• Tạo ra các hình mẫu. Vẽ trên bảng trắng, vẽ các biểu đồ, xây dựng các mô hình, viết bản nháp. Thay vì chỉ nói ra ý tưởng, hãy cho mọi người thấy cụ thể bạn đang nghĩ gì. Thể hiện nó thật trực quan và vui nhộn để mọi người có thể thấy được cụ thể hơn. Đây gọi là “nguyên mẫu”.
• Xoay chuyển các ý tưởng trong đầu mọi người. Lật ngược các quan điểm thường thấy cho dù nghe có ngược đời. Đây gọi là “mẫu nghịch đảo”.
Một nguyên mẫu là mẫu ban đầu được dựng lên để kiểm tra một ý tưởng. Nó có thể là bất cứ thứ gì từ một bản vẽ nguệch ngoạc đơn giản trên bảng trắng cho đến một sản phẩm mẫu hoàn chỉnh. Các kỹ sư điện tạo ra “mạch điện” và các kỹ sư phần mềm tạo ra “khung dây” để minh họa cho sản phẩm cuối cùng. Một nhà văn có thể tạo ra dàn ý chi tiết với các đoạn ngắn và biểu đồ bằng hình vẽ đơn giản trước khi đặt bút viết bất cứ dòng nào và sau đó nhờ người khác góp ý. Một chủ doanh nghiệp có thể thử nghiệm một ý tưởng thiết kế cửa hàng khác chỉ để chứng minh một ý tưởng nào đó khác.
Điểm lợi của nguyên mẫu đối với một nhóm có khả năng bổ khuyết cho nhau là bạn nắm rõ được những vấn đề từ sớm thay vì quá muộn. Hình thành nguyên mẫu nhanh chóng sau khi duyệt qua thật nhiều các nguyên mẫu để mọi người đều cảm thấy được lắng nghe, được thấu hiểu trước khi cuộc tranh luận bắt đầu. Nó đòi hỏi khả năng giao tiếp kiểu “chiếc gậy trình bày”. Khi bạn giải thích nguyên mẫu của bạn, nhiệm vụ của tôi là lắng nghe các lý lẽ của bạn, nhìn thấy bức tranh theo cách bạn nhìn nó và hiểu được quan điểm bạn chia sẻ về vấn đề này. Khi đến lượt tôi cho nhóm thấy nguyên mẫu của tôi, bạn cũng làm điều tương tự cho tôi.

Nguyên mẫu/ Mẫu nghịch đảo. Hai cách tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nguyên mẫu là bản vẽ nhanh ban đầu, hình mẫu hay mô hình, bản nháp ban đầu của giải pháp. Mẫu nghịch đảo cũng tương tự, chỉ là nó đảo ngược mọi thứ, đặt câu hỏi thách thức các giả định và đảo ngược lại các cách tiếp cận thông thường. Sử dụng cả hai để kiểm tra các phương thức với các đối tượng khác nhau.
Bạn có thể nhìn thấy được tại sao cần có một nhóm người với các suy nghĩ đa dạng. Nguyên mẫu của tôi phản ánh cách nhìn của tôi, thể hiện mảnh ghép sự thật mà tôi có. Nếu tôi thông thái, tôi sẽ muốn nhìn thấy nhiều nguyên mẫu khác, để thấy được nhiều mảnh ghép khác của sự thật. Chỉ khi đó chúng ta mới có thể cùng nhau tìm ra các giải pháp siêu đẳng giải quyết được tất cả các vấn đề ngoài kia. Ví dụ, các chuyên gia lập trình máy tính thường tạo ra một nguyên mẫu nhanh của phần mềm và triệu tập đến một nhóm những người liên quan nhưng đa dạng về mặt tư duy để cùng xem xét nó và đặt ra các vấn đề với phần mềm đó. Một khách hàng có thể thấy khó sử dụng, một kỹ sư gặp chút trục trặc, một người làm tiếp thị sẽ nghi ngờ khả năng ứng dụng của phần mềm. Phát hiện được các vấn đề này càng sớm càng tốt.
Một mẫu nghịch đảo là mẫu thay đổi toàn bộ các kỳ vọng. Thường thì mẫu nghịch đảo chính là các giải pháp sáng tạo nhất; bằng cách lật ngược các giả định, chúng ta thường nhìn thấy những cách hoàn toàn mới có thể giúp giải quyết vấn đề. Mục đích của nghịch đảo là kích thích, thử thách, để khám phá những thứ chưa từng được khai thác trong đầu của những người tham gia.
Mẫu nghịch đảo đơn giản nhất xoay quanh cách thông thường nhất để làm mọi việc. Ví dụ, một đại lý cho thuê xe ô tô hoạt động với tư duy “nghịch đảo” sẽ mang xe đến tận nơi cho bạn thay vì chờ bạn đến lấy xe. Một công ty năng lượng với tư duy nghịch đảo sẽ cho bạn thêm tiền nếu bạn tiêu xài nhiều điện tại nhà hơn là yêu cầu bạn trả thêm phí bởi khả năng tạo ra năng lượng của họ đã giảm đi. Hoặc bạn có thể cảm thấy mệt và chán với trò lướt sóng dưới nắng ngoài biển, bạn mang ván của mình lên núi và trượt tuyết, người ta gọi đó là ván trượt tuyết.
Tôi thích các mẫu nghịch đảo thú vị của Edward de Bono. Ông ấy gợi ý, ví dụ, những đứa trẻ có thể thành lập những “băng đảng tích cực” để vẫn có được cảm giác thỏa mãn khi thuộc về một tổ chức nào đó như lúc gia nhập các băng đảng tiêu cực thường thấy, nhưng vẫn đóng góp được cho xã hội. Đây là lối tư duy nghịch đảo khác biệt của ông ấy để giải quyết việc giá nhà đất giảm dần:
Khi thị trường nhà đất đi xuống, người mua thường có xu hướng đợi cho đến khi nó giảm hơn nữa. Tại sao phải mua bây giờ khi bạn có thể chờ thêm vài tháng và mua với giá thấp hơn? Vì thế, thị trường ngày càng đi xuống vì những người đang muốn bán phải chấp nhận hạ giá.
Chúng ta có thể tạo ra một loại hợp đồng mới. Bạn bán tại mức giá ngày hôm nay nhưng hợp đồng với người mua là: trong một (hoặc hai) năm, nếu chỉ số giá nhà giảm thêm 12%, bạn sẽ đền bù 12% đó bằng tiền mặt cho người bán. Bây giờ chẳng còn lý do gì để chờ đợi nữa. Nên thị trường sẽ ngừng đi xuống và bạn có thể không phải đền bù chút nào cả.⁴³
⁴³. Edward de Bono, “Positive Gangs”, 02/03/2009, http://sixthinkinghatsblogspotcom/2009/03/edward-de-bonos-weekly-message-positivehtml. “Property Market”, 04/11/2008,
http://wwwmakinginnovationhappenblogspotcom.
