mang lại kết quả. Câu trả lời cần hỏi là chúng ta có mô thức hợp lực hay không, chúng ta có tinh thần để hỏi “Chúng ta có sẵn sàng thử tìm điều gì đó tốt hơn những gì mọi người nghĩ khả thi hay chưa? Se Puede. – Nó có thể giải quyết được!”.
“Nhà lãnh đạo trong tôi”
Vào năm 1999, trường tiểu học A. B. Combs ở Raleigh, North Carolina là một trường công chuyên gặp nhiều khó khăn với hệ thống công của hạt Wake. (Trường công chuyên thu hút học sinh từ nhiều vùng lân cận của địa phương đến học, thường tập trung vào một chủ đề hay nhóm kỹ năng nhất định). Trường đủ chỗ cho hơn 800 học sinh theo học nhưng chỉ có 350 học sinh đăng ký học. Combs có điểm số thấp nhất quận, chỉ khoảng hai phần ba học sinh vượt qua kỳ kiểm tra cuối năm. Đạo đức nhà giáo ở mức thấp. Trường học thiếu tầm nhìn và sứ mệnh chung. Cơ sở vật chất bẩn thỉu. Phụ huynh cảm thấy bất mãn. Thêm nữa, điều kiện kinh tế - xã hội của trường cũng gặp khó khăn. Hai mươi chín ngôn ngữ khác nhau được sử dụng tại trường và chỉ hơn 50% các em học sinh đủ điều kiện hưởng các bữa trưa miễn phí và được tài trợ. Hiệu trưởng Muriel Summers đối mặt với thử thách rất lớn.
Năm đó, Summers tham gia một buổi thuyết trình của tôi ở Washington, DC. Tôi đang giảng dạy 7 Thói quen hiệu quả, bộ nguyên tắc toàn cầu, không tốn thời gian và hiệu quả phổ biến với tất cả các cá nhân, gia đình, tổ chức và xã hội thành công. Trong khoảng thời gian nghỉ giải lao, bà ấy đã đến gặp tôi, tự giới thiệu và nhìn thẳng vào mắt tôi và hỏi: “Tiến sĩ Covey, ngài có nghĩ chúng ta có thể dạy những kỹ năng này với những đứa trẻ nhỏ?”. Tôi trả lời: “Nhỏ cỡ nào?”. Bà ấy nói: “Năm tuổi”. Tôi nghĩ nhanh và nói: “Tôi không biết tại sao lại không. Nếu bà thử dạy chúng ở trường học, hãy cho tôi biết nhé!”.
Thành thật mà nói, bà ấy đã không nghĩ thêm chút nào về nó trong một khoảng thời gian dài. Sau đó, tin xấu đến: văn phòng quận gọi bà đến để thông báo rằng chương trình dạy chuyên của trường Combs sẽ bị tạm dừng. Summers xin họ cho thêm thời gian và một cơ hội nữa. “Vị giám sát ngồi xuống một trong những chiếc ghế da – loại ghế mà dường như chỉ các vị giám sát mới có thể có. Ông ấy mủi lòng và nói hãy quay lại sau một tuần nữa và mang theo bản đề xuất làm cách nào để thu hút thêm học sinh.” Bà ấy đã khóc trên cả quãng đường về nhà, nhưng khi bà ấy gặp nhân viên của mình, họ nhận ra rằng mối đe dọa này có thể là một cơ hội tuyệt vời. “Chúng tôi quyết định gửi đi bản đề xuất tạo ra một ngôi trường không giống như bất cứ trường nào ở Mỹ - ngôi trường lý tưởng – và chúng tôi có một tuần.”
Summers nhanh chóng gặp mặt tất cả những người có liên quan đến trường học – học sinh, phụ huynh, giáo viên, những nhà lãnh đạo kinh tế, những người đứng đầu cộng đồng và hỏi họ một câu hỏi kiểu Lựa chọn tối ưu thứ 3: “Nếu bạn có thể tạo ra một ngôi trường lý tưởng, ngôi trường đó sẽ trông như thế nào?”. Không có tiền lệ đi trước, bà ấy giống như đang hỏi: “Chúng ta có thể nghĩ ra gì đó tốt hơn những gì những người khác đã nghĩ trước đó không?”.
Đó là một tuần liên tục đưa ra các nguyên mẫu nhanh chóng. Áp lực thời gian đã giúp ích phần nào bởi các ý tưởng nảy ra từ khắp mọi hướng. Lũ trẻ muốn giáo viên “yêu thương chúng, biết chúng là ai, tốt bụng với chúng, tha thứ khi chúng mắc lỗi, biết hy vọng và giấc mơ của chúng”. Giáo viên muốn có những em học sinh biết tôn trọng và quyết tâm tạo ra sự khác biệt trong cuộc đời của chính mình, luôn ham học hỏi và tốt bụng với người xung quanh. Phụ huynh đánh giá cao trách nhiệm, khả năng giải quyết vấn đề, đặt mục tiêu và tự xác định phương hướng.
Đóng góp của các nhà lãnh đạo kinh tế có một chút bất ngờ. Ai cũng nghĩ họ sẽ yêu cầu kỹ năng nghề nghiệp thực tế, nhưng họ lại yêu cầu sự “trung thực và minh bạch, khả năng tương tác và làm việc nhóm, có chuẩn mực trong đạo đức nghề nghiệp”. Các kỹ năng về công nghệ được liệt kê nằm ở dưới cùng danh sách.
Thú vị ở chỗ không ai đòi hỏi các kỹ năng cơ bản phải ở mức xuất sắc hay điểm kiểm tra phải cao hơn – những điều này, dù sao thì, Summers cũng cam kết cải thiện. Nhưng điều làm bà ấy ấn tượng nhất là chủ đề xuất hiện trong mọi cuộc thảo luận: tinh thần lãnh đạo. Tất cả những bên tham gia đều đưa ra các tính cách của những nhà lãnh đạo hiệu quả, ví dụ như tự xác định phương hướng, có trách nhiệm, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng làm việc nhóm, tính minh bạch. Ẩn sâu bên dưới những điều này, bà ấy thấy được nỗi khát khao tạo ra điểm khác biệt, để mang hy vọng và triển vọng trở lại với lũ trẻ. Đó là nhu cầu lớn đối với tinh thần lãnh đạo. “Chính là nó!”, bà ấy nói. “Chúng ta sẽ sử dụng tinh thần lãnh đạo làm chủ đề của mình.”
Sau này, Summers nhớ lại: “Chúng tôi đã tìm kiếm trên mạng và chưa thấy ai xem tinh thần lãnh đạo làm nền tảng cho trường học. Chúng tôi sẽ khác biệt. Thứ Hai tuần sau đó, đúng ba giờ chiều, tôi đứng trước hội đồng trường và thông báo rằng chúng tôi muốn trở thành trường tiểu học đầu tiên trên cả nước tập trung vào tinh thần lãnh đạo. Tôi không bao giờ quên được biểu cảm trên gương mặt của vị giám sát. Ông ấy nhanh chóng nhắc cho tôi nhớ rằng tôi sẽ không nhận được thêm sự hỗ trợ nào nữa dù là tiền hay là nhân lực, nhưng ông ấy sẽ ‘cầu nguyện’ mong chúng tôi có thể tiến về phía trước và tạo ra sự khác biệt”.

Bốn bước để hợp lực. Tại trường A. B. Combs, họ phải tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 hoặc trường sẽ phải đóng cửa. Mọi người cùng đặt ra tiêu chuẩn về thành công, tạo ra các nguyên mẫu của sứ mệnh mới và cùng chào đón Lựa chọn tối ưu thứ 3: Một trường học về tinh thần lãnh đạo.
Trường tiểu học A. B. Combs hoàn toàn mới và đầy năng lượng này đã có một sứ mệnh: “Để phát triển những thủ lĩnh toàn cầu, tập trung vào từng đứa trẻ một!”. Muriel Summers biết rằng đây là một sứ mệnh lớn và họ không thể nào đạt được nó theo cách bình thường. Chỉ ngưng buổi học và nói về tinh thần lãnh đạo trong vài phút mỗi tháng là không đủ. Sứ mệnh này phải thấm nhuần vào tất cả mọi thứ.
Xác định sứ mệnh chỉ mới là điều đầu tiên, nhưng tiếp theo sau đó là phải biết cần làm gì để hoàn thành sứ mệnh đó. Summers và đội ngũ của bà ấy đã đọc và nghiên cứu mọi thứ họ có thể tìm thấy về tinh thần lãnh đạo. Họ ấn tượng với tài liệu về quản lý chất lượng và quyết định áp dụng phương pháp tiếp cận “không ngừng cải tiến” để đo lường quá trình phát triển của mỗi đứa trẻ. Mỗi đứa trẻ sẽ có những mục tiêu học tập có thể đo lường được khác nhau và nhà trường theo dõi chúng theo tinh thần “Six Sigma” – một quá trình trách nhiệm được các doanh nghiệp sử dụng để cải thiện chất lượng của quá trình vận hành của họ.
Nhưng những yếu tố hình thành lên tinh thần lãnh đạo thì sao nhỉ? Những đặc điểm như tính chủ động, tầm nhìn, khả năng quyết định, giải quyết vấn đề, xây dựng các mối quan hệ - những vấn đề mà một vị lãnh đạo thành công đều cần tới? Các giáo viên cần khung làm việc nhất định nào đó để đưa các đặc điểm này vào cuộc đời của các em học sinh. Sau đó Summers nhớ lại bài thuyết trình của tôi về 7 Thói quen, và bà ấy nhìn thấy trong 7 Thói quen đó khung nền tảng để truyền cảm hứng cho mỗi đứa trẻ hấp thụ những phẩm chất của một vị lãnh đạo thành công. “Giờ đây chúng tôi lồng ghép 7 Thói quen vào mọi môn học”, bà ấy nói. Đây là phương pháp tiếp cận “từ trong ra ngoài”, các giáo viên và quản trị viên đều học và áp dụng các thói quen này trước, và sau đó đưa chúng vào hoạt động giảng dạy mỗi ngày. Không có chương trình mới. Các giáo viên áp dụng đầy sáng tạo các nguyên tắc hiệu quả vào từng môn học: môn đọc, toán, nghệ thuật, lịch sử, khoa học và nghiên cứu xã hội. Từ khoảnh khắc họ bước vào trường mỗi ngày cho đến khi tiếng chuông tan trường vang lên, những đứa trẻ đều sống và học tập với niềm tin của những thủ lĩnh trưởng thành rằng chúng đều là thủ lĩnh của cuộc đời chúng, chúng có những tài năng không thể thay thế được và chúng có thể tạo ra sự thay đổi. Tất cả học sinh đều học câu thần chú, “Có một thủ lĩnh trong tôi”. Các em được dạy các nguyên tắc của thủ lĩnh – rằng thủ lĩnh chủ động khởi xướng, đặt mục tiêu và xác định thứ tự ưu tiên (“Bài tập về nhà trước, sau đó thì chơi”). Học sinh học cách “các bên cùng thắng” (“Ai cũng có thể thắng – đừng chọn thua cuộc!”). Mỗi ngày, các em lại được học thêm về khả năng đồng cảm (“Lắng nghe trước, nói sau”) và về hợp lực (“Đừng cãi nhau vì nó, hãy nghĩ đến cách nào đó tốt hơn”). Các em học cách rèn giũa bản thân – cân bằng giữa làm việc và vui chơi, giữa tập thể dục và học tập, giữa bạn bè và gia đình.
