Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3

Lượt đọc: 984 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Trật Tự Xã Hội Theo Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3

❊ ❊ ❊

Vào ngày 23/6/1985, chuyến bay 182 của hãng Air India, khởi hành từ Toronto tới New Delhi đã phát nổ khi bay qua vùng biển Ireland, khiến hơn 300 người thiệt mạng. Quả bom bắt nguồn từ hành lý đã được cho phép đi qua kiểm tra an ninh từ Sân bay quốc tế Vancouver. Từ đây, các cơ quan điều tra đã tập trung vào nhóm người Sikh ly khai sống tại Richmond, một vùng ngoại ô ở Vancouver. Vụ nổ bom là một cú đánh vào cuộc chiến đang diễn ra giữa chính phủ Ấn Độ và những người Sikh cực đoan muốn giành lại độc lập cho Punjab – vùng đất quê hương của mình.

Việc tội ác khủng khiếp này có gốc rễ từ một cuộc nội chiến cách Vancouver nửa vòng trái đất đã khiến chính quyền của thành phố nên thơ bên bờ biển Thái Bình Dương này vô cùng sốc. Có hơn 100.000 người Sikh sống tại Vancouver. Các nhà phân tích sau đó đã kết luận rằng nếu cảnh sát Vancouver gây dựng niềm tin với cộng đồng người Sikh, họ đã có thể có sự sáng suốt cần thiết để ngăn chặn cuộc tấn công.⁴

⁴ . Ken McQueen và John Geddes, “Air India: After 22 Years, Now’s the Time for Truth”, Macleans, 28/5/2007.

Không chỉ tại Canada, mà ở mọi nơi, câu trả lời cho tội ác không chỉ dừng lại ở việc thực thi pháp luật, truy bắt tội phạm sau khi vụ án đã xảy ra. Xây dựng một xã hội dân sự là một nhiệm vụ cần phải thực hiện, một xã hội dựa trên những mối quan hệ bền vững tạo nên từ sự tôn trọng và cảm thông. Và điều này cần đến lối tư duy sáng tạo của Lựa chọn tối ưu thứ 3 – cũng là lối tư duy của Ward Clapham. Clapham là người đã có ba mươi năm trong ngành cảnh sát, giờ đây đã nghỉ hưu. Với hình ảnh tuyệt vời trong chiếc áo khoác màu đỏ và chiếc mũ trắng tinh khôi, Ward luôn tự hào là một cảnh sát Hoàng gia Canada. Và ông nên thế -bởi đây cũng là lực lượng cảnh sát duy nhất tôi biết có tầm nhìn chiến lược chủ động. Sứ mệnh chính của họ là “bảo vệ hòa bình”, đây là một khái niệm rộng hơn nhiều thay vì chỉ đơn thuần là thực thi luật pháp.

Khi mới bắt đầu sự nghiệp, với tư cách là một cảnh sát trẻ ở vùng phía Bắc Canada, ông đã dành một ngày để trò chuyện với một vài trẻ em địa phương. Ông hỏi rằng các em nghĩ nhân viên cảnh sát thì làm gì. Các em trả lời: “Ông là thợ săn. Ông nấp trong bụi rậm và lôi cha mẹ chúng cháu vào tù”. Ward nhận ra những đứa trẻ sợ ông, và điều này ám ảnh ông.

Một phần công việc của ông là cập nhật hồ sơ về những trường hợp trẻ vị thành niên gây rối. Việc đọc hàng đống hồ sơ khiến ông chán nản. Ông biết rằng trong những trường hợp này, nhiều đứa trẻ tuổi vị thành niên sẽ phải vào tù hoặc tệ hơn, Ward còn băn khoăn hơn khi nghĩ rằng không ai có bất cứ ý niệm nào về việc phải làm để dừng tình trạng này lại. Đó quả là một thách thức to lớn. Nghiêm khắc không phải là câu trả lời. Và ông cũng không thể ngồi yên khi mà trường học, nhà thờ và chính phủ tranh cãi xem phải làm gì. “Giống như thể ở thượng nguồn của một dòng thác và nhìn người ta vật lộn trong nước vậy. Bạn biết điều gì sẽ xảy ra nhưng bạn cảm thấy bất lực”.

Khi ông được chuyển đến một thị trấn tại Alberta, ông thấy người dân ở đây rất tức giận với những thanh niên ngỗ ngược. Một ngày nọ, ông nhận được một cuộc gọi đầy giận dữ báo cáo về một vài đứa trẻ đang chơi khúc côn cầu giữa đường phố và chặn lối đi của mọi người. Ông xuất hiện với chiếc xe tuần tra hú còi inh ỏi, bước ra ngoài và đứng đó trong khi lũ trẻ cúi mặt xuống đất. Trước đó chúng đã bị cảnh cáo. Ông biết bọn trẻ sợ hãi đến thế nào.

Vào khoảnh khắc đó, sứ mệnh “bảo vệ hòa bình” vang lên trong tâm trí ông. Ông có thể làm gì để bảo vệ hòa bình trong tình huống này? Không phải chỉ là thứ bình yên trong chốc lát, không phải chỉ là thứ bình yên giả dối tạo ra bằng cách tống khứ những đứa trẻ ngỗ nghịch đi khuất mắt, mà là làm sao để có được sự yên bình dài lâu?

Thế rồi ông nói: “Ta sẽ cho các cháu một lựa chọn. Hoặc ta đưa cho mấy đứa vé phạt, hoặc ta có thể chơi cùng mấy đứa”.

Những đứa trẻ kinh ngạc. Thế rồi sau đó, có một nhân viên cảnh sát cầm một cây gậy, đuổi theo một đứa trẻ và cười đùa cùng với chúng giữa đường phố. Đám đông tắc đường phiền lòng, và ông nhận được rất nhiều phàn nàn trong vài ngày tiếp theo từ những người tạm thời cảm thấy bất tiện, nhưng mối quan hệ giữa ông với lũ trẻ thị trấn ấy thì không còn như trước nữa.