Những ý tưởng đảo ngược nảy sinh và bùng nổ trong nền kinh tế của thế kỷ 21. Ví dụ, giờ đây Nike mua giày thay vì chỉ bán giày. Họ nghiền nát những đôi giày cũ và tái chế cao su để làm đường chạy, tái chế vải để làm thảm sân bóng rổ, và miếng bọt biển để mang đến độ co giãn cho bề mặt sân tập tennis. Walkers, công ty sản xuất bim bim khoai tây giòn của nước Anh đã không còn sử dụng nước trong quá trình làm sạch khoai tây. Khoai tây sẽ tự hút chất ẩm bên trong ra ngoài, qua đó, tự làm sạch chính mình. Các mẫu nghịch đảo luôn thịnh hành.
Mẫu nghịch đảo đánh tan kiểu suy nghĩ “bầy đàn” – triệu chứng chết người của những nhóm có các thành viên suy nghĩ giống hệt nhau. Càng có nhiều người chia sẻ cùng một cách nhìn, bạn càng cần đến tư duy nghịch đảo khác biệt như một loại thuốc giải độc để cứu cả nhóm khỏi những ý tưởng yếu kém và chưa được kiểm định – những ý tưởng mà có thể được chấp nhận chỉ để đạt được sự đồng tình. Trong một ví dụ khá nổi tiếng về mẫu nghịch đảo, George Romney – người đã phải lãnh đạo công ty American Motors trong giai đoạn khó khăn của những năm 1950, đã quan sát xung quanh và thấy rằng xe ô tô của Mỹ cứ to ra theo từng năm – và ngày càng tốn thêm nhiên liệu. Ông đã phá vỡ suy nghĩ đám đông của các nhà sản xuất xe hơi của Mỹ, khi họ cho rằng khách hàng của họ muốn lái những con khủng long tiêu tốn nhiều nhiên liệu. Ông đã đưa ra tư duy nghịch đảo khác biệt thông qua ý tưởng “chiếc xe nhỏ gọn”. Công ty của ông đã sản xuất chiếc xe Rambler nhỏ - và chiếc Rambler này đã phá vỡ các kỷ lục bán hàng vào năm 1958. Tư duy nghịch đảo này cho nền công nghiệp thấy rằng khách hàng chỉ muốn di chuyển từ nơi này đến nơi khác và họ không quan tâm xem chiếc xe to thế nào. Tất cả các công ty bắt đầu sản xuất xe nhỏ gọn của mình và đến năm 1977, hầu hết các xe được sản xuất ở Mỹ đều thu nhỏ lại bằng kích cỡ của Rambler hoặc nhỏ hơn.
Mỗi thành viên trong một nhóm đều nên được khuyến khích tự do đưa ra các mẫu nghịch đảo. Không nên xem vai trò này giống như một kẻ chọc gậy bánh xe, chỉ chuyên làm khó các ý tưởng và đưa ra sự phản đối. Một người có thể đưa ra mẫu nghịch đảo làm thay đổi suy nghĩ của cả nhóm, thay đổi nguyên mẫu ban đầu và đề xuất ý tưởng đối ngược: “Này, hãy mua giày thay vì chỉ bán giày!” hoặc “Này, xe hơi ấy, có lẽ ‘nhỏ’ lại là một kiểu ‘to’ mới đấy!”.
Nguyên mẫu và mẫu nghịch đảo là những cách nhanh chóng và hiệu quả để các nhóm có khả năng bổ khuyết cho nhau sớm tìm được Lựa chọn tối ưu thứ 3. Mục đích cuối cùng là có được một giải pháp thú vị và tuyệt hơn những nguyên mẫu của chúng ta đồng thời giải quyết được vấn đề một cách màu nhiệm nhất. Chúng ta có thể phòng tránh được bệnh sốt rét bằng phương pháp diệt muỗi với tia laser. Nếu chúng ta muốn bảo quản vắc-xin ở nhiệt độ thấp, chúng ta có thể giải quyết vấn đề đó bằng túi đựng thuốc súng Dewar hai nòng có thể bắn ra các lọ nhỏ giống như khẩu AK-47 – thứ điên khùng mà chúng ta chưa từng nghĩ đến – và chúng ta sẽ hài lòng với cách giải quyết đó.
Kết hợp các nguyên mẫu
Lựa chọn tối ưu thứ 3 thường xuất hiện khi chúng ta kết hợp các yếu tố khác nhau của nhiều nguyên mẫu khác nhau. Khi bạn trải qua quá trình xem xét các nguyên mẫu, bạn sẽ thấy được trong hình mẫu của những người khác có rất nhiều những ý tưởng tuyệt vời bạn chưa từng nghĩ đến. Ví dụ, vào những năm 1990, nhiều công ty cung cấp thiết bị điện tử tiêu dùng đã đua nhau tung ra thị trường một loại đĩa quang học có thể dùng để xem các video số. Họ đều nhớ rất rõ cuộc chiến tốn kém giữa các định dạng video VHS và Betamax; trong suốt gần mười năm, người tiêu dùng đã tức giận vì nền công nghiệp tỏ ra lưỡng lự không biết nên ủng hộ kiểu nào (kiểu tư duy hai phương thức điển hình). Lo sợ một cuộc giằng co tương tự sẽ xảy ra, những người đứng đầu nền công nghiệp đã tập hợp lại và thành lập ra một nhóm có khả năng bổ khuyết cho nhau và lấy tên là “Nhóm Kỹ thuật” để đưa ra một định dạng chuẩn cho video kỹ thuật số. Được dẫn dắt bởi Alan Bell đến từ phòng thí nghiệm của công ty IBM, “Nhóm Kỹ thuật” đã cùng xem xét nhiều ý tưởng khác nhau. Những kỹ sư lành nghề đến từ các công ty lớn như Toshiba, Sony, Phillips, Apple và IBM đã có cơ hội đưa ra nguyên mẫu của mình và học hỏi từ người khác. Cuối cùng, “Nhóm Kỹ thuật” lựa chọn đĩa hai mặt của Toshiba nhờ sức chứa khổng lồ lên đến 10 gigabyte. Nhưng họ cũng rất ấn tượng với khái niệm mới đến từ Sony và Phillips gọi là “Điều biến tín hiệu EF”⁴⁴ – giúp loại bỏ các vấn đề nhảy cóc hay mắc kẹt khi đĩa dính bụi, bị xước hay dính vân tay.
⁴⁴. EF modulation.
Sản phẩm cuối cùng được tung ra bởi sự liên minh của các công ty vào năm 1996. Với tên gọi “đĩa kỹ thuật số đa năng” hay gọi thường gọi là DVD⁴⁵, đĩa này sở hữu những đặc tính tốt nhất của các nguyên mẫu và là giải pháp tốt hơn hẳn so với các giải pháp mà các công ty tự nghĩ ra trước đó. DVD được sử dụng rộng rãi và cao điểm vào năm 2007, 1,7 tỷ chiếc DVD đã được bán ra và mang lại lợi nhuận 24 tỷ đô la Mỹ.⁴
⁴⁵. DVD - digital versatile disc.
⁴ . Xem Jim H. Taylor và cộng sự. DVD Demystified (New York: McGraw-Hill Professional, 2006).
Giải pháp siêu đẳng nhất thường đến khi chúng ta triệu tập càng nhiều cách nghĩ càng sớm càng tốt. Quá trình đánh giá nguyên mẫu cho phép chúng ta làm được điều đó.