Trường học liên tục củng cố các phẩm chất lãnh đạo này. Nó là Sân khấu Kỳ diệu trường tồn vĩnh cửu với những ý tưởng để làm được điều đó. Nếu bạn ghé thăm Combs, bạn sẽ thấy những bức hình quảng cáo về 7 Thói quen được dán trên tường hoặc những biển ngoài lối đi với dòng chữ “Vùng đất chủ động”, “Cách để cả hai cùng thắng” và “Phố hợp lực”. Bạn sẽ nghe thấy những đứa trẻ ca hát về những chủ đề này. Bạn sẽ được thấy những đứa trẻ thể hiện thử đóng vai trò lãnh đạo. Bạn có thể thấy “chiếc gậy trình bày” ở khắp mọi nơi. Bạn sẽ thấy bức tranh của những vị lãnh đạo tài ba và được nghe kể những câu chuyện về họ. Những đứa trẻ phỏng vấn nhiều nhà lãnh đạo cộng đồng khác nhau, bao gồm cả những quan chức chính quyền, hỏi họ làm cách nào để trở thành lãnh đạo.
Nếu một giáo viên mô phỏng tinh thần lãnh đạo, học sinh sẽ nhanh chóng tiếp nhận ví dụ. Khi một học sinh với những tiếng tăm không tốt đăng ký học tại Combs, cậu bé đã gặp các giáo viên của mình và chửi thẳng vào mặt họ: “Hãy biến đi khuất mắt tôi!”. Các giáo viên đã phản hồi rất bình tĩnh: “Ở đây, chúng tôi không sử dụng kiểu ngôn ngữ đó, chúng tôi sử dụng kiểu ngôn ngữ khác. Nhưng dù sao thì chúng tôi cũng rất vui vì em đã ở đây!”. Hàng ngày, các giáo viên đều nói với cậu bé đó rằng họ yêu quý cậu bé đó và cậu bé vẫn tiếp tục chửi thề. Nhưng không lâu sau đó, cậu bé cũng đã nói lại với các giáo viên rằng cậu cũng yêu quý họ. Cuộc đời cậu đã thay đổi. Cậu ấy đã nằm trong danh sách học sinh có thành tích tốt. Những học sinh trước đây có đôi chút cảnh giác đã rất ấn tượng khi các giáo viên đã chọn cách phản hồi chúng bằng sự tử tế và kiên nhẫn và họ cũng đã mở lòng hơn với người bạn cùng lớp đầy rắc rối ấy.
Những đứa trẻ cũng học được cách cư xử như một vị lãnh đạo: cách bắt tay, cách dẫn dắt cuộc họp, cách đứng lên và thuyết trình. Vé vào cửa lớp học của họ là lời chào thầy cô và các bạn học cùng lớp, vé ra về của họ là thể hiện lòng biết ơn và nói cảm ơn thầy cô. Lũ trẻ cảm ơn giáo viên vì đã trả lại bài vở của chúng. Lũ trẻ nói: “Vâng ạ!” và “Không ạ!”. Hành vi xây dựng mối quan hệ cũng được dạy và được tính là một phần của tư tưởng các bên cùng thắng.
“Nếu đây là một trường học về lãnh đạo, chẳng phải các em học sinh nên tự điều hành trường hay sao?”, Summers tự hỏi. Với suy nghĩ như vậy, bà đã phát triển rất nhiều vị trí lãnh đạo trong trường học. Ở A. B. Combs, bạn có thể là thủ lĩnh âm nhạc, nghệ thuật hoặc khoa học; thủ lĩnh nghệ thuật hiệu ứng nghe-nhìn; thủ lĩnh chào đón trong lớp học; thủ lĩnh kiểm soát đồ ăn vặt; thủ lĩnh sân chơi; và rất nhiều vị trí khác như vậy. Những đứa trẻ ứng tuyển vào các vị trí này và làm việc rất nghiêm túc. Các vị trí liên tục được thay đổi và mỗi đứa trẻ đều có cơ hội là thủ lĩnh của các mảng khác nhau. Summers cho phép học sinh của mình vận hành trường học theo rất nhiều cách khác nhau trong mức độ cho phép. Các em dẫn dắt các buổi họp, đưa ra thông báo buổi sáng và là người hộ tống nếu có khách đến thăm trường. Khi tôi hỏi liệu chúng tôi có thể ghi hình lại những điều tuyệt vời đang diễn ra tại trường của bà ấy, bà ấy đã nói: “Tất nhiên rồi, và tôi sẽ để ngài làm việc với các thủ lĩnh học sinh mảng nghệ thuật hiệu ứng nghe - nhìn của chúng tôi”.
Có lẽ, kết quả khiến chúng ta vừa lòng nhất là tư duy hợp lực đã trở nên phổ biến đối với những đứa trẻ nhỏ tuổi như vậy. Chúng biết rằng chúng có thể chọn cách phản hồi. Chúng biết cách thay đổi cuộc xung đột. Chúng biết cách tập hợp lại để tìm ra giải pháp tốt hơn, như những gì đã được minh họa trong câu chuyện mà Gayle Gonzalez và Eric Johnson, phụ huynh của ba học sinh tại trường Combs kể lại:
Một cậu bé học sinh mới đã được chuyển đến lớp học của con gái chúng tôi với vấn đề về cách cư xử giận dữ khá nghiêm trọng. Cách mà các giáo viên xử lý tình huống với cậu bé này rất thú vị. Giáo viên và các học sinh đã đến thăm nhà cậu bé một buổi chiều, khi cậu bé kia không có mặt tại lớp. Cô giáo nói: “Những vụ xì xào xảy ra trong lớp chúng ta gần đây chẳng mang lại lợi ích gì cho chúng ta hết”. Cô ấy khiến các em học sinh trở thành người trong cuộc. Lũ trẻ hiểu ra rằng vấn đề nằm ở chỗ cậu học sinh mới. Tự lũ trẻ đã thành lập một nhóm hỗ trợ. Chúng nói rằng chúng có thể giúp cậu bé học sinh mới kia tốt hơn cả giáo viên. Cậu bé đã có những phản hồi tích cực và lần đầu tiên trong đời, cậu bắt đầu có những tiến triển rất tốt trong học tập. Sau này, cậu phải chuyển đi, học sinh trong lớp đã khóc. Các em đã học cách yêu thương người bạn ấy rồi.
Những đứa trẻ này đều là những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Thay vì chỉ chống lại việc bắt nạt hay cô lập cậu bé kia, họ đã tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giải quyết vấn đề, đảm bảo tất cả mọi người đều chiến thắng. Rõ ràng, các học sinh của trường Combs đều biết thành công đích thực là gì.
Vậy còn kết quả học tập của các em thì sao?
Trong năm đầu tiên, kết quả học tập của trường tiểu học Combs đã đi từ một trong những vị trí thấp nhất của quận lên đến kết quả 97% học sinh đạt thành tích tốt. Tỷ lệ vi phạm kỷ luật cũng giảm nhanh chóng. Sự hợp tác và gắn kết của các giáo viên đối với trường học hiển hiện rất rõ. Các cuộc điều tra phụ huynh chỉ ra rằng 100% phụ huynh đều cảm thấy hài lòng. Khi những đứa trẻ học được cách dẫn đầu chính cuộc sống của chúng và tự chịu trách nhiệm về chính bản thân mình, tự nhiên chúng sẽ cố gắng thể hiện tốt nhất có thể. Điểm trung bình thay đổi theo từng năm, nhưng bức tranh tổng quan vẫn rất tích cực.
Câu hỏi quan trọng đối với trường Combs (và đối với nền giáo dục nói chung) là làm cách nào để giúp các em học sinh trở nên vượt trội. Có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này. Một vài người cho rằng khả năng vượt trội là ưu việt hơn về mặt văn hóa; những người khác tin rằng, trừ khi học sinh đạt tới tiêu chuẩn vượt trội (dù là ở mặt nào), mọi thứ khác đều tầm thường. Cả hai quan điểm này đều có lý.
Nhưng Combs có một Lựa chọn tối ưu thứ 3, Muriel Summers gọi đó là “sự chuyển dịch mô thức vĩ đại”. Thay vì tập trung vào tiêu chuẩn thành tích, họ tập trung vào việc giảng dạy các nguyên tắc lãnh đạo để mang đến những biểu hiện tốt nhất. Thú thực, khả năng vượt trội trong học vấn là mục tiêu thứ yếu – là sản phẩm đi kèm với định hướng tập trung vào thành công đích thực. Nguyên tắc là “Dạy mô thức, và mô thức quyết định hành vi”. và điều này đã mang lại kết quả tuyệt vời. Bà ấy nhớ lại, nhân viên của bà ban đầu đã nghĩ rằng sẽ rất tuyệt nếu 90% học sinh có thể đạt điểm tốt. “Nhưng sau đó”, bà nói, “chúng tôi có 95%. Đó là thời điểm mấu chốt khi chúng tôi đã nói rằng chúng tôi không chấp nhận con số đó, cho đến khi nào chúng tôi đạt tới 100%”.
Khi tin tức về thành công đáng kể của trường A. B. Combs lan rộng, các nhà giáo dục khác cũng rất háo hức muốn được biết thêm. Hàng trăm người từ khắp nơi trên thế giới đổ về trường Combs để tham gia những ngày hội Tinh thần lãnh đạo được tổ chức một năm hai lần để cùng học làm cách nào để triển khai cách tiếp cận tương tự ở trường của họ. Một trong những vị khách, Jeff Janssen đến từ mạng lưới Championship Coaches Network đã báo cáo thế này:
Tôi đã ngay lập tức nhận ra rằng ngôi trường này rất đặc biệt khi tôi bước vào cửa trước và một học sinh mẫu giáo chủ động tiếp cận tôi, nhìn vào mặt tôi và bắt tay tôi rất đĩnh đạc và nói bằng chất giọng rõ ràng và nhiệt tình: “Chào buổi sáng, thưa ngài. Tên cháu là Michael. Chúng cháu rất vui vì được đón tiếp ngài tại đây”. Sau màn chào hỏi chuyên nghiệp, ấm áp và trịnh trọng đó, tôi bước về phía văn phòng và được chào đón tương tự bởi những học sinh khác ở nhiều độ tuổi khác nhau.⁴
⁴ . Jeff Janssen, “Leadership Lessons from the Nation’s Best Principal”, Championship Coaches Network,
http://wwwchampionshipcoachesnetworkcompublic/404.cfm.