Trong suốt sự nghiệp của mình, Ward Clapham tiếp tục làm người dân lẫn cấp trên của mình ngạc nhiên bằng phong cách tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 đầy chủ động. Tại một thị trấn khác, những người bán hàng liên tục bị nhắc nhở vì bán thuốc lá cho trẻ vị thành niên, và mức phạt dành cho họ rất nặng. Ward đi tới quan tòa và xin được trao cơ hội để thử làm một điều mới: sẽ hoãn mức phạt cho các chủ cửa hàng nếu họ tổ chức các lớp chống hút thuốc trong cửa hàng. Điều này nghe thật điên rồ, nhưng các chủ cửa hàng hăng hái tham gia, và rất nhanh sau đó các nhân viên cửa hàng lẫn những người trẻ của khu phố đó được tìm hiểu về sự nguy hiểm của hút thuốc. Lượng thuốc lá được bán cho trẻ vị thành niên giảm xuống rõ rệt. Điều quan trọng hơn với Clapham là nhiều người trẻ sẽ không bao giờ nghiện thuốc lá trở lại.

Clapham quan tâm đến gốc rễ của các vấn đề chứ không chỉ riêng các triệu chứng. Ông nói: “Chúng ta có thể tiếp tục vớt những xác chết đuối ở dưới chân thác, hoặc ngưng dòng chảy từ thượng nguồn ngay từ lúc đầu”. Và điều này cho thấy tư tưởng của Lựa chọn tối ưu thứ 3. “Vậy mà thật đáng tiếc khi chúng ta chỉ biết chấp nhận thực tế, rằng tội phạm và bạo lực có thể sẽ là cách sống của chúng ta và cả con cháu chúng ta nữa. Nhưng tôi muốn nói rằng: ‘Không, không, có một cách tốt hơn nữa’.”

Khi Clapham trở thành giám đốc Sở Cảnh sát Hoàng gia Canada tại Richmond, bang British Columbia – lúc đó dân số thành phố vào khoảng 175.000 người. Bạn không thể tìm thấy ranh giới giữa Richmond và Vancouver, bởi cả hai đều có lượng dân cư đa văn hóa vô cùng phong phú. Tại Richmond, hơn một nửa số dân là người Nam Á và Đông Ấn Độ. Những áp lực nặng nề về kinh tế và sắc tộc tạo nên môi trường sống khắc nghiệt cho những người trẻ ở đây. Tại đây ông đã thấy một phòng cảnh sát đô thị điển hình, “được thiết lập với phong cách bảo vệ an ninh trật tự theo phản ứng, có mặt sau khi sự cố xảy ra, gọi 911”. Công việc chính là để bắt được những kẻ xấu và đưa lũ trẻ ra khỏi đường phố. Hoàn toàn không có việc chủ động xây dựng mối quan hệ với người dân và đón đầu trước các hành vi tội phạm có thể xảy ra. Clapham xác định rằng mình phải thay đổi lối tư duy ở đây, tạo ra một nền văn hóa mới và giúp các đồng nghiệp cảnh sát của ông:

Cảnh sát được huấn luyện trong các chương trình đào tạo, và công cụ duy nhất trong bộ dụng cụ của họ là thực thi pháp luật. “Chúng tôi thực thi pháp luật”. Nhưng tôi bắt đầu yêu cầu họ suy nghĩ thêm. Tôi hỏi họ “cảnh sát trị an” nghĩa là gì. Chúng tôi nói về ngài Robert Peel, người đã sáng lập nên lực lượng cảnh sát đầu tiên tại London cách đây 150 năm. Ông nói rằng nó là về hòa bình. Bằng một cách nào đó, từ hòa bình, chúng ta lại dẫn đến thực thi pháp luật. Nhưng vẫn có cách để mang trật tự về lại một thế giới hòa bình, để có được một xã hội dân sự bền vững – để chứng kiến cái kết của tội phạm.

Khái niệm “cái kết của tội phạm” là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 thực sự. Thay vì mãi giương cờ khiêu chiến với tội phạm, chúng ta sẽ chấm dứt nó! Chúng ta ngăn chặn nó. Liệu điều này có khả thi? Có lẽ, nếu chúng ta giống như Ward Clapham - bỏ qua ý nghĩ rằng phòng chống tội phạm chỉ là một nhiệm vụ nhỏ, và nhận ra nó thực sự là toàn bộ nhiệm vụ của chúng ta.

Phòng ngừa tội phạm vốn mang một tiếng xấu. Với hầu hết mọi người, nó có nghĩa là tất cả những thứ ngăn cản tội phạm ngay từ đầu. Nó đòi hỏi những sự thay đổi xã hội lớn lao, xóa nghèo, nuôi dạy con cái tốt hơn, các trường học chất lượng. Không một đứa trẻ nào bị bỏ quên. Liệu chúng ta có thể làm tất cả những điều tuyệt vời này? Nó quá to lớn, vì thế cảnh sát chỉ làm nhiệm vụ mặc định của họ là bắt những kẻ gây rối. Nhiệm vụ của ta không phải là giúp họ tránh khỏi rắc rối.

Nhưng đây chính là mấu chốt – không chỉ là ngăn chặn ở thượng nguồn của dòng thác, mặc dù điều này vô cùng quan trọng. Điều chúng tôi muốn nói là trong công việc của cảnh sát, phòng ngừa là một quá trình liên tục – ở cả thượng nguồn, trung lưu và hạ nguồn.

Nhận thức quan trọng này của Lựa chọn tối ưu thứ 3 thay đổi mọi thứ. Có những thứ bạn có thể làm – những thứ có thể quản lý được – trước, trong và sau khi vấn đề xảy ra. Cách suy nghĩ của Clapham đã thay đổi khái niệm thực thi pháp luật tại Richmond. Không bỏ qua điều tra và thực thi pháp luật, nhưng ông cũng không ngừng nghỉ thúc đẩy những ý tưởng hợp lực mới mẻ để ngăn chặn tội ác trước khi nó xảy ra và ngăn chặn nhiều tội ác hơn sau khi nó xảy ra.

Thay đổi mô thức của lực lượng của ông là một thách thức lớn lao. Ông tiếp quản Sở Cảnh sát Richmond chỉ ít ngày sau khi cuộc tấn công khủng bố ngày 11/9/2001 diễn ra. Tại nơi đây, những ký ức đau đớn về chuyến bay Air India 182 lại trỗi dậy. “Cuộc khủng bố đã đưa chúng tôi quay trở lại với mô hình chuyên nghiệp của nghiệp vụ cảnh sát”, ông nói. “Những người giận dữ tìm kiếm một cách khắc phục nhanh chóng, nghiêm khắc thực thi pháp luật, chiến thuật quyết liệt, ngay cả khi phải từ bỏ một số quyền dân sự. Nó đưa chúng ta trở lại tâm lý chiến binh ‘chúng ta đối đầu với họ’.”