Tìm kiếm nguyên mẫu trong tự nhiên
Trong rặng san hô, trong rừng mưa, sa mạc – bất cứ nơi đâu bạn có thể nhìn thấy, bạn đều thấy rằng thế giới tự nhiên sản sinh những phép màu của hợp lực. Những ví dụ minh họa gần như không có giới hạn. Tác giả William Powers miêu tả một cách sống động rằng:
Để sản xuất ra sợi Kevlar, người ta cần nhiệt độ cao lên tới hàng ngàn độ C và loại tơ sợi nhân tạo cần phải kéo qua dung dịch axit sunfuric. Ngược lại, tơ nhện nếu được bện kết lại thì mỗi gram có thể bền chắc hơn sắt thép rất nhiều lần – và việc “sản xuất” chỉ cần kéo qua nước ở nhiệt độ phòng. Con người sử dụng nhiệt độ khá cao để sản xuất gốm nhưng bào ngư tự tạo ra lớp vỏ cứng chắc của mình chỉ bằng cách nhả ra một lớp protein và chờ canxi trong nước biển kết tủa quanh đó. Vỏ của bào ngư có khả năng tự liền và những vết nứt bên trong thực chất càng khiến vỏ của nó trở nên cứng hơn nhưng không to ra.⁴⁷
⁴⁷. William Powers, Twelve by Twelve (Novato, CA: New World Library, 2010), 74-75.
Nếu tôi là nhà sản xuất áo khoác Kevlar, tôi sẽ thuê một nhà nhện học, tức chuyên gia về nhện. Nếu tôi hành nghề xây dựng, tôi sẽ thuê các nhà sinh vật học đại dương. Hãy tưởng tượng một chiếc áo có khả năng chống đạn được làm từ tơ nhện hoặc kính cửa sổ có thể tự lành sau khi rạn nứt như vỏ bào ngư sẽ thế nào nhỉ? Tự nhiên ẩn chứa rất nhiều khả năng và luôn chờ đợi chúng ta tìm ra những kết nối kỳ diệu.
Vào một ngày năm 1941, kỹ sư điện người Thụy Sĩ tên George de Mestral về nhà sau cuộc đi săn cùng chú chó của mình. Cả ông và chú chó đều dính đầy cỏ trên người. Khi ông nhặt những cọng cỏ đáng ghét ra khỏi lông của chú chó, ông thắc mắc tại sao loại cỏ này lại dính như vậy. Đặt cọng cỏ dưới kính hiển vi, ông nhìn thấy những móc bám tí hon móc vào lông chó và đột nhiên ông nhận ra mình đang nhìn một kiểu khóa tự nhiên có thể thay thế cúc bấm và khóa kéo. Kết quả của chuyến đi bộ trong rừng của ngài de Mestral chính là sự ra đời của Velcro⁴⁸. Nhiều năm sau đó, khi Velcro trở thành một sản phẩm rất được ưa chuộng, de Mestral có nói đùa với các nhà sản xuất: “Nếu bất kỳ nhân viên nào của các ông xin phép nghỉ hai tuần để đi săn, hãy đồng ý!”.
⁴⁸. Velcro, còn gọi là zipperless zipper: loại băng nhám dính hay khóa dán hai mặt, một mặt gồm tập hợp vô số những sợi nhuyễn như cước, bền chắc và mặt kia là những hàng đinh nhựa có móc nhỏ ở đầu, dùng thay phéc-mơ-tuya hay nút bấm cho túi xách, giày dép, va-li, vv…(ND)
Ivy Ross được bổ nhiệm làm người đứng đầu bộ phận thiết kế của Mattel tại Los Angeles sau khi công ty sản xuất đồ chơi này trải qua nhiều năm làm ăn không tốt. Nhiều người cho rằng Mattel đã mất đi khả năng sáng tạo. Khi Ross nghĩ xem có cách nào truyền cảm hứng về tinh thần sáng tạo mới tới các nhân viên của Mattel, bà tình cờ đọc được một bài báo về thú mỏ vịt ở Úc. Là một trong những loài động vật kỳ lạ nhất trong thế giới tự nhiên, thú mỏ vịt trông giống như hải ly nhưng lại có mỏ và có màng ở chân giống như vịt. Nó có nọc độc của loài bò sát và đẻ trứng giống như chim. Ross quyết định thành lập một nhóm phát triển sản phẩm mô phỏng loài thú mỏ vịt này, theo đó, nhóm sẽ bao gồm nhiều người đến từ nhiều mảng và có các khả năng khác nhau. Bà đã mang đến Sân khấu Kỳ diệu của chính mình một diễn viên đến từ Disney, nhiều người đến từ bộ phận Kế toán và Đóng gói, một nhà tâm lý học, một nhà thần kinh học, một nhà nghiên cứu âm nhạc và nhiều kiến trúc sư. Bà đã cử họ tới các khu vui chơi trẻ em để xem các bé chơi đùa. Sau đó nhóm “thú mỏ vịt”, như cách họ được gọi, trở nên rất bận rộn. Chỉ trong một tháng, đã có 33 nguyên mẫu để làm ý tưởng cho các đồ chơi mới được dán lên tường. Vài tuần sau đó, họ đã chế tạo ra Ello – bộ đồ chơi xếp hình tinh tế đã tạo ra một phân khúc thị trường hoàn toàn mới cho sản phẩm đồ chơi cho các bé gái. Nhóm thú mỏ vịt là nhóm có khả năng bổ khuyết nhau và họ đã trở thành huyền thoại của Mattel. Họ đã tạo cảm hứng để rất nhiều nhóm khác như thế ra đời. Ivy Ross đã miêu tả trải nghiệm của mình khi điều phối nhóm “Thú mỏ vịt”:
Khi chúng tôi mới bắt đầu, ai cũng muốn biết về các mốc thời gian chúng tôi phải hoàn thành công việc. Ai cũng muốn biết về các giai đoạn sẽ diễn ra trong quá trình làm việc. Tôi nói với họ rằng giới hạn là trong vòng mười hai tuần, chúng tôi phải phát triển xong một cơ hội mới chưa từng có cho Mattel và chúng tôi sẽ phải đưa ra được bản kế hoạch kinh doanh, thông tin sản phẩm, đóng gói, tất tần tật. Làm thế nào để chúng ta có thể làm được tất cả những việc này? Tôi cũng chưa biết. Đây là một cuộc phiêu lưu.
Sau đó, việc của tôi là để mọi thứ phát triển tự nhiên. Cần khá nhiều thời gian để mọi thứ đi vào quỹ đạo. “Ồ, đã hết tám tuần và chúng ta vẫn chưa có sản phẩm nào!”. Tôi bảo họ nên thư giãn, không cần hoảng loạn, mớ hỗn độn đó là một phần tự nhiên của cả quá trình. Tôi bảo họ đi khu sinh thái La Brea, đến sở thú và quay trở lại với cách nhìn tươi mới. Và thế là mọi thứ đột nhiên xuất hiện…
Đó chính là khoảnh khắc “aha!”. Người nào đó tìm thấy nó, ý tưởng hình thành và mọi người bắt đầu nhìn nhau. Đột nhiên, họ biết rằng họ vừa nghĩ ra cái ý tưởng đầy hứa hẹn ấy. Và đó không phải là cảm xúc của một người. Ai cũng cảm nhận được điều đó. Khi nó xảy ra, ngay cả khi nó xảy đến rất muộn, mọi người đều cảm thấy phấn khích khi nghĩ đến những việc họ sẽ làm để biến ý tưởng thành hiện thực. Ai cũng làm việc chăm chỉ hết mức có thể, bởi họ được đầu tư để làm điều đó. Chúng tôi đã thực sự hợp tác và cùng nhau tạo ra các ý tưởng, trái ngược với mô hình cũ – ai cũng làm việc tách biệt và cạnh tranh với nhau. Đây mới đúng là sự hợp tác thực sự.⁴
⁴ . David Womack, “An Interview with Ivy Ross”, Business Week, 19/07/2005.