Từ chỗ bị đe dọa phải đóng cửa vì thiếu học sinh, trường Combs giờ trong tình trạng quá tải vì nhiều học sinh đăng ký theo học. Trường đã tăng sĩ số từ 350 lên đến 860 em và còn hơn 500 em học sinh nằm trong danh sách chờ được đăng ký. Giá nhà ở trong khu vực này đã tăng chóng mặt và một vài phụ huynh sẵn lòng lái xe cả tiếng đồng hồ để đưa con tới trường. Mỗi khi có vị trí tuyển dụng giáo viên nào đó, bà Muriel nhận được hàng trăm đơn ứng tuyển. (Tiện đây xin chia sẻ luôn, những học sinh lớp năm của trường cũng tham gia vào hoạt động phỏng vấn các ứng viên cho vị trí giáo viên mới). Ngôi trường bé nhỏ về tinh thần lãnh đạo này đã được công nhận trên toàn nước Mỹ, đã nhận được các giải thưởng:
• Giải ruy-băng xanh cho trường vượt trội cấp quốc gia.
• Giải trường công chuyên vượt trội cấp quốc gia năm 2006.
• Giải trường học vượt trội và giải thưởng tinh thần doanh nghiệp của chính quyền North Carolina.
• Danh hiệu “Tốt nhất trong những trường tốt nhất” cấp quốc gia.
• Trường công chuyên số 1 nước Mỹ.
• Trường nhân cách cấp quốc gia năm 2003.
Quan trọng nhất là những cuộc đời đã được chuyển đổi tại trường A. B. Combs. Đây chỉ là một vài ví dụ:
• Nathan Baker, học sinh khuyết tật: “Bạn phải học cách tập trung vào những gì mà bạn có thể làm được tốt nhất. Đừng đổ lỗi cho người khác”.
• Liliana, học sinh: “Năm ngoái, vào thời điểm cuối năm học, tôi đến gặp chuyên viên tư vấn và nói với cô ấy rằng tôi đã bị bạo hành tình dục trong suốt ba năm. Nhưng tôi có thể lựa chọn. Nếu tôi tiếp tục sống kiểu này, tôi đã chọn không nói ra. Nhưng tôi muốn có một cuộc đời tốt hơn, và tôi cần sự giúp đỡ của bạn”.
• John Rapple Jr., học viên trường Sĩ quan Quân đội West Point: “Có lẽ việc tôi có thể ngồi đây ở West Point giờ này phần lớn đều nhờ vào việc tôi đã từng là học sinh của trường Combs”.
• Pam Allman, giáo viên: “Chồng tôi, một cảnh sát, đã bị bắn chính giữa trán. Nhờ những gì học được từ trường Combs, chúng tôi đã vượt qua được những năm tháng khó khăn nhất của cuộc đời”.
• Preenegoe Shanker, học sinh từ Ấn Độ: “Những điều tôi học được từ Combs đã giúp tôi có được sự tự tin trong suốt phần đời còn lại của mình. Tôi học cách tập trung vào vòng tròn Ảnh hưởng của tôi hơn là vòng tròn Lo âu của tôi”.
Rất lâu sau khi tất cả những điều này xảy ra ở trường tiểu học Combs, Muriel Summers mới liên lạc với tôi, như bà ấy đã hứa, để kể tôi nghe những gì đang diễn ra. Tôi đã rất ngạc nhiên. Tôi biết rằng câu chuyện này cần phải được kể lại, nên tôi đã chuẩn bị một cuốn sách có tên The Leader in Me (Nhà lãnh đạo trong tôi) miêu tả chi tiết những gì đã xảy ra ở trường A. B. Combs và những ngôi trường khác đi theo mô hình của Combs. Toàn bộ ý tưởng của cuốn sách là xem những đứa trẻ là thủ lĩnh hơn là những bình nhỏ chứa đựng học vấn.
Một ngày nọ, khi đến thăm trường A. B. Combs, con trai tôi Sean đã nhận được thử thách từ Summers: “Mỗi ngày, tôi đều nhận được những cuộc gọi từ các hiệu trưởng từ khắp mọi nơi trên thế giới, họ muốn triển khai mô hình tinh thần lãnh đạo này. Tôi không có thời gian và không biết làm cách nào để nhân rộng nó ra với toàn thế giới. Tôi chỉ đang cố gắng điều hành một ngôi trường mà thôi. Tôi nghĩ lương tâm cháu sẽ thôi thúc cháu phải làm điều gì đó với việc này!”. Sean nghiêm túc xem xét những lời nói của Summers, nghiên cứu mô hình, mã hóa nó và đặt nó vào trong một quá trình mà bất cứ trường học nào cũng có thể triển khai. Từ khi cuốn sách và quy trình đó ra đời, các trường học Nhà lãnh đạo trong tôi đã xuất hiện ở khắp mọi nơi: Guatemala, Nhật Bản, Philippines, Úc, Indonesia, Singapore, Thái Lan, Brazil, Anh và trên khắp nước Mỹ. Khi tôi viết cuốn sách này, đã có hơn 500 ngôi trường như vậy. Đây là kết quả mang tính chuyển đổi cao. Học sinh tự tin hơn. Giáo viên gắn kết hơn. Kết quả các kỳ kiểm tra được cải thiện. Những báo cáo tích cực nối tiếp nhau. Phụ huynh bày tỏ mong muốn có thêm nhiều trường hơn nữa. Sau khi đọc cuốn sách đó, một giáo sư của Đại học Columbia đã đóng gói hành lý và cả nhà chuyển từ New York tới North Carolina sinh sống để những đứa con của ông có thể theo học tại trường Combs.
Tôi đã cảm thấy rất thán phục những kết quả mang tính chuyển đổi của những ngôi trường Nhà lãnh đạo trong tôi này đã tạo ra và điều đó buộc tôi tự hỏi tại sao mô hình tinh thần lãnh đạo này mang lại hiệu quả cao như vậy trong khi nhiều ý tưởng cải cách khác không có tác dụng. Tôi phát hiện ra bốn nguyên nhân. Đầu tiên, nó bắt đầu từ một mô thức khác. Thay vì nhìn những đứa trẻ qua ống kính của đường cong phân phối thông thường – một vài đứa trẻ thông minh và một vài đứa trẻ kém thông minh hơn – mô hình thành công này cho rằng mỗi đứa trẻ đều có khả năng, mỗi đứa trẻ đều là một thủ lĩnh. Mô thức này đã thay đổi tất cả mọi thứ.
Thứ hai, nó bắt đầu từ bên trong trước. Khi Muriel phải minh chứng, đầu tiên bà ấy đã phải đảm bảo tất cả giáo viên đều cùng thấu hiểu và bà đã cải thiện bầu không khí giữa các nhân viên trước khi bà có thể tạo ra bầu không khí ấy giữa các học sinh của mình. Họ không thể kỳ vọng nhìn thấy sự thay đổi ở học sinh cho đến khi chính họ cũng thay đổi. Như nhà giáo dục tài ba Roland S. Barth đã nói: “Bản chất của mối quan hệ giữa những người trưởng thành điều hành trường học chủ yếu xoay quanh chất lượng và đặc điểm của nó, và xoay quanh thành tích của học sinh hơn là các nhân tố khác”.⁵ Như bạn thấy, trong mô hình này tập trung vào cả người lớn và trẻ em. Từ bên trong ra bên ngoài. Từ giáo viên, đến học sinh, rồi đến phụ huynh.
⁵ . Roland S. Barth, “Sandboxes and Honeybees”, trong Louis B. Barnes và cộng sự, Teaching and the Case Method (Cambridge, MA: Harvard Business Press, 1994), 151.
Thứ ba, mô hình này sử dụng một ngôn ngữ chung. Khi tất cả mọi người – giáo viên, học sinh, phụ huynh – bắt đầu sử dụng một ngôn ngữ chung, bạn sẽ có được hiệu ứng lãi kép rất kỳ diệu. 7 Thói quen tạo ra ngôn ngữ chung đó. Ví dụ, sự khác biệt rất lớn sẽ được tạo ra nếu như ai cũng biết “đặt những thứ quan trọng lên vị trí đầu tiên” hoặc “cố gắng trước hết để thấu hiểu” hoặc biết “chủ động”. Các trường học Nhà lãnh đạo trong tôi thường bắt gặp học sinh của mình sử dụng ngôn ngữ này để nói chuyện với nhau hoặc với bố mẹ của chúng: “Tớ cần đặt những thứ quan trọng lên vị trí đầu tiên trước và làm bài tập về nhà trước khi đi chơi”; “Tớ lẽ ra nên nghĩ về giải pháp các bên cùng thắng”; hoặc “Bố, bố đang hơi bị phản ứng thái quá nhé!”.
Cuối cùng, mô hình này được triển khai khắp mọi nơi, và bất kể địa điểm và thời gian nào. Thay vì “giảng dạy tinh thần lãnh đạo vào lúc một giờ chiều mỗi ngày thứ Ba hàng tuần”, Muriel và đội ngũ của bà ấy đã sử dụng một cách tiếp cận thống nhất và biến đào tạo tinh thần lãnh đạo thành một phần quan trọng trong bất cứ nhiệm vụ nào của họ. Do đó, mô hình này tác động đến mọi thứ - truyền thống, sự kiện, tổ chức, văn hóa, các phương pháp hướng dẫn và giáo trình của trường học. Nhưng các giáo viên sẽ nói với bạn: “Không phải là làm thêm một việc nữa, mà là làm những gì bạn đang làm theo cách tốt hơn”.51
51. Nếu bạn có hứng thú và muốn tìm hiểu thêm về quá trình Nhà lãnh đạo trong tôi và cách triển khai mô hình đó ở trường học gần chỗ bạn, hãy ghé thăm wwwTheLeaderInMeorg.