Nhưng Clapham rất kiên định. Ông nhanh chóng thiết lập một hội nghị “Chiếc gậy trình bày” cho cảnh sát, lãnh đạo thị trấn và cộng đồng đa dạng tại Richmond: người Hồi, người Sikh, người Đông Nam Á, Những bộ tộc thổ dân định cư đầu tiên (First Nations) tại Canada – tất cả mọi người. Khi microphone được bật, cộng đồng ấy lên tiếng: “Cảnh sát đang làm gì? Người ta gọi chúng tôi là những kẻ khủng bố? Chúng tôi bị quy chụp. Chúng tôi bị phân biệt chủng tộc. Mọi người vừa giận dữ vừa sợ hãi. Chúng tôi không phải là khủng bố chỉ bởi vì màu da của mình”. Những người lái taxi gốc Á tại sân bay quốc tế Vancouver than phiền về việc khách hàng sợ lên xe họ. Những người chủ cửa hàng sợ khách hàng của họ. Clapham kêu gọi: “Chúng ta sẽ để mọi người nói về điều này, trao cho họ cơ hội giãi bày, và để họ cảm thấy rằng mình được thấu hiểu. Hội nghị lớn ngày hôm nay là cơ hội đầu tiên để khai thông toàn bộ nhận thức. Bài học lớn nhất mà tôi đã học được là áp dụng ‘chiếc gậy trình bày’ vào công việc. Và sau đó chúng ta sẽ cùng hành động để thay đổi mọi thứ”.

Giao tiếp bằng “Chiếc gậy trình bày” là công cụ chìa khóa để định hướng lại tư tưởng của cả nhóm Clapham. Cũng giống như những sở cảnh sát khác, Sở Cảnh sát Richmond cũng có “giao ban đầu ngày”, một cuộc họp giao ban vào buổi sáng, thủ trưởng sẽ ngồi ở trung tâm, còn các nhân viên sẽ báo cáo và chờ quyết định của sếp. Clapham đã thay đổi điều này. Cuộc họp giao ban buổi sáng trở thành Sân khấu Kỳ diệu. “Chúng ta có thể làm gì khác đi? Còn điều gì chúng ta chưa cố gắng?”, ông đặt ra câu hỏi. “Nói về một sự thay đổi. Phải mất sáu tháng để họ cảm thấy thoải mái khi đóng góp hàng ngày. Chúng tôi chú tâm vào lắng nghe lẫn nhau và đảm bảo rằng mọi người đều được lắng nghe.

Tôi trộn lẫn tất cả. Mỗi ngày, tôi sẽ ngồi ở một nơi trong căn phòng, đôi khi là trong góc, và để các nhân viên điều hành cuộc giao ban. Chúng tôi luôn chú trọng nguyên tắc ‘lắng nghe để thấu hiểu’. Tôi luôn tin rằng có nhiều hơn một câu trả lời chính xác, và tôi thích nói về điều này bất cứ khi nào có thể, bởi nó giúp sự giao tiếp và tâm trí cởi mở hơn.”

Cuộc tìm kiếm ý tưởng không chỉ dừng lại trong sở cảnh sát mà còn lan ra cả cộng đồng. Một mục tiêu quan trọng của Lực lượng Cảnh sát Hoàng gia Canada là tạo nên mối quan hệ hợp tác với các nhóm công dân trong nỗ lực giữ trật tự cộng đồng. Một ngày nọ, một kiểm toán viên của Cảnh sát Hoàng gia Canada đến Richmond và nói: “Trên tài liệu của ngài không có ghi chép gì về mối quan hệ của ngài với cộng đồng”. Clapham cười và nói: “Chà, việc này cũng giống như yêu cầu tôi ghi chép lại từng hơi thở và từng cái chớp mắt vậy. Và với các nhân viên của tôi cũng thế, bởi đó là tất cả những gì chúng tôi làm. Tất cả đều là hợp tác”. Vậy là họ bắt đầu ghi chép, và nhận ra rằng họ tạo ra ba mươi, bốn mươi, tám mươi liên hệ hợp tác mỗi ngày.

Với tinh thần Lựa chọn tối ưu thứ 3, luôn tìm kiếm giải pháp tốt hơn mà trước đấy chưa ai từng nghĩ đến, Clapham gặp phải sự phản đối mạnh mẽ từ những người có tư tưởng hai phương thức. “Nếu anh không cứng rắn với tội phạm, vậy thì anh đang nhu nhược với chúng” là thông điệp mà ông liên tục phải đối đầu.

Tôi rơi vào xung đột trực tiếp với hiện trạng. Hiện trạng ấy rõ như ban ngày. Chúng tôi được kỳ vọng và trao thưởng để điều hành mô hình khắc phục sau sự cố và mô hình ra-lệnh-và-kiểm-soát. Vậy nên khi bạn bắt đầu phát triển mọi người thành lãnh đạo, chia sẻ khả năng lãnh đạo và biến ngăn chặn tội phạm trở thành mục tiêu chính, bạn rất dễ trở thành mục tiêu trong tầm mắt của những người đối địch.

Tôi dành một phần tư đến một phần hai ngày để biện minh cho chính mình. Họ liên tục tìm đến tôi để chứng minh rằng tôi sai lầm, để đánh bại tôi, để bắt tôi tuân theo hiện trạng. Họ sẽ mở cuốn sách luật lệ ra và chỉ cho tôi thấy tôi đã vi phạm những gì.

Nhưng tình thế tiến thoái lưỡng nan giữa “mềm mỏng đối đầu với cứng rắn” không có ý nghĩa gì với Ward Clapham. Ông tìm đến Lựa chọn tối ưu thứ 3, thứ thực sự tạo nên khác biệt. “Tôi xem 18.000 vụ phạm pháp một năm là 18.000 thất bại. Bất cứ điều gì tôi có thể làm để giảm con số này xuống đều là một sự thành công.”