Tất nhiên, điều mà Ross miêu tả chính là quá trình hợp lực. Bà đã tập hợp được một nhóm với các thế mạnh khác nhau của loài thú mỏ vịt. Kết quả là sự bùng nổ của sự sáng tạo.
Kích thích các nguyên mẫu
Đặt ra các câu hỏi mang tính kích thích, có thể mở lối cho trí tưởng tượng và khuyến khích sự ra đời của lựa chọn tối ưu thứ 3: “Sẽ thế nào nếu chúng ta phải giải quyết vấn đề này chỉ với sản phẩm hiện tại của chúng ta?” hoặc “Sẽ thế nào nếu chúng ta phải giải quyết vấn đề này mà không có bất cứ nguồn lực nào?” hoặc “Sẽ thế nào nếu chúng ta có những nguồn lực không giới hạn?”. Ví dụ, Barry Nalebuff, một chiến lược gia tại trường kinh doanh Yale đã xây dựng các nguyên mẫu ý tưởng bằng cách đặt câu hỏi: “Croesus sẽ làm gì trong trường hợp này?”. Trong thần thoại Hy Lạp, Croesus là vị vua giàu có vô biên. Nalebuff nói rằng đặt câu hỏi này có khả năng dẫn đến các giải pháp sáng tạo nhưng có thể kiểm soát được. Hãy giả định bạn muốn có khả năng xem bất cứ bộ phim nào bạn thích vào bất cứ thời gian nào. Nếu bạn là một tỷ phú, bạn sẽ giải quyết vấn đề này như thế nào? Đây là câu trả lời của Nalebuff:
Trong thời đại của mình, Howard Hughes, cũng giống như Croesus, có thừa khả năng tài chính để tìm ra cách giải quyết nhiều vấn đề khác nhau. Hãy tưởng tượng đó là năm 1966 và bạn là Hughes. Thỉnh thoảng bạn có mong muốn xem lại các phim cũ của Humphrey Bogart. Đáng tiếc là thời đó đầu máy video gia đình chưa được phát minh ra. Bạn sẽ làm gì?
Hughes đã mua một trạm truyền hình tại Las Vegas và sử dụng nó như TV của riêng mình. Bất cứ khi nào ông ấy muốn, ông ấy chỉ cần gọi điện cho quản lý trạm và nói ông muốn xem phim nào trên TV tối hôm đó. Chúng tôi nhìn thấy rõ là kênh TV này đã chiếu rất nhiều lần phim Casablanca và phim The Maltese Falcon.⁵
⁵ . Barry Nalebuff và Ian Ayres, “Why Not?”, Forbescom, 27/10/2003.
Đặt câu hỏi Croesus, bạn đã không bắt đầu với một giải pháp thực dụng – mà bạn đã bắt đầu với giải pháp tốt nhất có thể thực hiện được mà bạn có thể tưởng tượng ra. Bạn có thể mua được trạm TV của riêng bạn. Từ đó, bạn có thể hạ cách nghĩ của mình xuống và tiến về phía các nguyên mẫu có khả năng ứng dụng hơn: ví dụ như một cỗ máy hay một dịch vụ trực tuyến có thể mang lại kết quả tương tự.
Các mô hình kinh doanh theo mẫu nghịch đảo
Công ty nào cũng muốn trở thành công ty Lựa chọn tối ưu thứ 3 – hoặc họ nên mong muốn điều đó. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng có một điểm đặc biệt về các công ty thành công. Đó là không có công ty nào trong số đó khoác lên mình lớp vỏ “Tôi cũng thế” như hàng tá các công ty tầm thường khác. Họ khác biệt bởi họ tìm thấy khả năng hợp lực mạnh mẽ với khách hàng và nhân viên của họ. Khi bạn đọc các tài liệu về sự trung thành của khách hàng và nhân viên, bạn sẽ thấy rằng những công ty thành công này đều áp dụng một công thức ngược đời để có được mức độ tin tưởng và trung thành rất lớn từ khách hàng và nhân viên.
Vô tình hay cố ý, các công ty Lựa chọn tối ưu thứ 3 đều trải qua giai đoạn nghịch đảo – giai đoạn thoát khỏi những tiêu chuẩn thông thường. Thường thì các mô hình kinh doanh của họ đi ngược lại với những gì đang được áp dụng rộng rãi. Họ thường nghịch đảo các kiến thức thông thường theo những cách đầy thú vị.
Lấy hãng Disney Land làm ví dụ - Disney đã đầu tư hàng đống tiền để tìm kiếm, đào tạo và phát triển đúng người để làm việc trong các công viên giải trí đẳng cấp thế giới của họ. Liệu còn công ty nào cũng giống như Disney: chịu khó đầu tư vào nhân viên như vậy? Một ví dụ khác là Costco – nơi bán những sản phẩm giống hệt như những thứ được bày bán tại các siêu thị khác nhưng khách hàng cứ đổ xô đến Costco như những đứa trẻ trong trò chơi săn tìm kho báu. Hay hãng hàng không Singapore Airlines thì sao nhỉ? Đây là nơi mà thậm chí những hành khách khó tính nhất cũng yêu thích các dịch vụ cá nhân có một không hai như: chỗ để chân rộng rãi, có thể gọi điện thoại từ máy bay cả rượu sâm-panh nữa. Các bữa ăn nóng sốt được phục vụ theo yêu cầu của khách, như vừa mới nấu từ trong bếp, giống như bạn đang ở một nhà hàng sang trọng. Singapore Airlines làm tất cả những điều này và nhờ vậy họ kiếm được rất nhiều tiền trong khi hầu hết các hãng hàng không khác đều không để tâm đến dịch vụ khách hàng và phải chịu thua lỗ.⁵¹
⁵¹. Xem Pervez K. Achmed và cộng sự, Learning through Knowledge Management (Maryland Heights, MO: Butterworth-Heinemann, 2002), 283.
Các công ty Lựa chọn tối ưu thứ 3 này đều có một mô hình kinh doanh theo lối tư duy nghịch đảo khác biệt. Họ đều làm những việc mà các công ty khác không nghĩ đến. Điểm chung của các công ty này là họ sẵn sàng thách thức lối tư duy thông thường để thực sự chăm sóc và phục vụ tốt hơn cho khách hàng. Chew Choon Seng, CEO của Singapore Airlines, nói rằng: “Cuối cùng, đây vẫn là một ngành công nghiệp liên quan đến con người. Từ thời điểm bạn nói chuyện với đại lý bán vé máy bay, cho đến khi bạn lên máy bay, lấy hành lý, tất cả đều liên quan đến con người”⁵². Mỗi ngày họ đều tự hỏi chính mình câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3: “Chúng ta có thể làm được gì tốt hơn nữa để giúp cộng đồng chúng ta tốt hơn những gì họ từng nghĩ trước đó?”.