Trong lúc các nhà tranh luận giáo dục vĩ đại vẫn đang chĩa ngón tay về phía nhau, lớn tiếng đòi hỏi kiểu cải cách cấu trúc thế này và thế khác, đổ lỗi cho nhau về mọi thứ, từ việc đứa trẻ bị ngạt mũi cho đến việc nền văn minh bị suy đồi, những người như Muriel Summers và Richard Esparza lặng lẽ thay đổi cuộc sống của những đứa trẻ bằng cách tìm ra “nhà lãnh đạo trong tôi”. Họ đại diện cho Lựa chọn tối ưu thứ 3 đối với những tiếng la hét đến từ hai bên cuộc tranh luận lớn. Họ không chĩa ngón tay về phía ai; thay vào đó họ tranh thủ những góp ý và sự tham gia của toàn thể cộng đồng. Các nhà lãnh đạo kinh tế địa phương sẽ làm bất cứ điều gì có thể để giúp đỡ. Các bậc phụ huynh cũng rất hăng hái tham gia. Giáo viên được hưởng lợi nhiều như học sinh. Những người có tinh thần hợp lực này đã tiến xa hơn cuộc tranh luận hai chiều – và nếu đem so sánh với tinh thần hợp lực, cuộc tranh luận này có vẻ sơ khai, nguyên thủy làm sao.
Cách đây không lâu, tôi được mời đến nói về chủ đề giáo dục cho một lượng lớn khán giả tại trường đại học ở Pennsylvania. Ở đó, tôi gặp rất nhiều học sinh trẻ tuổi đến từ trường A. B. Combs. Trước khi đứng trên bục, tôi đã mời các em tự nói về trường của mình và những gì các em đã học được. Các em đã đứng đó trước hơn 1.000 người, bao gồm cả các học giả, giáo sư và các nhà quản trị. Các em khiến tất cả khán giả khâm phục bởi sự dũng cảm và tự tin, và bởi thông điệp đi tìm thủ lĩnh bên trong chính họ - đó là trải nghiệm rất tuyệt vời. Khi đó, cuộc tranh luận lớn dường như trở nên rất nông cạn và viển vông.
Tôi không phản đối việc tái cấu trúc lại hệ thống giáo dục, nhưng tôi cũng không đồng tình với những người muốn ném cả hệ thống này vào biển lửa. Tuy nhiên, tôi sẽ cảm thấy hài lòng nếu cuộc tranh luận kết thúc và mọi người bắt đầu hợp tác để làm công việc thực sự của giáo dục: giải phóng thủ lĩnh bên trong mỗi người, giải phóng tiềm năng bất tận của mỗi người để thay đổi cuộc đời họ, cuộc sống của gia đình họ và của cả thế giới.
Tất cả mọi đứa trẻ đều giống như ngôi sao trong tiềm năng của chúng. Các nhà khoa học nói với chúng ta rằng trong mỗi nguyên tử là nguồn năng lượng gấp 35 tỷ lần khối lượng của nó. Bên trong mỗi ngôi sao, các nguyên tử hợp nhất lại và giải phóng ra năng lượng khổng lồ đó chính là nhiệt năng và ánh sáng. Cũng giống như thế, mỗi đứa trẻ có khả năng tiềm ẩn vô hạn để tạo ra tương lai mới và nó không bị ảnh hưởng bởi vị trí của phạm vi hoạt động. Đào tạo một người mẹ cũng quan trọng như đào tạo một người đoạt giải Nobel, bởi sự đóng góp của cả hai người đều là mãi mãi. Những nhà giáo dục vĩ đại sẽ phá hủy sự kiểm soát của thời đại công nghiệp đối với tinh thần con người để mang đến một thời đại mới của tự chủ và tự do.
Trường đại học như một bánh lái xoay buồm
Các trường đại học và cao đẳng đang phải trải qua cuộc khủng hoảng danh tính như tôi đã nói, họ tự hỏi: “Mục đích của một trường đại học là gì?”. Một vài người nói rằng đó là trang bị cho con người những kỹ năng cần thiết để tham gia vào thị trường lao động. Họ xem các trường đại học hiện tại là những tháp ngà tri thức hết thời, không những không mang đến cho những người trẻ lợi ích gì khi phí phạm bốn năm học những thứ không liên quan và buộc họ tốt nghiệp với những tấm bằng chẳng thể đi tới bất cứ đâu. Họ khăng khăng rằng việc thực sự cần làm là đào tạo hướng nghiệp, đó là lý do các trường đại học hoạt động vì lợi nhuận, tập trung vào các kỹ năng làm việc xuất hiện nhiều đến thế.
Kiểu tư duy nhỏ hẹp này ảnh hưởng tới hầu hết các giảng viên. William Damon, một vị giáo sư giáo dục nói rằng nếu bạn đến thăm một phòng học đại học điển hình và hỏi giáo sư tại sao sinh viên nên đến lớp, “bạn sẽ nghe buổi thuyết trình về những mục tiêu nhỏ, mang tính công cụ ví dụ như học tốt, đạt điểm cao, tránh thất bại hoặc có lẽ - nếu học sinh may mắn, là hiểu được giá trị của việc học một kỹ năng nhất định”.⁵²
⁵². Susannah Tully, “Helping Students Find a Sense of Purpose”, Chronicle of Higher Education, 13/03/2009.
Không có gì ngạc nhiên khi biết rằng sự tập trung quá nhiều vào dạng thành công thứ yếu ảnh hưởng tiêu cực đến đầu óc của đa số sinh viên đại học ngày nay. Giáo sư nổi tiếng trong lĩnh vực giáo dục Arthur Levine nói rằng sinh viên đại học xem trường học như các loại hàng hóa trên thị trường: “Tôi hỏi một vài em học sinh vừa nhập học xem các em kỳ vọng có được một mối quan hệ như thế nào với trường học. Các em ấy nói rằng mối quan hệ ấy có lẽ cũng giống như mối quan hệ với cửa hàng bách hóa, siêu thị hay ngân hàng – các em nhấn mạnh vào tính tiện lợi, dịch vụ, chất lượng và khả năng chi trả”.
Một doanh nhân nói với Levine: “Ông biết đấy, ông đang làm việc trong ngành công nghiệp đáng giá hàng trăm tỷ đô la và ông nổi tiếng vì năng suất thấp, chi phí cao, quản lý kém và không sử dụng công nghệ. Các ông sẽ là thế hệ ‘ngành chăm sóc sức khỏe’ kế tiếp: ngành công nghiệp không lợi nhuận được quản lý kém sẽ do lĩnh vực tạo lợi nhuận quản lý”.⁵³ (Tất nhiên, sự gia tăng của các tổ chức giáo dục đại học vì lợi nhuận không giải quyết vấn đề về chi phí và mức độ phổ cập tốt hơn những gì mà lĩnh vực chăm sóc sức khỏe vì lợi nhuận đã làm được). Xu hướng này khiến nhiều người trong lĩnh vực giáo dục đại học quan ngại. Những người xem trường học là kho tàng trí khôn không thích điều này chút nào. Kiểu ca thán điển hình là:
⁵³. Arthur E. Levine, “The Soul of a New University”, New York Times, 13/03/2000.
Trong gần một thế hệ, cách hiểu về sự thông thái đã nhấn mạnh việc đặt sứ mệnh trọng tâm của các trường đại học là trao đổi và nâng cao tri thức, nhưng điều này đã bị gạt đi bởi sự đòi hỏi những giá trị ngắn hạn, tức thời của thị trường. Cam kết duy trì một cộng đồng học giả, một thành phố trí tuệ đỉnh cao đã đi tong.⁵⁴
⁵⁴. David L. Kirp, “The New University”, The Nation, 17/04/2000.
Đây chỉ là sự lặp lại của mâu thuẫn giữa “dân thường và học giả” từ xa xưa. Ngày nay, căng thẳng giữa thị trường và sự thông thái là tình huống tiến thoái lưỡng nan bị hiểu khác đi. Mặc dù những mảnh ghép sự thật của chúng đều rất mảnh, cả hai bên đều có những lý lẽ xuất sắc và cả hai bên đều có rất nhiều ưu điểm để tận dụng nếu họ có thể vượt ra khỏi tư duy hai phương thức. Hài hước ở chỗ, khi họ đồng tâm hợp lực, phép màu sẽ xảy ra – bằng không, họ không thể có được nền văn minh công nghệ cao và tinh tế như chúng ta hiện nay – với vô số thành tựu về nghệ thuật và khoa học.
Cùng lúc đó, tôi tin rằng cả hai bên trong cuộc tranh luận này đều chưa nắm được việc cần làm là gì. Một bên xem việc cần làm hoàn toàn mang tính kinh doanh. Từ đầu đến cuối đều xoay quanh việc kiếm tiền. Tất cả sự thông thái mà chúng ta góp nhặt được đều nói với chúng ta rằng kiểu theo đuổi như vậy sẽ rỗng tuếch, hoặc thậm chí tệ hơn. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 gây tổn hại nặng nề đến cuộc sống của hàng tỷ người – nhiều hơn bất cứ cuộc tấn công khủng bố nào mà chúng ta từng chứng kiến, chính là hậu quả của kiểu suy nghĩ và giáo dục như vậy.

Nhà sử học Robert Butche nói rằng:
Những lý do giải thích cho các thảm họa trên toàn thế giới này đều đã phổ biến: Khi nhiều người và tổ chức xem hệ thống là trò chơi, hệ thống sẽ thất bại bởi sức nặng của sự lừa dối, trộm cắp, gian lận và tham lam.
Cách mà các thạc sĩ quản trị kinh doanh của chúng ta được đào tạo, cách họ học để tiếp cận vấn đề, cách họ nghĩ về vấn đề và kỹ năng quản lý vấn đề đã tạo ra một lớp học quản lý bị tê liệt về cả mặt xã hội học lẫn cả mặt đạo đức. Bên trong những con người này không phải là người xấu, họ cũng không có dụng tâm xấu, nhưng kết quả tồi tệ là thứ có thể nhìn thấy trước khi họ muốn thắng bằng bất cứ giá nào, bằng những mục tiêu ngắn hạn và bằng những lợi nhuận ở bất cứ giá nào mà tinh thần phải trả.⁵⁵
⁵⁵. Robert Butche, “The MBA Mentality: Enabler of Catastrophe”, Newsroom Magazine, 08/04/2009, http://newsroom-magazinecom/2009/business-financemba-thinking-enabler-of-castastrophe/.
Tuy nhiên, điều mà phía bên kia của cuộc tranh luận có được không phải lúc nào cũng tốt hơn. Môi trường hàn lâm từ xa xưa đã tự tách mình ra khỏi những ý tưởng của chính nó và cũng khá muộn để nhắc lại chúng bây giờ. Nó xoay quanh quá nhiều việc đi theo những lối mòn và yếu tố chính trị của việc tự bổ nhiệm chính mình nên sinh viên cũng trải qua tất cả những quá trình này. Ai đó từng nói rằng cách định nghĩa trường đại học là một trường học đã khiến các sinh viên không còn hứng thú. Như một nhà quan sát tinh tế đã phát biểu, trường đại học ngày nay là nơi chứa đựng “nỗi khó chịu về mặt tinh thần và sự riêng tư với các phòng khoa phải chịu đựng sự mất mát về mặt lý tưởng lẫn ý niệm về cộng đồng”. Đó là thế giới “chất chồng sự thất vọng và tức giận dẫn đến những cuộc đời bị phá hỏng và những quá trình theo đuổi bị cô lập”.⁵
⁵ . John Saltmarsh và Edward Zlotkowski, Higher Education and Democracy: Essays on Service-Learning and Civic Engagement(Philadelphia: Temple University Press, 2011), 21.