Tấm vé tuyên dương

Sự tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 của Clapham đã thành công ngoài mong đợi. Một điều đặc biệt bất chợt tìm đến ông tại một buổi hội thảo ông tham gia. Người đứng đầu đưa ra câu hỏi: “Bạn sẽ làm gì nếu chứng kiến những đứa trẻ làm những điều đứng đắn?”. Clapham đã dành phần lớn sự nghiệp của mình gửi trát hầu tòa giúp cho những người trẻ vi phạm những hành vi tiêu cực. Nhưng nếu điều ngược lại xảy ra? Nếu những người trẻ được chú ý khi làm điều gì đó tốt đẹp thì sao? “Chúng tôi sẽ dành tặng những đứa trẻ tấm vé để phá vỡ quy tắc”, ông nói. “Vậy nếu chúng ta đưa cho chúng những tấm vé để bảo vệ luật pháp thì sao? Vì đã làm những điều có ích?”. Và từ đó ý tưởng về “tấm vé tuyên dương” ra đời, một mẫu nghịch đảo sáng suốt. Vì những tấm vé tuyên dương, Clapham tìm đến vô số đối tác trong cộng đồng của mình, và hàng tá cơ sở kinh doanh ở địa phương đã đóng góp những phiếu giảm giá thức ăn nhanh, kem miễn phí, phiếu giảm giá cho các câu lạc bộ khiêu vũ và sự kiện thể thao. Hội đồng thành phố Richmond cũng cung cấp vé bơi lội và trượt băng tại trung tâm cộng đồng. Những tấm vé tuyên dương ghi: “Gửi tới ________ - người đã làm một việc tốt”. Chúng được quy đổi thành mọi thứ, từ một chiếc pizza đến một chiếc máy nghe nhạc xách tay.

Vào một buổi tối, một thiếu niên ở Richmond (mà chúng ta sẽ gọi là John) đang trên đường đi về nhà thì bắt gặp một em nhỏ chạy ra giữa đường. Ngay lập tức, John chộp lấy đứa trẻ và đưa cậu bé trở lại vỉa hè an toàn. Một chiếc xe tuần tra của Cảnh sát Hoàng gia Canada đi qua đã nhìn thấy tất cả và dừng lại. Chắc hẳn John chưa từng nghe về những tấm vé tuyên dương, bởi khi người cảnh sát bước đến, cậu phản ứng giống như những thanh thiếu niên khác. Dạ dày của cậu co thắt lại, da cậu lạnh toát, và tim thì đập thình thịch; cậu nghĩ mình rơi vào rắc rối rồi.

Sau đó, người mẹ nuôi của John kể: “Con trai nuôi của tôi gặp tôi và nói rằng thằng bé được cảnh sát phát cho một tấm vé. Bạn có thể hình dung phản ứng lúc đầu của tôi tiêu cực thế nào rồi đấy. Thế rồi thằng bé nói: ‘Không phải đâu mẹ ơi, con nhận được một tấm vé tuyên dương’. Tôi hỏi: ‘Con đang nói gì thế?’”. John giải thích: “Một em nhỏ lao ra đường và con đã chạy theo để kéo nó vào vỉa hè. Một chú cảnh sát xuất hiện, bước ra và hỏi tên con – con cực kỳ sợ. Con nghĩ rằng chú cảnh sát nổi điên với con bởi chú ấy nghĩ rằng con bắt nạt đứa trẻ kia. Nhưng chú ấy lại nói rằng rất tự hào về con, con đã làm điều tốt và tặng con một tấm vé để bơi miễn phí, trượt băng miễn phí và chơi golf miễn phí”.

Người mẹ nuôi ấy xúc động rơi nước mắt, và sau đó đã treo tấm vé tuyên dương trong phòng ngủ của cậu con trai. Gần đây, bà hỏi tại sao cậu không sử dụng nó. John đáp: “Mẹ ơi, con sẽ không bao giờ sử dụng tấm vé này. Một nhân viên cảnh sát đã nói rằng con là một đứa trẻ tốt, và con có thể trở thành bất kỳ ai mà con mong muốn. Mẹ ơi, con sẽ không bao giờ sử dụng tấm vé này”.

Mỗi năm, có trung bình khoảng 40.000 tấm vé tuyên dương được trao tặng cho những thanh thiếu niên làm việc tốt. “Chúng tôi là những thợ săn đấy”, Ward cười nói. “Chúng tôi săn tìm họ vì những việc tích cực họ làm.” Một cảnh sát có thể chặn một cậu bé lại và trao cho cậu tấm vé tuyên dương vì đã đội mũ bảo hiểm khi đi xe đạp. Một nữ cảnh sát có thể trao những tấm vé tích cực cho một nhóm em gái trên đường vì họ không hút thuốc hay chửi thề. Đó là những người trẻ đầy lo âu và chênh vênh, và việc trao thưởng dù chỉ là những điều tích cực nhỏ bé cũng có thể tạo nên những điều tích cực lớn lao: sử dụng vạch qua đường dành cho người đi bộ, mượn sách ở thư viện để đọc thêm, vứt rác vào thùng thay vì trên đường phố.

Cùng với những tấm vé này, các nhân viên cảnh sát còn phát cả những tấm danh thiếp của bản thân. Đó không phải là những tấm danh thiếp công việc. Trên đó in hình ảnh của họ, sở thích cá nhân của họ – “trượt băng, chơi dù lượn, khúc côn cầu, nghe nhạc” – và một câu châm ngôn yêu thích về cuộc sống. Tấm danh thiếp của Clapham ghi: “Bạn không cần chất kích thích để cảm thấy phấn chấn yêu đời và thoát khỏi thực tại”. Điều đó giúp những người trẻ xem cảnh sát như là những người bình thường, không phải chỉ là cảnh sát.

Cộng đồng này đã thấy được một điều khác biệt. Keith Pattinson, giám đốc của câu lạc bộ Boys & Girls ở British Columbia nói: “Khi cảnh sát chú trọng vào ưu điểm của những người trẻ, họ đang tìm thấy những thay đổi trong mối quan hệ. Thay vì xúc phạm cảnh sát khi họ đi ngang qua, những đứa trẻ gọi họ lại và nói với họ: ‘Xem này, sẽ có chuyện xảy ra tối nay đấy. Ai đó sẽ bị thương, có thể các chú nên trông chừng’”.⁴¹

⁴¹. Robin Roberts, “40 Developmental Assets for Kids”, Mehfil, tháng 9-10/2006, 37.