⁵². Siva Govindasamy, “Interview: Singapore CEO Chew Choon Seng”, FightGlobal, 21/01/2010,
http://wwwflightglobalcomarticles/2010/01/21/337362/inteview-singapore-ceo-chew-choon-senghtml.
Lần đó, một trong những người bạn tốt của tôi, một tư vấn viên làm việc ở Canada, chủ trì một buổi hội thảo về chủ đề hợp lực ở Toronto. Khoảng bốn mươi người trong lĩnh vực kinh tế tham dự gồm có nhà sản xuất, nhân viên cửa hàng, luật sư, nhân viên nhà nước, kế toán, y tá. Họ đến từ các nhóm độ tuổi và dân tộc khác nhau và hơn một nửa trong số đó là phụ nữ. Trong buổi hội thảo, bạn tôi đã hỏi xem có ai trong phòng tình nguyện làm “chuột bạch” cho thí nghiệm hợp lực hay không.
Một người đàn ông nói giọng nhỏ nhẹ, ăn mặc bảnh bao ngồi hàng đầu giơ tay. Chúng ta tạm gọi anh ta là Rinaldo. Bạn của tôi đã hỏi về hoàn cảnh và vấn đề rắc rối của anh ta.
“Tôi sở hữu một cửa hàng vật liệu gia dụng lớn”, người đàn ông bắt đầu chia sẻ. Bạn có thể nghe thấy ngữ điệu Latinh rất nhẹ trong giọng nói của ông ấy. “Tôi đã làm việc trong nhiều năm liền để gây dựng nó và tôi có lượng khách hàng ổn định. Tôi kinh doanh khá tốt và tôi muốn nhìn thấy nó phát triển hơn nữa. Nhưng tôi nghĩ mọi chuyện đã kết thúc.
Các bạn biết không, có hai trung tâm bán hàng gia dụng lớn sắp được xây dựng trong thị trấn của tôi. Không phải một, mà là hai, và tôi nằm ngay giữa bọn họ.
Họ rất lớn mạnh. Tôi chắc chắn không thể cạnh tranh với họ về giá, và tôi e rằng khách hàng của tôi cũng không có lựa chọn nào khác ngoài việc rời bỏ tôi.”
Bạn tôi lắng nghe trọn câu chuyện rồi hướng về những người còn lại trong buổi hội thảo – những người đang im lặng và tỏ ra thương cảm cho người đàn ông này.
“Không sao cả!”, bạn tôi nói. “Chúng ta cần phải cứu Rinaldo. Chúng ta cần làm điều gì đó nghịch đảo một chút. Rinaldo có thể làm gì để giữ chân khách hàng? Liệu chúng ta có thể nghĩ ra những ý tưởng mà trước đó chưa ai nghĩ ra?”. Và mọi người bắt đầu suy nghĩ. Họ dùng giấy và bút để thể hiện các ý tưởng nghịch đảo, những mô hình kinh doanh mới đảo ngược cả thế giới và giúp cửa hàng đồ gia dụng của Rinaldo sống sót. Buổi hội thảo diễn ra trong hỗn loạn và ồn ào – kiểu hỗn loạn mà bạn thường thấy khi những người tham gia tỏ ra rất hứng khởi.
Khi bạn tôi thông báo hết giờ, có thể thấy rõ là ai cũng muốn được chia sẻ ý tưởng của mình. Các ý tưởng tự do tuôn trào. Hàng trăm gợi ý khác nhau được đưa ra:
• Tại sao phải đợi khách hàng tìm đến bạn? Hãy tìm họ trước! Hãy đặt một chiếc xe tải chở đầy các sản phẩm của bạn và lái nó đến nơi người ta đang xây dựng nhà cửa.
• Bạn có những nhân viên thời vụ. Hãy biến cửa hàng thành trung tâm đào tạo nơi mọi người sẽ có được các lời khuyên về dự án xây dựng từ các chuyên gia hàng đầu.
• Bắt đầu dịch vụ “Đúng lúc”⁵³. Nếu có khách hàng gọi điện hay nhắn tin cho biết họ cần một dụng cụ nào đó, hãy giao hàng ngay lập tức.
⁵³. Just-in-time.
• Nếu tôi cần một cái đinh, bán cho tôi một cái đinh để tôi không phải mua nguyên cả gói.
Nhóm các gợi ý hữu ích nhất đến từ những người phụ nữ. Nhiều người trong số họ nói về việc các cửa hàng vật liệu và trung tâm đồ gia dụng khiến họ không hài lòng như thế nào và mong muốn của họ về một cửa hàng đáp ứng đúng các nhu cầu và thị hiếu của họ. Rinaldo nên tuyển thêm nhân viên nữ, phát triển các lớp học cho phụ nữ, tìm ra các sản phẩm mà phụ nữ cần cho các dự án nhà cửa. “Mẫu nghịch đảo! Một cửa hàng đồ kim khí dành cho phụ nữ thì sao nhỉ?”, một người trong số họ nói.
Bạn tôi nói rằng đó là buổi tư duy nghịch đảo hiệu quả nhất mà anh ấy từng chứng kiến. Rất nhiều ngành nghề và các quan điểm khác nhau cùng tụ họp lại trong căn phòng để đưa ra ma trận dồi dào ý tưởng và Rinaldo cảm thấy rất hài lòng khi ngồi xuống. “Giờ tôi đã có hy vọng”, ông ấy nói. Trong vài tháng sau đó, ông ấy đã biến mô hình kinh doanh của mình thành mô hình nghịch đảo so với hai trung tâm đồ gia dụng kia. Khi trung tâm đồ gia dụng bán các sản phẩm chung chung và nhân viên của bọn họ không được đào tạo nên không có chút hiểu biết nào về hàng hóa và khách hàng, Rinaldo mang đến dịch vụ chăm sóc khách hàng cá nhân tận tâm và cùng với những kiến thức chuyên môn đầy đặn, tiếp cận chủ yếu với khách hàng nữ giới. Bất kể điều gì các “ông lớn” đang làm, Rinaldo chọn cách ngược lại.
Ở bên này thị trấn là ông lớn A. Bên kia thị trấn là ông lớn B. Họ đã tranh giành nhau thị phần trong một trận chiến đúng kiểu tư duy hai phương thức điển hình, ngay cả khi giữa họ không có nhiều sự khác biệt. Trong lúc đó, Rinaldo, với Lựa chọn tối ưu thứ 3, ở giữa và thành công trong việc tạo ra sự khác biệt cho chính mình so với đối thủ và hài lòng khi lượng khách hàng đã tăng lên nhờ sự phối hợp tài tình giữa dịch vụ và kỹ năng của ông.
Những tổ chức Lựa chọn tối ưu thứ 3 như vậy ghi điểm bởi sự tôn trọng và đồng cảm họ dành cho những nhân viên và khách hàng của mình. Họ luôn tự hỏi chính mình câu hỏi mang tính đảo ngược ra mẫu nghịch đảo: “Tôi có thể làm gì để thay đổi nhận thức thông thường, đảo ngược mọi thứ, không chỉ để tạo ra điểm khác biệt trên thị trường mà còn để cung cấp những giá trị đặc biệt cho hàng xóm của tôi?”.