Ở cả hai phía, việc tập trung quá nhiều vào thành công thứ yếu đã làm méo mó mục đích của giáo dục đại học. Tất nhiên, ai cũng nên học cách kiếm sống, nhưng sứ mệnh thực sự của trường đại học là tạo điều kiện để mọi người sử dụng khả năng của họ để đóng góp tích cực vào xã hội. Một cách ngẫu nhiên, khi người ta tập trung vào thành công đích thực, những phần thưởng thứ yếu sẽ thường tự động đến với họ.
Là một quản trị viên và giáo sư đại học trong gần ba mươi năm, tôi gặp khó khăn với những áp lực này. Tôi nhận thức rõ rằng trường đại học đang từ từ biến thành một “lò bằng cấp” tập trung chủ yếu vào chuẩn bị sự nghiệp cho người học. Ở nhà, tôi cố gắng nuôi dạy các con mình với triết lý rằng các con tới trường đại học chủ yếu để học cách học, chỉ sau đó mới học cách kiếm việc. Cả chín người con của tôi đều có các chứng chỉ ở những lĩnh vực khác nhau như lịch sử, tiếng Anh, quan hệ quốc tế, khoa học chính trị và nghiên cứu nước Mỹ. Sáu trong số chín người con của tôi có bằng cử nhân. Tôi rất biết ơn khi tất cả các con mình đều đánh giá cao giáo dục đại học. Hơn tất cả, nó mang đến cho các con tôi khả năng suy nghĩ về những gì chúng cần phải nghĩ, điều này rất quan trọng nếu muốn tìm ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong cuộc sống.
Theo cách nghĩ của tôi, đó là vai trò mang tính chuyển đổi của trường đại học: tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3. Những tri thức mới được sinh ra từ các Lựa chọn tối ưu thứ 3. Sự tiến bộ của tri thức, như Thomas Kuhn nói: “phụ thuộc vào quá trình thay đổi mang tính tiến hóa. Một vài quá trình tiến hóa rất vĩ đại, như những quá trình gắn với các tên tuổi Copernicus, Newton hay Darwin”. Một vài quá trình tiến hóa khác thì ít có khả năng áp dụng rộng rãi hơn. Nhưng tất cả những cuộc tiến hóa về mặt tri thức đều đòi hỏi “có một kiểu tư duy khác” – tư duy hợp lực.
Vì thế, công việc thực sự cần phải làm trong giáo dục đại học cũng giống như trong giáo dục cho các cấp khác: phát triển những nhà lãnh đạo có thể tạo ra sự đóng góp đặc biệt mà chỉ họ mới có thể tạo ra.
Trước đây, ban quản trị của một trường đại học lớn ở Canada mời tôi đến tư vấn cho họ về định hướng tương lai của trường. Họ không biết họ nên đi theo hướng nào. Họ đang trải qua một kiểu khủng hoảng danh tính mà tôi miêu tả thế này: “Mục tiêu của chúng ta là gì? Chúng ta đang làm việc chỉ để đóng gói những nhân công thạo nghề cho thị trường? Hay chúng ta chỉ nên dồn tâm trí cho tri thức thuần túy và tách biệt hoàn toàn với thế giới thực?”.
Tôi đã gợi ý một Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cách miêu tả cho họ thấy một thuyền trưởng của con tàu lớn đã kiểm soát đoạn đường đi như thế nào. Cố định trên bánh lái lớn của mỗi con tàu là một bánh lái nhỏ thứ hai (trim tab) thường được gọi là bánh lái xoay buồm. Khi bánh lái xoay buồm này xoay sang một bên, nó sẽ tạo ra chân không trong nước biển và bánh lái lớn có thể dễ dàng xoay vào khoảng chân không đó. Bằng cách điều khiển bánh lái xoay buồm – rất nhỏ và dễ hơn nhiều nếu đem so sánh với cả con thuyền – thuyền trưởng có thể dễ dàng chèo lái tàu, ngay cả khi đó là tàu chở dầu nặng đến nửa triệu tấn đi xuyên đại dương.
Tôi đã mời các vị lãnh đạo đang cần tìm ra mục đích mới cùng hình dung trường đại học của họ là bánh lái xoay buồm để tạo ra những thay đổi mang tính tiến hóa trong cộng đồng của họ và ở khắp Canada. Tôi đã mời họ làm mới các sứ mệnh của họ để trở thành điều gì đó lớn hơn chính bản thân họ, lớn hơn cuộc đua của họ, thậm chí lớn hơn cả tổ chức của họ.
Bây giờ, để giúp nhóm này đạt tới Lựa chọn tối ưu thứ 3 là một quá trình thực sự khó khăn. Trong đầu họ lúc bấy giờ chỉ có chính trị, tranh đua, đấu đá, sự miễn cưỡng phối hợp giữa các phòng ban, tất cả đều chỉ đang nhìn thấy bản thân mình và cố gắng bảo vệ lãnh thổ của mình. Những mục tiêu của họ vô cùng đối lập lẫn nhau. Họ ganh ghét, đố kỵ với nhau nhiều đến mức tôi cũng không chắc họ có thể làm được hay không. Nhưng họ muốn nhận được sự hướng dẫn tận tình từ phía tôi, nên tôi cố gắng mang đến cho họ thứ họ cần: Tôi tập trung vào việc kêu gọi tất cả mọi người trong toàn tổ chức cùng tham gia, sử dụng cách giao tiếp “chiếc gậy trình bày” và thực sự thấu hiểu những cách nhìn nhận vấn đề khác nhau của mỗi người. Dần dần, họ đã thoát ra khỏi vỏ bọc của mình, khỏi phòng ban của mình, khỏi những quan điểm chính trị và kỷ luật của mình. Khi đó, sứ mệnh của họ là bánh lái xoay buồm đã bắt đầu thành hình. Khi họ thực sự tin và sẵn lòng từ bỏ các thành quả vĩ đại được kế thừa lại phía sau, sự nhỏ mọn bên trong họ đã biến mất và tính cao thượng đã thăng hoa. Ngày nay, họ là một trường đại học tuyệt vời với mục tiêu rõ ràng và rất thực tế; trở thành hình mẫu để các trường khác trên khắp đất nước noi theo.

Một trường đại học trở thành bánh lái xoay buồm bằng cách gắn kết chặt chẽ với thế giới thực, bằng cách phục vụ cộng đồng và trong quá trình đó, giúp đỡ các sinh viên tự trở thành các bánh lái xoay buồm. Là một nguồn dồi dào các Lựa chọn tối ưu thứ 3, một trường đại học có thể thay đổi thế giới xung quanh nó. Và một vài trường đại học đang làm như vậy.
Hãy đứng lên và tự làm việc đó!
Trường Đại học Stenden của Leeuwarden ở Hà Lan là một trường đại học bánh lái xoay buồm. Thay vì chỉ xoay quanh danh tính của mình, những con người của Stenden, giáo viên và sinh viên đã kết hợp quá trình chuẩn bị nghề nghiệp cùng với học vấn uyên thâm và các dịch vụ. Thực tế, khó mà nói được một lĩnh vực khoa học này kết thúc ở đâu và lĩnh vực kia bắt đầu ở đâu. Nguyên chủ tịch hội đồng trường Robert Veenstra nói: “Tôi muốn một trường đại học tập trung vào tinh thần lãnh đạo. Tôi cho rằng tinh thần lãnh đạo là cách để tìm ra những điểm tốt nhất bên trong mỗi người. Điều chúng ta cần là những nhà lãnh đạo toàn tâm toàn ý trở thành bánh lái xoay buồm. Bản thân tôi lúc nào cũng tập trung xoay quanh vấn đề này: ‘Là một bánh lái xoay buồm’. Chúng tôi cần những người dám đứng lên và người muốn có những hành động tích cực”.
Đối với Veenstra, đây là công việc thực sự mà trường đại học cần làm: giải phóng “nhà lãnh đạo” bên trong mỗi người. Với 11.000 sinh viên ở Hà Lan và rất nhiều phân viện ở Nam Á, Stenden tự tin gọi mình là “Trường Đại học Tinh thần lãnh đạo” và định nghĩa các nhà lãnh đạo là những người “hành động theo nguyên tắc toàn cầu, chịu trách nhiệm, đánh giá cao sự khác biệt của mỗi người, hợp lực và phát triển chính bản thân họ”.
Sứ mệnh này trở thành hiện thực như thế nào? Vào năm 2003, trường đại học đã mở ra phân viện ở bờ biển Nam Phi tại thị trấn biển xinh đẹp mang tên Port Alfred. Phân viện này sẽ đào tạo sinh viên để làm việc trong lĩnh vực du lịch – nhà hàng – khách sạn. Nhờ có khí hậu và đường bờ biển tuyệt vời, Port Alfred là điểm đến nghỉ dưỡng và là nơi ở của rất nhiều người nghỉ hưu có tiền. Nhưng vùng lân cận khu vực này là một thế giới hoàn toàn khác. NeMaTo, quận Nelson Mandela vẫn đang gặp nhiều phiền phức với tỷ lệ thất nghiệp, tội phạm và người không biết chữ cao. Những cửa hàng nhỏ khó mà tồn tại được. Bi kịch nhất là những đứa trẻ đường phố lang thang không biết đi đâu, không biết làm gì ngoài ăn xin, trộm xăng và hút cần sa.
Robert Veenstra và các cộng sự của ông ấy biết rằng đây là địa điểm hoàn hảo để ông ấy xây dựng trường đại học Lựa chọn tối ưu thứ 3 mà ông ấy đã có trong đầu. Phân viện mới được đặt tên là “Viện Giáo dục về Nghiên cứu dịch vụ” (EISS); cái tên này có hai nghĩa: sinh viên sẽ được đào tạo về lĩnh vực dịch vụ trong lớp học và cùng lúc đó có thể cung cấp dịch vụ theo nhu cầu của cộng đồng. Không có ranh giới nào ngăn cách giữa việc học và công việc thực tế. Chủ tịch đầu tiên của EISS là Raymond Mhlaba, vị anh hùng của những hoạt động chống lại nạn phân biệt chủng tộc và là một trong những tù nhân đồng hành cùng Nelson Mandela trên hòn đảo Robben. Mặc dù ông ấy chỉ làm việc trong thời gian ngắn trước khi ông ấy qua đời, Mhlaba hiểu rõ hơn ai hết những khó khăn mà NeMaTo đang gặp phải.