Clapham cũng nhận ra điều tương tự: “Hầu hết người trẻ đều tránh cảnh sát và không muốn nhận vé phạt. Với những tấm vé tuyên dương, chúng tôi khen thưởng những người trẻ vì đã làm việc tốt, để rồi khi thấy cảnh sát, thay vì trốn đi thì chúng sẽ chạy lại với chúng tôi”. Mối quan hệ được cải thiện. Thanh thiếu niên có thể tìm đến cảnh sát thay vì sợ hãi. Cảnh sát trở thành một phần tích cực trong cuộc sống của họ; thay vì là một bộ máy thi hành luật vô cảm, họ là những người bạn giúp người trẻ điều hướng những thay đổi nhanh chóng đầy rủi ro trong tuổi trưởng thành.

Clapham cũng dành tặng nhóm của mình một thứ tương tự tấm vé tuyên dương: những thẻ quà tặng nhỏ ghi nhận sự đóng góp của các nhân viên trong việc thay đổi văn hóa của Richmond. Tất nhiên, ông lập tức gặp phải rắc rối với những luật lệ. “Bạn không được sử dụng tiền đóng thuế để mua thẻ quà tặng cho nhân viên vì những hành động đáng khen của họ.” Họ tước đi thẻ tín dụng công của tôi và gửi tôi tới một lớp học bốn giờ, tôi đã từ chối tham dự. Nhưng đây mới là phần thú vị: khi tôi nói với những người đứng đầu Richmond về chuyện này, họ hỏi: “Ông cần bao nhiêu tiền để tiếp tục làm việc ông đang làm?”. Sau đó họ tặng tôi một thẻ tín dụng khác, bởi họ nhận thấy giá trị của những việc tôi đang làm có tỷ lệ sinh lời một nghìn phần trăm so với số tiền bỏ ra. Luật lệ chỉ là những điều ngay thẳng bị làm cho sai lệch. Tôi được tin tưởng khi sử dụng súng, đạn và bình xịt hơi cay; nhưng lại không được tin tưởng khi sử dụng những công cụ để thay đổi văn hóa.

Nhưng cộng đồng yêu thích điều đó. Khi họ bắt đầu thấy được kết quả, họ muốn điều này diễn ra nhiều hơn. Cộng đồng là lý do tôi tiếp tục, bởi tôi được dẫn dắt bởi đam mê đi tới mục đích của mình – chấm dứt tội phạm tại thành phố của chúng tôi.

Tấm vé tuyên dương chỉ là một trong số nhiều những ý tưởng hợp lực mà Ward Clapham và đơn vị của mình thực hiện để xây dựng những mối quan hệ cá nhân nhằm ngăn chặn xung đột. Khi ông muốn các nhân viên của mình “làm quen với trường học” và kết bạn với các học sinh ở đó, ông biết rằng mình không thể nhận được tài trợ. Nhưng mạng lưới hợp tác rộng lớn của ông đã gửi những tấm séc để biến điều này thành khả thi. Họ cũng bắt đầu chương trình OnSide, tài trợ cho các nhân viên cảnh sát đưa trẻ em đến các sự kiện thể thao chuyên nghiệp. Một nhân viên của ông đã đi leo núi suốt cả mùa hè với những học sinh cấp ba bỏ học, và cuối cùng đã thuyết phục được chúng quay trở lại trường học.

Chúng tôi nhận rất nhiều lời phàn nàn về những đứa trẻ chạy xe đạp trong các công viên công cộng và khu vực cửa hàng. Thay vì phê bình lũ trẻ, chúng tôi đã đưa ra một phương án thứ ba. Thành phố đã quyên góp rất nhiều, chúng tôi tự xử lý cùng với lũ trẻ và giờ đây, chúng tôi chạy xe và đua với chúng trên công viên dành riêng cho xe đạp. Sự kết nối được tạo ra với bọn trẻ là vô giá. Và thật bất ngờ, những lời phàn nàn cũng chấm dứt.

Những cuộc đua xe tốc độ cao trên đường phố là một vấn nạn với cảnh sát Richmond. Khi một cảnh sát hy sinh vì cố ngăn chặn một cuộc đua xe, thậm chí Ward đã muốn quay lại với việc thực thi pháp luật nghiêm khắc. “Nhưng điều đó có kết quả gì không? Chúng tôi đã đấu tranh với nó trong nhiều năm và vẫn mất đi bốn người trẻ mỗi năm vì những cuộc đua xe trên đường phố, và giờ đây là một nhân viên của chính tôi cũng ra đi.” Vậy nên Sở Cảnh sát Richmond đã tổ chức một phiên họp hợp lực tìm ra cách xử lý những tay đua trẻ trên đường phố. Một cảnh sát đưa ra ý tưởng mẫu nghịch đảo khác biệt: “Nếu chúng ta không thể xử lý chúng theo cách của chúng ta, hãy thử theo cách của chúng. Hãy tìm một chiếc MINI Cooper, trang trí những phụ kiện có thể lắp ráp hợp pháp lên một chiếc xe, và đưa nó đến những buổi trưng bày xe hơi. Chúng ta sẽ đánh dấu nó như một trong những chiếc xe của mình. Đó sẽ là thứ hay ho nhất mà họ từng thấy”.

Những tay đua xe đường phố yêu thích lắp ráp phụ kiện cho những chiếc xe của mình. Họ chọn những chiếc ống xả, bàn đạp ga, nẹt pô bất hợp pháp – bất cứ thứ gì để làm tăng thêm uy lực cho xe – và họ yêu thích việc khoe khoang chúng tại những buổi trưng bày xe hơi. Vậy nên cảnh sát đã sử dụng chiếc MINI được quyên góp để làm xe cảnh sát, trang hoàng cho nó và biến nó thành sự thu hút lớn nhất tại những buổi trưng bày. Nó lập tức thu hút rất đông các tay đua và cảnh sát bắt đầu tạo ra các mối quan hệ, xây dựng lòng tin với họ, thảo luận về mối nguy hiểm của việc đua xe trên đường phố công cộng.