Bạn sẽ nghĩ gì về một nhà hàng cho phép khách hàng tự quyết định họ sẽ trả bao nhiêu tiền cho bữa ăn? Dù đo lường hiệu quả theo cách nào, Panera Bread vẫn là một ví dụ thành công. Với hàng nghìn cửa hàng bánh ngọt theo phong cách quán cà phê ra đời tại 40 bang của nước Mỹ, Panera đặt ra sứ mệnh “mỗi người một ổ bánh mì trong tay”. Họ chiếm vị trí cao nhất trong bảng xếp hạng của Mỹ về mức độ trung thành của khách hàng tại các nhà hàng bình dân. Và bây giờ, Panera muốn được đền đáp.
“Panera Cares là một kiểu quán cà phê mới, một quán cà phê cộng đồng dựa trên việc chia sẻ trách nhiệm”. Công ty đã mở nhiều nhà hàng theo lối tư duy khác biệt của mẫu nghịch đảo – nơi khách hàng sẽ trả tiền theo mức giá họ thích trả. Mục tiêu, như chủ tịch của Panera Ron Shaich nói: “là để đảm bảo rằng những người cần có một bữa ăn sẽ có được một bữa ăn. Mọi người được khuyến khích lấy thứ họ cần và đóng góp những gì họ có thể. Không có bảng giá hay quầy thu tiền, chỉ có các mức độ ủng hộ và các thùng quyên góp”. Một vài khách hàng ủng hộ nhiều hơn người khác, một vài người ủng hộ rất nhiều, một vài người bỏ ra rất ít. Một vài người tình nguyện làm việc để đổi lấy thức ăn. Shaich chỉ ra rằng khoảng một phần ba lượng khách hàng đã để lại số tiền nhiều hơn mức gợi ý. Quán cà phê của họ có đủ tiền để trang trải các khoản chi phí và tự sống sót được.⁵⁴
⁵⁴. “Panera Bread Foundation Opens Third Panera Cares Community Café in Portland, OR”, Marketwire, 16/01/2011; Bruce Horovitz, “Non-Profit Panera Café”, USA Today, 18/05/2010; “Panera’s Pick-What-You-Pay Café Holds Its Own”, Reuters, 28/07/2010, http://blogsreuterscomshop-talk/2010/07/28/paneras-pick-what-you-pay-cafe-holds-its-own/.
Tôi tin rằng các quán cà phê mẫu nghịch đảo này của Panera mang lại cho công ty giá trị gấp nhiều lần so với giá trị mà họ kiếm được từ khoản đầu tư. Panera nhận được thiện chí của những người tốt. Nó đã thay đổi cuộc sống của khu dân cư theo cách tích cực – vì con người chúng ta ai cũng cần đến một điểm nương tựa trong những thời điểm sóng gió. Nó mang đến cho những khách hàng cơ hội giúp đỡ người khác và giúp đỡ chính mình. Panera dạy chúng ta rằng luôn có nhiều hơn một cách để có được lợi nhuận từ việc kinh doanh.
Mẫu nghịch đảo ở các nước đang phát triển
Sự độc đáo của các quốc gia đang phát triển đang đảo ngược cả thế giới. Các công nghệ phát minh nhanh, chi phí thấp, tốn ít năng lượng từ các quốc gia đang phát triển đặc biệt sáng tạo và có thể tạo ra sự thay đổi sâu sắc đối với nền kinh tế toàn cầu.
Trong một lần đến thăm Mông Cổ, bạn của tôi Clayton Christensen đã đi chợ và nhìn thấy những chiếc TV chạy bằng năng lượng mặt trời và rất rẻ. Ông ấy tự hỏi liệu các sản phẩm này có thể phá vỡ kiểu đầu tư lớn và cơ sở hạ tầng vững chắc của nền công nghiệp năng lượng điện truyền thống hay không. “Những chiếc TV này đáp ứng tốt kỳ vọng của chúng ta: Con người không muốn cỗ máy khổng lồ tiêu tốn nhiều năng lượng, họ chỉ cần những chiếc TV hoạt động được”.
Gần nửa số hộ gia đình ở Ấn Độ không có điện để dùng. Không có điện, hàng triệu người không có việc làm và cơ hội học tập. Hơn nữa, thiếu điện cũng gây hại đến môi trường, hàng triệu ngọn lửa đun nấu đang làm ô nhiễm bầu không khí của chúng ta. Những cuộc tranh luận lớn diễn ra từ năm này qua năm khác với cùng chủ đề làm thế nào để ai cũng có điện để dùng. Các tập đoàn tranh cãi với các nhà môi trường học, thành phố tranh cãi với nông thôn về lợi ích, các chính trị gia tranh cãi lẫn nhau… Giống như phần còn lại của thế giới, kiểu tư duy hai phương thức có thể phá hỏng bất cứ quá trình hữu ích nào.
Trong lúc đó, một kỹ sư trẻ và cũng là một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 đến từ Bangalore tên là Harish Hande đã tự hỏi chính mình một câu hỏi mang tính đảo ngược tìm ra mẫu nghịch đảo: làm thế nào để tạo ra điện cho mọi người mà không tốn chi phí và cũng không gây tác hại tới môi trường? Nếu làm được điều gì đó tốt hơn những gì những người khác từng nghĩ đến thì tốt nhỉ?
Và Hande đã tìm ra được một cách để mang đến cho đồng bào anh nguồn năng lượng hoàn toàn sạch và không tốn bất cứ đồng nào. Selco India, công ty của anh, đã lắp đặt 115.000 hệ thống năng lượng mặt trời với chi phí thấp. Khách hàng của anh, dù là những người làm công ăn lương theo ngày hay những doanh nghiệp nhỏ, chỉ phải trả vài trăm đô la để có một hệ thống đèn 40 watt có thể chiếu sáng căn nhà nhỏ suốt đời. Rất ít người trong số họ có nhiều tiền, nên Hande giúp họ sắp xếp các khoản vay. Kết quả là trẻ em có thể làm bài tập dưới ánh sáng đèn điện thay cho những ngọn đèn dầu lập lòe và nguy hiểm. Những cửa hàng may mặc nhỏ thường gặp rắc rối khi mất điện nay đã có thể chạy máy khâu, máy may suốt cả ngày. Các gia đình có thể nấu ăn trên bếp điện thay vì những ngọn lửa nghi ngút khói. Các tài xế taxi ba bánh có thể sạc bình ắc-quy dự phòng nhờ thế tăng thêm thu nhập. Đèn đường mang đến sự an toàn cho những ngôi làng hẻo lánh.
Lựa chọn tối ưu thứ 3 của Harish Hande đã thay đổi cuộc sống của hàng ngàn gia đình ở miền Nam Ấn Độ. Điều tương tự cũng xảy ra ở Trung Quốc – nơi một công ty có tên là Chi Sage đã phát triển hệ thống bơm khí nóng có khả năng đảo ngược lại cho phép làm mát hay làm ấm một căn nhà với bất kỳ nguồn nước nào, bao gồm cả nước giếng, sông suối hay ao hồ gần đó mà chỉ tốn rất ít chi phí và không gây ra bất cứ ảnh hưởng xấu nào đến môi trường.⁵⁵
⁵⁵. Xem “What American Entrepreneurs Can Learn From Their Foreign Counterparts”, MIT Entrepreneurship Review, 06/12/2010.