Giống như tất cả các thí nghiệm Lựa chọn tối ưu thứ 3 khác, EISS “bắt đầu như một cuộc phiêu lưu lớn”, như Veenstra miêu tả. “Những người tham gia không biết sáng kiến này sẽ cho ra kết quả gì. Họ chỉ biết rằng họ muốn mang giáo dục đại học và sự phát triển cộng đồng đến một trong những vùng nghèo nhất của Nam Phi và họ nhìn thấy cơ hội tuyệt vời để xây dựng một cây cầu giúp người trẻ có một cuộc sống tốt đẹp hơn.” Họ muốn các sinh viên học được không chỉ là một nghề dịch vụ mà là cả tư duy dịch vụ.
Hợp lực phép màu đã xảy ra khi người của EISS và của NeMaTo cùng phục vụ nhau. Vì làm bánh là một phần của giáo trình, trường đại học đã mở một tiệm bánh ở NeMaTo không chỉ để dạy làm bánh cho sinh viên mà còn để cung cấp việc làm cho người dân thị trấn và giúp đỡ họ phát triển tư tưởng tự giúp bản thân mình. Khẩu hiệu của tiệm bánh là “Tiến về phía trước là phong cách sống của chúng ta!”. Những dự án khác bao gồm vườn bếp, trung tâm hoạt động đa năng, chương trình phòng chống bệnh AIDS, và phụ đạo tại trường Enkuthazweni dành cho những người khuyết tật, tất cả đều được thực hiện bởi các sinh viên.
Các sinh viên cũng cùng học với các chủ doanh nghiệp nhỏ tham gia vào dự án “Hãy đứng lên và tự làm việc đó” của EISS dành cho các doanh nhân. Sinh viên phụ đạo cho chủ doanh nghiệp về cách lên kế hoạch kinh doanh, theo dõi chi tiêu và tiếp thị và các chủ doanh nghiệp thuê sinh viên đến làm tại cửa hàng của họ. Hợp lực này mang đến lợi ích cho tất cả các bên: chủ doanh nghiệp học được các kỹ năng mới, và sinh viên củng cố lại những gì họ được học. Một người phụ nữ trẻ có tên là Joyce đã cố gắng tự mở cửa hàng về may mặc, nhưng không biết làm sao để thu hút khách hàng. Các sinh viên của EISS đã hướng dẫn cô ấy cách lên ngân sách và tiếp thị cơ bản, thay đổi doanh nghiệp nhỏ của cô ấy. Simphiwe Hlangane đã có một cửa hàng đồ gỗ nhỏ nhưng hầu như chẳng am hiểu gì về công việc kinh doanh. Ông ấy tốt bụng đến mức ông ấy chỉ yêu cầu khách hàng trả số tiền mà họ có thể trả và thậm chí đôi khi còn miễn phí cho đi các dịch vụ mà ông ấy có. Sinh viên của EISS đã hướng dẫn ông ấy các thao tác kế toán, tiếp thị và sự nhạy bén trong kinh doanh.
Ngoài những sự giúp đỡ tới các tổ chức, EISS cũng sắp xếp để các sinh viên giúp cải thiện cuộc sống của những đứa trẻ đường phố ở NeMaTo, như Xolani và Noncini. Xolani, mười ba tuổi, bỏ học từ năm lớp hai. Mẹ của cậu bé làm việc cả ngày ở bãi rác của thị trấn, cô ấy sống trong men rượu. Bà ngoại của cậu bé thì quá già để chăm sóc cậu. Xolani muốn đến trường nhưng cậu đã bị mất đầu ngón trỏ nên cậu quyết định cậu không thể viết và cậu xấu hổ không dám thử. Noncini, một trẻ vị thành niên, sống cùng bà của mình nhưng chủ yếu lang thang quanh bãi rác. Cô bé từng cố gắng đến trường nhưng nhanh chóng nản chí và trở lại với bãi rác. Một ngày tồi tệ, cô bé bị kích thích sau khi hít phải khí ga và bị hiếp dâm tập thể.
Những câu chuyện như thế này đã trở nên quá phổ biến ở NeMaTo. Nhưng EISS đã “nhận nuôi” Xolani và Noncini và rất nhiều đứa trẻ khác giống như các em. Những sinh viên đưa ra các thỏa thuận về cách cư xử với chúng. Xolani đồng ý rời khỏi bãi rác và đến trung tâm hoạt động mỗi ngày – tại đây cậu bé được đăng ký vào chương trình đặc biệt dành cho những đứa trẻ lạm dụng thuốc. Ban đầu, thỏa thuận về cách cư xử của cậu bé chỉ ngắn gọn và đơn giản: “Cuối tuần này, em sẽ không uống rượu”. Cuối cùng, các thực tập sinh của EISS đã hướng dẫn mẹ của Xolani về kỹ năng làm cha mẹ và hướng dẫn Xolani cách ăn mặc lịch sự và vệ sinh cá nhân. Họ theo dõi sát sao việc cậu bé đến trường hay không. Tương tự như vậy, Noncini nhận được sự giúp đỡ về việc học tập và điều trị chấn thương về mặt tình dục. Bà của cô bé trở thành chìa khóa để chữa lành cho cô bé; được hướng dẫn, họ một lần nữa lại trở thành gia đình của nhau. Để các sinh viên chủ động dẫn dắt, EISS đã cứu sống rất nhiều đứa trẻ mà chỉ thiếu chút nữa thôi các em có thể đã đánh mất mình vì thuốc, và sự nản chí.
Mở rộng mạng lưới của mình, giờ đây trường có tham gia tài trợ chương trình Sinh viên với Doanh nghiệp tự do – cuộc thi lành mạnh với sự tham gia của 42.000 sinh viên đang cố gắng giúp đỡ giải quyết những khó khăn trong cộng đồng của họ ở hơn bốn mươi quốc gia đang phát triển. Những việc họ làm như là xây dựng trung tâm máy tính ở một ngôi làng xa xôi hẻo lánh và sửa chữa, cung cấp trường học cho nông dân. Đây không phải là những dự án ngoại khóa, đây là phần chính của giáo trình. Bằng việc giúp đỡ các doanh nghiệp nhỏ và các nông dân trở nên tự lập hơn, bằng việc cứu những đứa trẻ sống vì nghiện ngập thoát khỏi cái chết, bằng việc tự phát triển chính bản thân mình với những giá trị của lòng trắc ẩn và các dịch vụ cộng đồng, những người trẻ này đã mang hiệu ứng bánh lái xoay buồm tới bất cứ nơi nào họ đi.
EISS (còn được biết đến là Nam Phi Stenden) đã cho các sinh viên đồng thời học các kỹ năng dịch vụ và đạo đức nghề nghiệp trong ngành dịch vụ. Học thuật ngày càng được củng cố thông qua các ứng dụng hàng ngày bởi bức tưởng ngăn cách giữa lớp học và cộng đồng đã được hạ xuống. Cả trái tim và khối óc đều được đào tạo. Sinh viên tìm ra ý nghĩa của sự đóng góp. Robert Veenstra thừa nhận rằng Stenden hơi bất thường trong thế giới của giáo dục đại học, và ông ấy cũng hoài nghi: “Tôi gặp sự kháng cự suốt. Họ chỉ không biết liệu cộng đồng này có hoạt động được không và liệu làm việc với tinh thần lãnh đạo có phải là một ý tưởng tốt không, hoặc họ không muốn làm điều đó”, ông ấy nói.⁵⁷
⁵⁷. Thông tin về Nam Phi Stenden được lấy từ chuỗi bài phỏng vấn với Tiến sĩ Robert Veenstra vào năm 2007.
Về phần mình, tôi nghĩ đây là mô hình giáo dục của tương lai. Sẽ là một nỗi thất bại nếu các trường đại học tiếp tục cô lập chính mình ra khỏi cuộc sống của các em sinh viên và cộng đồng mà họ có thể phục vụ. Sẽ là thảm kịch nếu trải nghiệm đại học của hầu hết các sinh viên chỉ còn là ngồi trước màn hình máy vi tính, không tương tác với ai cả, và làm các bài kiểm tra chọn đáp án đúng. Ngược lại, Stenden là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 thực sự, một cách tốt hơn những gì một trường đại học thuần học thuật hay một trường thương mại được lập trình trước hướng tới với mục tiêu là đào tạo con người thành những nhà lãnh đạo.
Phương pháp cải tiến của Stenden nhằm đạt được mục tiêu này được biết đến là phương pháp vừa dạy vừa học, học một cách gắn kết và học cách phục vụ cộng đồng. Tiến sĩ Ernest Boyer, cựu ủy viên giáo dục của Chính phủ Mỹ và là một nhà lãnh đạo có tầm nhìn xa trông rộng, người đã thành công với cách hợp lực giữa trường và cộng đồng, đã viết:
Tính học thuật của sự gắn kết có nghĩa là kết nối những tài nguyên dồi dào của trường đại học với các vấn đề áp lực trong xã hội, vấn đề đạo đức và quyền công dân đang gây nhức nhối ảnh hưởng tới lũ trẻ của chúng ta, tới trường học của chúng ta, tới giáo viên của chúng ta và tới các thành phố của chúng ta… Ở một cấp độ cao hơn, điều chúng ta cần không chỉ là có thêm chương trình, mà là một mục tiêu lớn hơn, một ý niệm lớn hơn về sứ mệnh, một định hướng rõ ràng hơn về cuộc đời của cả một quốc gia.⁵⁸
⁵⁸. Trong sách của Saltmarsh và Zlotkowski, Higher Education and Democracy, 22.
Mục tiêu to lớn đó giờ đây đang tạo động lực để các trường đại học khác giúp đỡ sinh viên của mình học thông qua thực hành và làm dịch vụ giúp đỡ cộng đồng. Tất cả mọi lĩnh vực đều cùng tham gia. Ví dụ, ở một trường đại học, sinh viên kế toán đến một trại người vô gia cư ở thành phố lớn của Mỹ và tổ chức các buổi hội thảo cho người dân về các kỹ năng ngân hàng và quản lý chi tiêu. Trừ khi họ học cách tiết kiệm, họ có rất ít hy vọng có thể mua được căn nhà của riêng mình. Như một phần của chương trình đào tạo, một ngân hàng địa phương sẽ mở các tài khoản tiết kiệm với yêu cầu chỉ cần khoản tiền đặt cọc đầu tiên là 1 đô la. Đào tạo những người đang cần được giúp đỡ như vậy để lại những ảnh hưởng rất lớn đối với các sinh viên. Một người đã viết: “Những người ở đây đã dạy tôi nhiều điều hơn so với những gì tôi từng nghĩ. Những thực tế mà tôi đã trải qua trong vài tuần gần đây đã tác động đến cảm xúc của tôi nhiều hơn so với một số ít những điều trong trường học đã làm”. Trong thế đảo ngược, khi cậu đang giảng dạy cho họ, những khách hàng vô gia cư của cậu cũng đang dạy cậu về sự đồng cảm và trân trọng giá trị của mỗi con người. Đây là ý của tôi khi muốn nói về việc học một cách hợp lực.