Tất nhiên, Clapham không được để yên với điều này: “Cấp trên của tôi nghe về chuyện đó, đi tới buổi trưng bày và yêu cầu chúng tôi ngừng ngay việc với chiếc xe. Ồ, hoặc chúng tôi không tuân lệnh, hoặc chúng tôi phải từ bỏ công cụ duy nhất có được để xử lý những tay đua đường phố”. Như bạn kỳ vọng, họ đi đến một phương án thứ ba. Họ đã sơn lại chiếc MINI, đồng thời sử dụng cả phù hiệu cảnh sát nam châm và còi hú cảnh báo có thể tháo lắp được để biến nó thành chiếc xe cảnh sát bất cứ lúc nào. Và họ vẫn trưng bày chiếc xe hơi tại buổi trưng bày.“Nhờ đó kể từ năm 2003, chúng tôi chẳng có một vụ chết người vì đua xe.”

Team Izzat

Khó chịu với những định kiến truyền thông về thanh thiếu niên người Sikh tại Vancouver, khoảng hơn hai mươi nhân viên của Ward Clapham đã kết hợp cùng nhau xây dựng một liên đoàn bóng rổ gọi là Team Izzat, một từ có nghĩa là “tôn trọng” trong tiếng Punjab. Bất cứ ai cũng có thể tham gia liên đoàn, vốn được thành lập chủ yếu từ những thanh niên người Nam Á. Trung sĩ Jet Sunner, người Nam Á và là người sáng lập liên đoàn, nói: “Với tất cả những nhận thức tiêu cực về người Nam Á như là tội phạm có tổ chức, ma túy, chúng tôi muốn nói với mọi người rằng điều đó không phải là hình ảnh thực sự về chúng tôi, 99% những người trong cộng đồng này là người tốt”.

Sunner kinh ngạc bởi cách mà bóng rổ có thể ảnh hưởng đến cuộc sống của một đứa trẻ. Trong vòng ba năm, Team Izzat đã có ba mươi đội tham gia, phần lớn được hướng dẫn bởi các sĩ quan trẻ của Cảnh sát Hoàng gia Canada và các tình nguyện viên là sinh viên đại học. Sunner tìm kiếm những sinh viên đại học bởi anh muốn các cầu thủ của mình xem họ là hình mẫu. Anh có mục tiêu đưa năm mươi sinh viên xuất sắc nhất tới nói chuyện với các đội bóng của mình về những điều làm nên thành công.

Team Izzat không chỉ dừng lại ở việc chơi bóng rổ, họ còn tài trợ tổ chức các diễn đàn thanh thiếu niên về các chủ đề ma túy, lạm dụng tình dục và thành công trong trường học. Bộ trưởng Bộ An ninh Công cộng Canada đã chính thức công nhận liên đoàn này: “Tôi khen ngợi Team Izzat vì những công việc phi thường của họ nhằm trang bị cho giới trẻ những công cụ cần thiết để tạo ra sự khác biệt trong cộng đồng của mình. Qua những sự kiện như Diễn đàn trẻ Team Izzat, các nhà lãnh đạo trẻ đã có cái nhìn sâu sắc về hiện trạng các vấn đề xã hội – chẳng hạn như nạn bóc lột lao động trẻ em và lạm dụng chất kích thích – và được thôi thúc góp phần xây dựng khu dân cư lành mạnh, bền vững và phòng chống tội phạm”⁴². Điều này khiến bạn tự hỏi liệu những nhóm có tổ chức như Team Izzat có thể làm giảm đi những sự tha hóa và giận dữ đã góp phần tạo nên những thảm kịch như Air India 182 hay không?

⁴². “Public Safety Minister Toews Commends Important Work of Team Izzat Youth Forum Organizers”, Public Safety Canada, 15/1/2011, http://wwwpublicsafetygccamedianr/2011/nr20110115-engaspx.

Ấn tượng bởi lòng nhiệt thành giúp đỡ người trẻ này, Ward Clapham đã đưa ra những thay đổi cơ cấu với đơn vị của mình để trao thưởng cho những nhân viên xuất sắc trong việc này: “Khi tôi đến, tôi có thể thấy rằng có lẽ chúng tôi chưa dành hết sức mình cho những người trẻ. Được đề xuất làm cảnh sát đặc biệt là một phần thưởng quá lớn. Nên tôi đã từ chối, tôi quyết định sẽ nỗ lực hết sức mình để làm việc với những người trẻ. Chúng tôi sẽ tôn vinh người trẻ”. Ông đã hoàn toàn thay đổi quá trình thăng chức. Ngày nay, được chọn vào bộ phận cảnh sát về thanh thiếu niên là một phần thưởng danh giá, đòi hỏi phải được đào tạo kỹ lưỡng và một quy trình ứng tuyển sát sao.

Clapham cũng không quên những người gặp khó khăn, những người đang đi “ngược dòng”, theo cách nói của ông. Sự chú trọng này có mục đích tái hòa nhập những người phạm tội với xã hội và ngăn chặn nguy cơ phạm tội khác. Cảnh sát Hoàng gia Canada đã giúp triển khai Chương trình Richmond Restorative Justice (Chương trình phục hồi công lý tại Richmond), giúp những người trẻ đương đầu với những hậu quả mình gây ra, nhưng không phải theo một cách mang tính trừng phạt. Thay vì phải vào tù, họ gặp mặt các nạn nhân, nhân chứng, các nhân viên cảnh sát và người hỗ trợ - những người này sẽ cùng đi đến một thỏa thuận để đền bù thiệt hại. Đấy là một buổi gặp với sự lắng nghe thấu hiểu mạnh mẽ, giúp những người trẻ lầm lỗi hiểu được những gì mình đã gây ra cho người khác – cũng như được thấu hiểu.

Một người nhập cư trẻ từ Ấn Độ đã nói dối về chuyện bị tấn công bởi một nhóm thanh niên da trắng. Khi mọi chuyện sáng tỏ rằng lời cáo buộc trên là giả, người thanh niên này được gửi tới Chương trình Restorative Justice. Anh ta được những người bị anh ta buộc tội cho biết họ đã bị tổn hại vì sự gian dối của anh ta như thế nào. Nhưng đồng thời, anh ta cũng được giãi bày những sự tuyệt vọng bấy lâu của mình vì cô đơn, về sự nhục nhã và những định kiến lạnh lùng anh ta cảm nhận được từ những người xung quanh. Không phải là điều dễ dàng, nhưng tất cả đều có được “bầu không khí tâm lý thấu hiểu”, và chàng trai nhập cư trẻ ấy đã xóa bỏ tội trạng của mình bằng cách thực hiện nghĩa vụ cộng đồng.