Những phát minh vừa tiết kiệm chi phí vừa thân thiện với môi trường như vậy có thể dễ dàng phá vỡ nền kinh tế của các quốc gia phát triển hơn, Giáo sư Vijay Govindarajan của Đại học Dartmouth nói: “Có lẽ chúng ta đang đứng trên đỉnh cao của thế kỷ mới – thời điểm mà những phát minh mang tính đột phá xảy ra đầu tiên ở các quốc gia đang phát triển… Điều tuyệt vời của thời đại toàn cầu hóa là những phát minh như vậy có thể được nhân rộng không chỉ ở những thị trường đang phát triển mà quan trọng hơn, nó cũng có thể được nhân rộng cho cả những quốc gia phát triển”⁵ .
⁵ . Vijay Govindarajan, “Reverse Innovation at Davos”, HBR Blogs, 04/02/2011, http://blogshbrorggovindarajan/2011/02/reverse-innovation-at-davoshtml#.
Chúng ta sống trong thời đại mà những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 kết nối với nhau trên cả địa cầu. Những kết nối này đã trở nên vô cùng phổ biến, ví dụ như một kỹ sư năng lượng mặt trời ở Ấn Độ và một người khởi xướng ở Mỹ và một nhóm sản xuất ở Trung Quốc có thể kết nối với nhau. Hợp lực trong lĩnh vực kinh tế không giống như bất cứ tiền lệ nào trong lịch sử và chúng đang bùng nổ ở khắp mọi nơi. Nhưng để đạt tới mức độ cách mạng này, cần có bước chuyển dịch mô thức. Chúng ta phải cảm thấy thoải mái với một thế giới mà các tư duy nghịch đảo có thể bùng nổ chỉ sau một đêm và phá bỏ những lệ thường. Chúng ta không chỉ nhận thức về tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 và áp dụng nó một cách hời hợt, mà chúng ta phải trở thành bậc thầy trong việc sử dụng Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Thời đại của hợp lực
Theo một cách hiểu nào đó, “doanh nghiệp” không còn tồn tại vì ranh giới giữa khách hàng và nhân viên không còn nữa. Tất cả đều là khách hàng. Làn sóng công nghệ đã phá hủy những rào cản cũ về cả thời gian và địa lý. Mô hình Thời đại Công nghiệp của các “pháo đài” tập đoàn đã xói mòn dần trong thời đại của sự minh bạch và thay đổi liên tục. Chúng ta không chỉ là những phòng ban trên sơ đồ tổ chức. Chúng ta kết nối với nhau như những con người, hoặc chúng ta chẳng hề kết nối chút nào cả.
Dù vậy, tôi vẫn tin rằng còn rất nhiều người đang mắc kẹt bên trong những bức tường của nhà tù Thời đại Công nghiệp. Đây là một vài lời bình luận chúng tôi có được từ cuộc điều tra trên mạng mang tên Thử thách Nghiêm túc:
• “Mỗi ngày tôi cảm thấy tôi dành quá nhiều công sức cho công việc này nhưng tôi chẳng nhận lại được gì cả.”
• “Tôi tìm kiếm ý nghĩa thực sự trong công việc mình làm mỗi ngày. Không có ý nghĩa, công việc trở nên rất khó khăn và nó thường dẫn tới kiệt sức và trầm cảm.”
• Đôi khi, tôi không biết mình đang đi đâu và mục đích của công việc mình đang làm.”
• “Tôi thích làm công việc hiện tại nhưng tôi không đam mê nó, nó không giúp được gì cho tâm hồn tôi. Tính đến thời điểm này trên con đường sự nghiệp của tôi, tôi đã dành quá nhiều năm làm việc bởi tôi không biết mình sẽ làm gì nếu không làm công việc mà tôi đang làm.”
• “Vấn đề nằm ở chỗ các giá trị của tôi không ăn nhập với các giá trị của tổ chức mà tôi đang làm việc.”
• “Thiếu mục tiêu khiến tôi cảm thấy như không tạo ra bất cứ sự thay đổi nào cho thế giới.”
• “Các ông chủ quản lý từng li từng tí một trong mọi mặt của doanh nghiệp.”
• “Chúng ta thường cố gắng vượt qua xung đột bằng cách đối đầu, mà không biết rằng chúng ta đang nghiêm trọng hóa vấn đề.”
• “Mâu thuẫn trong tổ chức làm tăng tỷ lệ bỏ việc và thất bại trong việc duy trì sự đồng nhất.”
• “Một vài quản lý không chịu nhận lỗi và tranh công trong cả những việc mà họ không làm. Họ liên tục đẩy việc sang người khác thay vì tự làm.”
Hãy chú ý cảm giác làm việc không mục tiêu, bị cô lập và bị đối xử bất công. Những người không cảm thấy rằng họ đang là một phần của điều gì đó lớn lao, của những nỗ lực hợp lực lớn hơn nhiều so với chính bản thân mình thì họ sẽ không ngừng nghi ngờ. Giờ đây, những bức tường duy nhất còn lại là những bức tường bên trong chúng ta. Đó là những bức tường mang tính văn hóa và tinh thần: “Tôi đơn thương độc mã ở đây. Tôi không có mục tiêu, không có cảm giác mình thuộc về nơi này. Tôi không có chung các giá trị này. Vì sao cuối cùng tôi lại mắc kẹt trong cái nhà tù này?”. Những bức tường ngăn cách giữa người với người giam cầm chúng ta trong cái lãnh thổ chật hẹp của chính mình, và trong lối tư duy đổ lỗi và phòng vệ: “Nếu anh khác tôi, anh là một mối đe dọa. Nếu anh không nhìn mọi thứ giống như tôi, anh sẽ phải nhìn mọi thứ theo cách của tôi sau khi tôi ‘xử lý’ xong anh!”.
Sẽ tuyệt vời biết bao nếu chúng ta bỏ lại lối tư duy đóng khung mang tính hai chiều đó lại phía sau, bỏ lại cả nỗi ám ảnh tự cao tự đại. Kiểu suy nghĩ đó nghe mới lạc hậu làm sao trong thời đại mà hợp lực đang diễn ra trên toàn cầu.
Bạn đã bao giờ làm việc cùng một nhóm hợp lực thực sự chưa? Đã bao giờ bạn ý thức được rằng bạn không thể để mất dù chỉ một thành viên trong số đó? Khi mà bạn có thể tỏa sáng như một cá thể độc lập nhưng vẫn cảm nhận được mối liên kết sâu sắc với những người xung quanh, như thể tất cả đều chỉ là một người? Khi mà mỗi ngày bạn đều trở nên gắn bó với nhau hơn và các khả năng cộng hưởng của các bạn ngày càng trở nên lớn mạnh? Khi bạn tự khiến mình ngạc nhiên với những kết quả của Lựa chọn tối ưu thứ 3 mà bạn đang tạo ra? Khi mà chỉ riêng việc tồn tại và làm việc cùng nhau thôi cũng mang đến những trải nghiệm vui vẻ và thú vị? Tôi đã trải nghiệm những điều này rất nhiều và tôi thấy tiếc cho những người chưa bao giờ có được cơ hội đó. Đối với tôi, sợi dây gắn kết tình cảm giữa tôi với những người bạn làm việc cùng tôi đã vượt xa và lớn mạnh hơn thành quả khá nhỏ về lợi ích hay vị trí cá nhân.