Ở một trường luật lớn, sinh viên có cơ hội làm việc miễn phí cho những khách hàng có thu nhập thấp tại một trung tâm luật cộng đồng. Một vài người đại diện cho một thợ làm bánh di cư từ Mexico có tên là Rafael và người này vừa bị sa thải đầy bất công. Ngoài việc phụ trách trường hợp của người này, trung tâm luật gọi tới các sinh viên khác trong lĩnh vực tài chính và sổ sách để giúp ông ấy mở tiệm bánh của riêng mình. Những sinh viên này đã giúp ông ấy lập ra kế hoạch kinh doanh và có một khoản vay nhỏ. Những sinh viên ngôn ngữ tình nguyện phiên dịch cho ông ấy. Thậm chí các cựu sinh viên cũng tham gia vào quá trình giám sát các hợp đồng kinh doanh và luật pháp. Không lâu sau đó, ông không cần đến công việc cũ nữa, ông đã sẵn sàng tự đứng trên đôi chân của mình. Đối với ông ấy, vấn đề luật pháp có thể thảo luận được, và đó là cách mà một Lựa chọn tối ưu thứ 3 hoàn chỉnh có thể tác động được với các vấn đề luật pháp. Hợp lực đến từ nhiều khía cạnh khác nhau đã hạ gục tất cả các bức tường ngăn cách ở khắp mọi hướng.⁵
⁵ . Curtis L. Deberg, Lynn M. Pringle và Edward Zlotkowski, “Service-Learning: The Trim-Tab of Undergraduate Accounting Education Reform”, wwwcsuchicoedusifedebergCHANGE4ADOC.
Kiểu hợp lực này dẫn chúng ta tới chỗ phải định nghĩa lại khái niệm của chúng ta về giáo dục. Thường thì nó có nghĩa phân phối tri thức vào những cái đầu rỗng, sau đó kiểm tra lại về các tri thức đó trong một bài kiểm tra. Đây là mô hình “máy bán hàng” (giáo viên nhét đồng xu vào trong máy và thanh kẹo rơi ra) và lại là một sự nhầm lẫn khác của thời đại công nghiệp. Mô hình này mang tính giới hạn hơn rất nhiều so với mô hình giáo dục hợp lực – nơi tất cả mọi người từ giáo viên, học sinh đến cộng đồng đều đóng góp tri thức và kết quả là những Lựa chọn tối ưu thứ 3 ra đời giúp thay đổi cách hiểu của chúng ta và mang đến cho chúng ta những mô thức thành công mới. Một ví dụ tiêu biểu là thành quả của trường Đại học Victoria với “Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên của Canada”.
Hai mặt của chiếc lông đại bàng
Ở Canada, có hơn sáu trăm nhóm người Da đỏ ngày nay được biết đến với cái tên “Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên”. Nhiều người thuộc nhóm này muốn tham gia vào số đông cộng đồng, muốn đến trường và có việc làm tốt, nhưng họ cũng muốn gìn giữ và bảo tồn những cách cổ xưa của họ. Trong suốt nhiều năm chính quyền đã cố gắng giáo dục họ đi theo cách của phương Tây và hướng dẫn họ thoát khỏi nền văn hóa cố hữu của họ. Nhưng giáo dục sau bậc trung học phổ thông của “Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên” có kết quả rất tệ. Các giáo viên phản ánh rằng học sinh đơn giản là không chịu tham gia vào các lớp học, chúng nhìn xuống sàn nhà và nói rất nhỏ và rất ít để không ai có thể nghe thấy. Chỉ rất ít em có thể tốt nghiệp với một chứng chỉ nào đó. Có định kiến cho rằng các em quá “nguyên thủy” và tụt hậu, không thể thích ứng được với những nhu cầu phức tạp của nền văn minh hiện đại.
Tình huống này giải thích cho khoảng cách lớn giữa thành tích của các nhóm học sinh mà chúng ta vẫn thường được nghe ở trường. Các học sinh thiểu số liên tục tụt lại phía sau trong các bài kiểm tra kỹ năng ngay cả khi các em có khả năng học như những bạn khác. Nhưng hãy thử tưởng tượng bạn sẽ phản ứng thế nào nếu người ngoài hành tinh đến chiếm lấy thị trấn của bạn, bắt bạn đến trường của chúng và kiểm tra xem bạn đã nắm được tri thức và sự thông thái trong nền văn hóa của chúng hay chưa. Tưởng tượng thêm nữa: những người ngoài hành tinh này chỉ xem văn hóa của chúng là giá trị còn văn hóa của bạn là bỏ đi. Liệu rằng chỉ sự thiếu đồng cảm thôi đã có thể phần nào giải thích cho khoảng cách thành tích này?
Mắc kẹt trong sự mâu thuẫn giữa hai nền văn hóa nhưng không sẵn sàng đầu hàng, thành viên của bộ tộc Meadow Lake, Saskatchewan đã tới gặp Giáo sư Jessica Ball và Alan Pence của trường Đại học Victoria để giúp họ xây dựng các khóa học về phát triển trẻ trong giai đoạn đầu cho những gia đình trẻ trong chín bộ tộc. Họ đã rất e ngại về tình trạng thất nghiệp và lạm dụng thuốc, rượu trong cộng đồng người trẻ ở “Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên” này và muốn giúp các phụ huynh phát triển các hình mẫu nuôi dạy con kiểu mới.
Bởi vì trải nghiệm của “Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên” với hệ thống giáo dục của Canada không mấy tích cực nên Ball và Pence, hai chuyên gia về phát triển trẻ nhỏ, đã quyết định đầu tiên phải lắng nghe những người thuộc nhóm người đó trước thay vì chỉ tung ra một giải pháp. Họ mời đến các bô lão, các vị phụ huynh và các thành viên khác trong cộng đồng để nghe các mối quan tâm của họ. Những người này cuối cùng cũng có cơ hội nói lên tiếng nói của mình, đối với một số người, đó là lần đầu tiên. Tất cả các bên đều cùng chia sẻ quan điểm, bao gồm cả những giáo sư, và bằng cách này, họ đã phát triển được một giáo trình mới không giống bất kỳ giáo trình của chương trình đào tạo nào về chăm sóc giới trẻ và trẻ em. Đó là giáo trình Lựa chọn tối ưu thứ 3 kết hợp được sự thông thái của cả những người bản địa với “đúc kết của những bô lão” và “đúc kết của phương Tây” từ nhóm giáo viên châu Âu – châu Mỹ. Sinh viên được học về các truyền thống, cách chăm sóc cổ điển của bộ tộc Cree và Diné song song với khoa học đại chúng. Khi họ nhận thấy rằng truyền thống của họ được tôn trọng, các sinh viên bắt đầu phát biểu tự tin hơn. Hơn nữa, giáo trình này không cố định hoàn toàn, các góp ý của sinh viên cũng trở thành một phần của khóa học. Một giáo viên gọi đó là “giáo trình sống”. Vì sự tôn trọng của họ với những nguồn ý tưởng từ văn hóa của “Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên”, những giáo viên hướng dẫn đồng thuận không “định trước chính xác đích đến của giáo trình liên tục thay đổi này” ¹.
. Alan R. Pence, “It Takes a Village… and New Roads to Get There”, trong
Developmental Health and the Wealth of Nations, DP. Keating và C. Hertzman (New York: Guilford, 1999), 326.
¹. Jessical Ball, “A Generative Curriculum Model of Child and Youth Care
Training through First Nations – University Partnerships”,Native Social Work Journal 4, no.1 (2003): 95.
Trong bối cảnh như vậy, giáo viên hướng dẫn cũng học được nhiều như sinh viên. Ví dụ, cách trị liệu theo sách vở đối với triệu chứng nóng giận khó kiểm soát là cô lập đứa trẻ, cho đứa trẻ khoảng thời gian một mình để bình tĩnh lại. Văn hóa Cree làm điều ngược lại; họ để đứa trẻ gặp những người trong gia đình và cho nó nói ra hết sự tức giận. Không từ chối tiếp nhận bất cứ ý tưởng nào, lớp học đã khám phá những khả năng này và cân nhắc chúng với tất cả sự tôn trọng.
Đầu tiên, trải nghiệm này khiến các giáo viên mất phương hướng, đặc biệt là những giáo viên “đã quá quen với việc kiểm soát giáo trình”. Giao quyền quyết định vào tay sinh viên và cộng đồng là tư duy nghịch đảo khác biệt đối với hầu hết mọi người trong ngành giáo dục. Một giáo viên hướng dẫn có nói: “Tôi cảm thấy như tôi đang ngồi lùi lại phía sau trên chiếc bàn của tôi”. Nhưng họ cũng nhanh chóng nhận ra rằng: “tất cả các gia đình đều có sức mạnh và rất nhiều tri thức hữu dụng và đúng đắn về cách nuôi dưỡng đứa trẻ có thể được tìm thấy trong chính cộng đồng – thông qua các thế hệ, qua mạng lưới và trong chính những truyền thống văn hóa và đạo đức”. ²
². Alan Pence và Jessica Ball, “Two Sides of an Eagle’s Feather: Co-
Constructing ECCD Training Curricula in University Partnerships with Canadian First Nations Communities”, nd, 9-10, http://webuviccafnppfnpp6.pdf.
Những giáo viên hướng dẫn này đã có được một mô thức mới về giảng dạy – mô thức này cho phép sinh viên của họ trở thành đồng nghiệp của họ. Nó đối lập với tư duy khan hiếm rằng chỉ một vài người có tri thức đáng giá, và đồng thời nâng cao tư duy về sự phong phú rằng mọi người đều mang đến giá trị nào đó để cống hiến. Đó là sự đồng cảm trong lớp học và sự đồng cảm luôn mang đến sự thấu hiểu lớn lao cho tất cả mọi người. Người thầy vĩ đại Carl Rogers đã biết điều này: “Thái độ đứng vào vị trí của học trò, nhìn nhận thế giới qua đôi mắt của họ, hầu như chưa từng được biết đến trong các lớp học. Nhưng khi giáo viên phản hồi theo cách khiến học trò cảm thấy được thấu hiểu – không bị đánh giá hay phán xét – điều này sẽ tạo nên tầm ảnh hưởng to lớn.” ³
³. Carl Rogers, A Way of Being (New York: Houghton Mifflin, 1995), 273.