Sự khác biệt nào đã được tạo ra?

Mặc dù thực hiện những điều đột phá, Thanh tra cảnh sát Ward Clapham vẫn không tránh khỏi những chỉ trích. Người ta xem các nhân viên cảnh sát Richmond chỉ “la cà mải chơi” với trẻ con, chơi bóng và phát những tấm giấy khen. Họ thắc mắc: “Tại sao cảnh sát không đi bắt những tên tội phạm xấu xa? Mấy việc họ làm thì có kết quả gì khác biệt?”. Clapham rất bức xúc với điều này:

Chúng tôi đang tạo ra một điều cực kỳ khác biệt. Những kết nối với người trẻ cùng những thông điệp tích cực họ nhận được sẽ ảnh hưởng đến cách ra quyết định của họ và ngăn họ không đi vào con đường phạm tội và bi kịch. Chúng tôi công nhận cả những đứa trẻ ngoan lẫn những đứa trẻ bất ổn – để đưa chúng về với bên tốt đẹp. Chúng tôi chứng kiến những đứa trẻ vốn gặp rắc rối với cảnh sát đã thay đổi cuộc sống của mình. Mười năm sau, những người trẻ này sẽ trưởng thành. Chúng sẽ hỗ trợ chúng ta với những điều chúng ta muốn làm cho họ và con cái của họ.

Và có nhiều số liệu cho thấy Sở Cảnh sát Richmond đã tạo ra những kết quả tuyệt vời:

• Tỷ lệ tội phạm vị thành niên giảm 41% trong ba năm đầu tiên trong nhiệm kỳ của Ward Clapham.

• Chi phí để xét xử một thanh thiếu niên phạm tội giảm xuống sau một thời kỳ dài hơn mười năm, từ 2.200 CAD (đô la Canada) xuống còn khoảng 250 CAD – giảm gần 90%.

• Tỷ lệ tội phạm thanh thiếu niên tái phạm tội qua chương trình Restorative Justice giảm xuống còn 12 %, so với tỷ lệ 61% các đối tượng không thuộc chương trình.⁴³

⁴³. Christine Lyon, “Restorative Justice Gets $95K City Boost”, Richmond Review, 13/11/2010, http://issuucomrichmondreviewdocs/11-13-10, truy cập 22/1/2011.

• Sở Cảnh sát Richmond liên tục đạt chỉ số hài lòng cao nhất trong lực lượng Cảnh sát Hoàng gia Canada.

Đáng kể nhất là, vài tháng trước Olympics 2010, khu vực Vancouver nổ ra bạo lực. Các cuộc đàn áp giao dịch ma túy đã đẩy giá ma túy lên rất cao, dẫn tới chiến tranh băng đảng trên đường phố.⁴⁴ Nhưng gần như Richmond không bị ảnh hưởng bởi điều đó. Thành phố vẫn bình lặng. Sở Cảnh sát Richmond của Cảnh sát Hoàng gia Canada đã mang đến một thập kỷ hoàn toàn đổi mới.

⁴⁴. Jeremy Hainsworth, “Ahead of 2010 Olympics, Violence Stalks Vancouver”, Seattle Times, 28/3/2009, http://seattletimesnwsourcecomhtmlnationworld/

2008940523_apcanadavancouvergangshtml.

Qua nhiều năm, Ward Clapham rất mong muốn chia sẻ câu chuyện của mình. Ông đã kể về những tấm vé tuyên dương tại 53 quốc gia. Ông đã được kể đến trong nhiều cuốn sách và tạp chí. Tôi đã có vinh dự được đi cùng ông tới một vài buổi thuyết trình của ông, khi chúng tôi làm việc cùng nhau cho các nhà lãnh đạo cấp cao của Sở Cảnh sát Thủ đô Luân Đôn (London Metropolitan Police) và các lực lượng khác của Vương quốc Anh.⁴⁵

⁴⁵. Xem video về Ward Clapham, truy cập The3rdAlternativecom.

Tôi xin phép chia sẻ với các bạn những gì tôi đã học được từ Ward Clapham.

Ông là hiện thân của mô thức “Tôi nhìn nhận chính mình”. Từ khi bắt đầu sự nghiệp, ông đã sớm nhận ra rằng mình không phải là một cỗ máy được tạo ra tuân theo mệnh lệnh và làm những công việc mà cảnh sát thường làm. Ông nhận thấy bên trong mình là một sự nhiệt tình, dám làm đầy sáng tạo để đóng góp và cống hiến. Ông xem bản thân là “người gìn giữ hòa bình”, chứ không phải là một “thợ săn” hay một người “thực thi pháp luật”. Ông lắng nghe từ sâu thẳm lương tâm của mình; ông không hài lòng với một tương lai chứa nhiều tội ác và những mảnh đời tan vỡ.

Ông sống bằng mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”. Những tội phạm vị thành niên mà ông xử lý không chỉ là những con số thống kê trên trang giấy bắt giữ hàng ngày; họ là những cá nhân mà ông muốn tìm hiểu và làm bạn, và ông muốn họ cũng hiểu về ông và kết bạn với ông. Những đồng nghiệp của ông không phải là cấp dưới, mà là những con người tài năng mang đến những giải pháp khác biệt. Với Ward Clapham, giải pháp cho tội phạm là những kết nối sâu sắc của lòng tin giữa con người với nhau.

Ông thực hiện mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”. Tôi chưa từng biết một người nào khát khao tìm kiếm ý tưởng từ nhiều nguồn nhất có thể như ông. Thay vì ngồi ở vị trí chủ trì trung tâm của sở cảnh sát, ông tự xem mình là một trong số các nhân viên. Ông ngồi ở một cái ghế khác nhau mỗi ngày. Ông khuyến khích, đặt câu hỏi và khai thác những ý tưởng từ họ. Ông đào sâu tìm hiểu và lắng nghe suy nghĩ của mọi người xung quanh. Ông đọc và đi đây đi đó không ngừng nghỉ để học hỏi từ những người giỏi nhất. Những ý tưởng – cũng giống như tấm vé tuyên dương – sẽ không bao giờ được ông nghĩ ra nếu không có thói quen học hỏi liên tục.