“Cả tiền bạc hay quyền lực đều không thể tạo ra sức ảnh hưởng bền vững đối với hạnh phúc – hạnh phúc của từng cá nhân, hạnh phúc của sự hợp tác, của các mối quan hệ và các tổ chức”. Bạn tôi, Colin Hall, một lãnh đạo kinh tế lẫy lừng của Nam Phi đã nói như thế. Con người chỉ cảm thấy gắn kết và hạnh phúc khi “hợp lực liên tục diễn ra và tổng thể lớn hơn rất nhiều so với tổng của từng bộ phận cộng lại”⁵⁷.
⁵⁷. Colin Hall, “Mergers and Acquisitions”, Learning to Lead, tháng 11/2004, http://wwwltlcozapublic-librarymergers-and-acquisitions.
HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT
Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này là truyền đạt lại những gì bạn đọc cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều thứ hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người thân trong gia đình – và chia sẻ với họ những gì bạn học được. Hãy bắt đầu bằng những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:
• Tại sao “Chiến đấu” và “Bỏ chạy” lại là hai mô thức chiếm ưu thế trong văn hóa lãnh đạo ở hầu hết các tổ chức? Điều gì xảy ra nếu một lãnh đạo muốn chiến đấu? Điều gì xảy ra nếu một lãnh đạo muốn bỏ chạy?
• Miêu tả phong cách lãnh đạo theo tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nó khác so với tư duy “Chiến đấu hay bỏ chạy” như thế nào? Kiểu lãnh đạo theo tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 mang lại lợi ích gì?
• Làm thế nào để các mô thức của hợp lực có thể giúp bạn giải quyết mâu thuẫn nơi công sở?
• Bằng cách nào, sự ngạo mạn có thể ngăn một vị lãnh đạo hay một tổ chức tiến tới hợp lực?
• Kiểu tiếp cận mâu thuẫn theo phương thức giao dịch gây ra nguy hiểm gì? Đâu là điểm lợi của kiểu tiếp cận theo phương thức chuyển đổi?
• Miêu tả sự khác nhau giữa kiểu đàm phán truyền thống và đàm phán theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Đâu là các mô thức của các nhà đàm phán theo Lựa chọn tối ưu thứ 3? Bạn đạt tới bước hợp tác hợp lực với các bên khác trong cuộc đàm phán như thế nào?
• “Hợp lực xảy ra ở những bờ rìa” – câu này có ý nghĩa như thế nào? Bạn vận dụng quan điểm đó như thế nào?
• Miêu tả một nhóm hợp lực hay một nhóm có khả năng bổ khuyết cho nhau. Nó khác gì so với các nhóm bình thường? Tại sao sự đa dạng lại đóng vai trò quan trọng đối với những nhóm như vậy? Chúng ta có thể học được gì từ câu chuyện của LEGO về tư duy của một nhóm hợp lực?
• Giải thích nguyên tắc hoạt động của quá trình tạo ra nguyên mẫu và đảo ngược nguyên mẫu. Tại sao các quá trình này lại hữu ích đối với một nhóm hợp lực? Chúng ta có thể học được gì từ câu chuyện của Rinaldo hay câu chuyện khác trong chương này có liên quan đến các quá trình trên?
• Tôi tin rằng các quán cà phê theo kiểu mẫu nghịch đảo của Panera sẽ mang về cho công ty khoản lợi ích lớn hơn nhiều lần so với lợi nhuận từ chính khoản đầu tư. Bạn có nghĩ thế không? Tại sao chuỗi cà phê Panera lại là một ví dụ điển hình về mẫu nghịch đảo?
• Bạn đã bao giờ làm việc cùng một nhóm thực sự hợp lực chưa? Bạn cảm thấy như thế nào? Bạn có thể làm gì để biến nhóm làm việc hiện tại của bạn thành một nhóm hợp lực?
HÃY THỬ ĐIỀU NÀY
Bạn có gặp phải vấn đề gì quan trọng hay có được thêm các cơ hội nơi công sở không? Bạn có gặp khó khăn khi phải đưa ra một quyết định? Hãy thử phác thảo nguyên mẫu cho những Lựa chọn tối ưu thứ 3. Mời những người khác cùng đóng góp. Sử dụng công cụ “Bốn bước để hợp lực”.
BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?”. Nếu có, tiếp tục sang bước 2.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?
3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.
4. Đi đến Hợp lực
Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực. Lắng nghe thấu hiểu những người khác trong suốt quá trình này.
Làm thế nào để hợp lực
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong một tình huống xung đột hay sáng tạo, câu hỏi này giúp mọi người gạt đi những định kiến vốn có để có thể phát triển được quan điểm thứ ba.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Liệt kê những đặc điểm hoặc viết một đoạn văn mô tả một kết quả thành công trông sẽ như thế nào với mọi người? Trả lời những câu hỏi dưới đây khi bạn thực hiện:
• Liệu tất cả các bên có liên quan đều tham gia quá trình thiết lập tiêu chí? Bạn có thu thập nhiều ý kiến từ nhiều người nhất có thể hay không?
• Những kết quả nào chúng ta thực sự muốn? Nhiệm vụ thực sự cần được hoàn thành là gì?
• Những kết quả nào sẽ “có lợi” cho tất cả mọi người.
• Chúng ta có bỏ qua những nhu cầu cố hữu của bản thân để đi đến những giải pháp tốt hơn?
3. Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Làm theo các hướng dẫn sau:
• Hãy chơi hết mình với nó. Đây không phải là “thực tế”. Mọi người đều biết rằng đây là một trò chơi.
• Tránh những thỏa thuận hoặc đồng thuận nóng vội, hoặc chưa chín muồi.
• Tránh phán xét ý kiến của người khác – hoặc của chính bạn.
• Tạo ra các mô hình. Vẽ tranh lên bảng trắng, phác thảo biểu đồ, xây dựng các mô hình thu nhỏ, viết các bản nháp sơ bộ.
• Truyền đạt ý tưởng cho họ. Đảo ngược lối suy nghĩ thông thường.
• Làm việc nhanh chóng. Đặt ra giới hạn thời gian để giữ cho năng lượng và ý tưởng được tuôn chảy.
• Tạo ra thật nhiều ý tưởng. Bạn không thể tiên đoán trước ý tưởng nào sẽ đưa bạn đến phương án thay thế thứ ba.
4. Đi đến hợp lực
Bạn nhận ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cảm giác phấn khích và cảm hứng trong căn phòng. Xung đột cũ đã được xóa bỏ. Phương thức mới đáp ứng những tiêu chí của sự thành công. Cảnh báo: Tránh nhầm lẫn thỏa hiệp với hợp lực. Thỏa hiệp tạo ra sự thỏa mãn nhưng không vui vẻ. Thỏa hiệp có nghĩa là tất cả đều mất đi thứ gì đó. Hợp lực có nghĩa là tất cả đều chiến thắng.