Những lần hợp lực trong thí nghiệm Meadow Lake đã mang đến nhiều kết quả ấn tượng. Tỷ lệ tốt nghiệp tăng từ 20% lên đến 78%. Thay vì phải gánh chịu hiện tượng chảy máu chất xám ở những cử nhân đại học, cộng đồng đã giữ chân được 95% trong số họ, bởi các sinh viên cảm thấy gắn kết hơn với những giá trị nguồn cội của họ. Một tỷ lệ khoảng bốn trên năm phụ huynh cho biết kỹ năng làm cha mẹ của họ đã tăng đáng kể. ⁴ Hiệu ứng bánh lái xoay buồm đã tác động tích cực lên cộng đồng, các gia đình trẻ giờ đã có thể nuôi dưỡng các con với sự tự tin và tôn trọng lẫn nhau hơn. Một bô lão trong ban lãnh đạo của “Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên” ở Canada đã nói với lòng biết ơn:
⁴. “First Nations Partnership Program”, http://wwwfnpporghomehtm.
Chúng ta thấy trên thời sự những bản tin về thảm họa và các vấn đề, về tự tử và hít phải khí ga của những người trẻ, về sự yếu kém trong quản lý tài chính, về bạo lực và nghiện rượu trong cộng đồng của chúng ta. Bạn bắt đầu nghĩ: Chúng ta chẳng có điểm gì tốt cả? Nhưng chúng ta biết rằng chúng ta có rất nhiều tri thức từ những trải nghiệm đã qua, và chúng ta cũng có rất nhiều tình yêu bên trong những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên ở đây. Chúng ta cần những chương trình giúp tìm ra tình yêu và xây dựng sức mạnh cho những con người của chúng ta.
Một thành viên của hội đồng bộ tộc đã nói: “Nhờ chương trình này, giờ ai cũng có thể đi với tư thế đầu ngẩng cao hơn”. Bình luận về sự hòa trộn mang tính hợp lực giữa tri thức cổ điển và đại chúng, một bô lão khác đã so sánh chương trình với “hai mặt của lông chim đại bàng… cả hai đều cần thiết để bay lên”. ⁵
⁵. Ball, “A Generative Curriculum”, 93-94; Pence và Ball, “Two Sides of an
Eagle’s Feather”, 12.
Điều chúng ta nhìn thấy trong những ví dụ này hẳn nhiên là hình thức cao hơn của giáo dục đại học, một Lựa chọn tối ưu thứ 3 đối với hai mặt vô cùng hữu hạn của giáo dục đại học: tập trung vào nghề nghiệp hay chỉ tập trung vào học thuật. Sinh viên ở những khu vực như Nam Phi Stenden hay Meadow Lake học cách dẫn đầu không chỉ với tư duy của họ mà còn với cả trái tim và đôi tay của họ. Nhà giáo dục tài ba Peter Han Kolvenbach nói rằng: “Khi những trải nghiệm thực tế chạm đến trái tim, khối óc của chúng ta có thể được thách thức để thay đổi. Sự tham gia mang tính cá nhân của sinh viên vào các vấn đề mà những điều đứa trẻ vô tội đang phải chịu đựng, hoặc sự bất công mà người khác phải trải qua là chất xúc tác khơi dậy sự tìm kiếm về mặt trí tuệ và sự phản ánh đạo đức”.
. Peter Hans Kolvenbach, “The Service of Faith and the Promotion of Justice in
American Jesuit Higher Education”, Company Magazine, 06/10/2000, http://wwwcompanymagazineorgv184/asiseeithtm.
Trên một tấm bảng dẫn vào trường đại học nơi tôi giảng dạy có khẩu hiệu: “Thế giới là trường học của chúng ta” ⁷. Khi tôi đi ngang qua tấm bảng này để đi làm, tôi đã từng nghĩ “Đó là một ý kiến hay.” Nhưng giờ đây, tôi nghĩ nó phải trở thành hiện thực đối với toàn bộ hệ thống giáo dục đại học. Chúng ta có một cơ hội để cách mạng hóa giảng dạy và củng cố thêm cho thế hệ trẻ tầm quan trọng của những dịch vụ cộng đồng đối với thế giới xung quanh và đó là chìa khóa để trở thành người lãnh đạo thành công. Học hỏi thông qua phục vụ cộng đồng, thế hệ trẻ có thể trở thành những nhà lãnh đạo tài giỏi biết trân trọng thành công chính từ bên trong hơn thành công thứ yếu. Chúng ta cũng có thể là bánh lái xoay buồm cho thế hệ các nhà lãnh đạo tiếp theo và đến lượt họ, họ cũng trở thành bánh lái xoay buồm cho sự thay đổi tích cực trên thế giới.
⁷. Nguyên văn: “The World Is Our Campus”.
HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT
Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này đó là truyền đạt lại những gì bạn đọc được cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều thứ hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người trong gia đình – và dạy họ những gì bạn học được. Bắt đầu với những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:
• Tư duy hai phương thức nào nằm sau cuộc tranh luận lớn về giáo dục? Đâu là những nguy hiểm nếu chỉ đi theo một trong hai bên của cuộc tranh luận này?
• Trường học của chúng ta đang bị mắc kẹt trong tư duy kiểu thời đại công nghiệp như thế nào?
• Tại sao nguồn gốc của những thử thách trong lĩnh vực giáo dục lại nằm ở chỗ chúng ta xem người học như hàng hóa?
• Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong giáo dục là trở thành nhà lãnh đạo. Không phải ai cũng có thể là tổng thống của một quốc gia hay CEO của một công ty. Vậy chúng ta có thể trở thành nhà lãnh đạo theo cách nào?
• Chúng ta đều muốn con cái mình thành công, nhưng chúng ta nên hiểu rõ thành công là gì. Nêu điểm khác nhau giữa thành công đích thực và thành công thứ yếu? Tại sao đạt được thành công đích thực luôn đi kèm với cả các thành công thứ yếu? Trong trường hợp nào, bạn đánh đổi thành công chính vì mải theo đuổi thành công thứ yếu?
• Richard Esparza và Muriel Summers đã thành công trong việc thay đổi trường của họ từ trong hệ thống mà không cần thêm bất cứ nguồn lực nào khác như thế nào?
• Sứ mệnh của Muriel Summers ở trường A. B. Combs là giúp mỗi học sinh phát triển tố chất “Nhà lãnh đạo trong tôi”. Sứ mệnh ấy có ý nghĩa gì?
• Mục đích của trường đại học là trở thành “bánh lái nhỏ” ⁸ làm chuyển hướng bánh lái chính của con tàu. Bánh lái nhỏ ấy là gì? Bằng cách nào, trường học có thể trở thành bánh lái nhỏ cho cộng đồng? Làm cách nào để bạn trở thành bánh lái nhỏ trong chính “Vòng tròn Ảnh hưởng” (Circle of Influence) của mình?
⁸. Trim tab. Bánh lái nhỏ được gắn trên bánh lái lớn, thường thấy ở những con
tàu lớn.
• Vì sao thí nghiệm Meadow Lake lại là ví dụ của hợp lực hiệu quả? Đâu là “hai mặt của lông chim đại bàng”?
• Nếu bạn đang đi học, tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 có thể giúp bạn vượt qua các khó khăn của đời học sinh như thế nào?
• Nếu bạn có con đang đi học, khó khăn nào ở trường của con mà bạn có thể dùng Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giải quyết?
• Cân nhắc câu hỏi mà các quản trị viên của trường đại học ở Canada đã hỏi và tự hỏi chính mình: “Mục đích của tôi là gì? Tôi chỉ là một nhóm các kỹ năng được đóng gói lại cho thị trường? Tôi có thể đóng góp được gì trong những vai trò cuộc đời quan trọng nhất của tôi?”.
HÃY THỬ ĐIỀU NÀY
Chọn một vấn đề hoặc cơ hội liên quan đến lĩnh vực giáo dục trong gia đình, trường học hay cộng đồng của bạn và bắt đầu lập các phác thảo nguyên mẫu các Lựa chọn tối ưu thứ 3. Mời những người khác cùng đóng góp. Sử dụng công cụ “Bốn bước để hợp lực”.
BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?”. Nếu có, tiếp tục sang bước 2.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?
3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.
4. Đi đến Hợp lực
Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực. Lắng nghe thấu hiểu những người khác trong suốt quá trình này.
Làm thế nào để hợp lực
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong một tình huống xung đột hay sáng tạo, câu hỏi này giúp mọi người gạt đi những định kiến vốn có để có thể phát triển được quan điểm thứ ba.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Liệt kê những đặc điểm hoặc viết một đoạn văn mô tả một kết quả thành công trông sẽ như thế nào với mọi người? Trả lời những câu hỏi dưới đây khi bạn thực hiện:
• Liệu tất cả các bên có liên quan đều tham gia quá trình thiết lập tiêu chí? Bạn có thu thập nhiều ý kiến từ nhiều người nhất có thể hay không?
• Những kết quả nào chúng ta thực sự muốn? Nhiệm vụ thực sự cần được hoàn thành là gì?
• Những kết quả nào sẽ “có lợi” cho tất cả mọi người.
• Chúng ta có bỏ qua những nhu cầu cố hữu của bản thân để đi đến những giải pháp tốt hơn?
3. Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Làm theo các hướng dẫn sau:
• Hãy chơi hết mình với nó. Đây không phải là “thực tế”. Mọi người đều biết rằng đây là một trò chơi.
• Tránh những thỏa thuận hoặc đồng thuận nóng vội, hoặc chưa chín muồi.
• Tránh phán xét ý kiến của người khác – hoặc của chính bạn.
• Tạo ra các mô hình. Vẽ tranh lên bảng trắng, phác thảo biểu đồ, xây dựng các mô hình thu nhỏ, viết các bản nháp sơ bộ.
• Truyền đạt ý tưởng cho họ. Đảo ngược lối suy nghĩ thông thường.
• Làm việc nhanh chóng. Đặt ra giới hạn thời gian để giữ cho năng lượng và ý tưởng được tuôn chảy.
• Tạo ra thật nhiều ý tưởng. Bạn không thể tiên đoán trước ý tưởng nào sẽ đưa bạn đến phương án thay thế thứ ba.
4. Đi đến hợp lực
Bạn nhận ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cảm giác phấn khích và cảm hứng trong căn phòng. Xung đột cũ đã được xóa bỏ. Phương thức mới đáp ứng những tiêu chí của sự thành công. Cảnh báo: Tránh nhầm lẫn thỏa hiệp với hợp lực. Thỏa hiệp tạo ra sự thỏa mãn nhưng không vui vẻ. Thỏa hiệp có nghĩa là tất cả đều mất đi thứ gì đó. Hợp lực có nghĩa là tất cả đều chiến thắng.