Ông tin tưởng mãnh liệt vào phương châm “Tôi hợp lực với bạn”. Bằng cách hợp lực với đồng đội và thị trấn, ông đã tạo ra những giải-pháp-chưa-từng-nghe-đến cho các vấn đề dai dẳng về gìn giữ hòa bình. Những buổi họp theo phong cách Sân khấu Kỳ diệu của ông mang đến cho ông thật nhiều Lựa chọn tối ưu thứ 3, một vài ý tưởng kỳ lạ, một ý tưởng đầy sáng tạo chẳng hạn như ý tưởng về tấm vé tuyên dương của cảnh sát, chiếc xe đua đường phố Mini Cooper, Hội bóng rổ Team Izzat. Những nỗ lực của ông đã tạo nên một thế hệ yên bình trong một cộng đồng bị chia cắt – vốn ít có khả năng hướng về một tương lai như vậy. Trong những nỗ lực ông dành ra để làm việc với người trẻ, chẳng phải ông đã tạo ra một môi trường mà ở đó, tội ác bạo lực cuối cùng đã trở thành một phần của quá khứ? Clapham nói rằng: “Tôi là Thanh tra cảnh sát. Nhưng tôi thích được gọi là Thanh tra của Niềm Hy vọng”.

Clapham thừa nhận mình là một “kẻ phá vỡ quy tắc”, người tôn trọng những quy tắc có lý – nhưng sẵn sàng gạt qua nếu chúng vô lý. Đôi khi cuốn sách về luật lệ chiến thắng. Ông sẽ tiếp tục thay vì để sự hiểu biết thông thường đánh bại mình.

Đó là lý do vì sao tôi vô cùng ấn tượng với Ward Clapham. Ông hoàn toàn ý thức được rằng những vấn nạn của xã hội tạo ra tội phạm, nhưng ông ấy không thỏa mãn với việc chỉ đối phó với tội phạm cho đến khi những vấn nạn này biến mất. Ông cũng không phải thể hiện rằng mình rất nghiêm khắc bằng cách đối xử lạnh lùng với những người trẻ lỗi lầm. Ông là một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, xử lý vấn đề từ cả gốc rễ lẫn ngọn ngành.

Lựa chọn tối ưu thứ 3 để phòng chống tội phạm: Kết nối yêu thương

Luwana Marts là một người giải quyết hiệu quả tận gốc rễ của tội phạm. Người phụ nữ kỳ diệu này tự gọi mình là một “điều dưỡng chuyên nghiệp”. Khi bà đi đến vùng đất của những nhánh sông – bang Louisiana để giúp những bà mẹ trẻ nghèo khổ sinh con và chăm sóc những em bé khỏe mạnh, bà đã ngăn chặn tội ác từ chính gốc rễ của chúng.

Gốc rễ của tội ác nằm ngay ở khởi đầu của cuộc sống. Giờ đây, các nhà nghiên cứu có thể chứng minh một liên kết rõ ràng giữa sức khỏe của một người phụ nữ mang thai và khả năng đứa con trở thành tội phạm. Một người mẹ hút thuốc, uống rượu và lạm dụng chất kích thích sẽ có khả năng cao sinh ra một tội phạm tương lai hơn một người mẹ biết chăm lo cho sức khỏe của chính mình.⁴ Là một nữ điều dưỡng có chứng chỉ hành nghề, Marts làm việc tại một vùng có một phần ba trẻ em sinh ra là con của các bà mẹ có các vấn đề, vì thế có lẽ bà là người ngăn chặn tội phạm ngay từ lúc đầu. “Bà đến tận các gia đình, đưa ra lời khuyên về việc xây dựng lối sinh hoạt thường ngày, cho trẻ bú và cất những khẩu súng ra khỏi tầm tay”.⁴⁷ Bà biết rằng nếu một đứa trẻ phát triển lành mạnh trong hai năm đầu đời, khả năng dính líu tới pháp luật của nó sau này sẽ giảm đi một nửa.

⁴ . Xem Lee Ellis và cộng sự, Handbook of Crime Correlates (Maryland Heights, MO: Academic Press, 2009), 184–89.

⁴⁷. Katherine Boo, “Swamp Nurse”, New Yorker, 6/2/2006, 54.

Marts làm việc cùng với nhiều điều dưỡng khác trong dự án Nurse Family Partnership (NFP – Dự án Hợp tác giữa điều dưỡng và gia đình), điều hành bởi chính quyền bang Louisiana. NFP là ý tưởng của một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, Giáo sư David Olds. Sau khi tốt nghiệp đại học vào năm 1970, Olds nhận công việc đầu tiên là giảng dạy tại nhà trẻ Baltimore – nơi trông giữ trẻ em đến từ các gia đình thu nhập thấp. Ông rất phẫn uất khi nhìn thấy nhiều đứa trẻ bị tổn thương vì bị ngược đãi, hội chứng ngộ độc rượu ở thai nhi, hoặc các hành động khác của phụ huynh. Ông nhớ có cậu bé bốn tuổi suốt ngày la hét và lầm bầm vì mẹ cậu sử dụng ma túy và rượu khi mang thai cậu. Một cậu nhóc khác bị bạo hành ở nhà vì tội tè dầm ban đêm, vì thế cậu bé rất sợ hãi mỗi khi vào giờ ngủ trưa.⁴⁸

⁴⁸. Andy Goodman, “The Story of David Olds and the Nurse Home Visiting Program”, Grants Results Special Report, Robert Wood Johnson Foundation, tháng 7/2006, 7.

Mặc dù nhà trẻ này cung cấp sự giáo dục tốt cho trẻ em từ sớm, Olds vẫn cảm thấy phần lớn công việc của mình thật vô ích. Ông nhìn thấy tương lai u ám của những đứa trẻ có bố mẹ bị rối loạn nhân cách. Vấn đề dường như không thể giải quyết được. Vào thời gian này, nước Mỹ đang trong cuộc tranh cãi giữa hai phe -phe muốn sử dụng luật pháp và phe tin rằng chỉ có những cải cách xã hội sâu sắc mới có thể giải quyết được vấn đề tội phạm. Nhiều nguồn lực khổng lồ đổ vào các chương trình giáo dục và xóa đói giảm nghèo, nhưng những nỗ lực này là quá muộn đối với những đứa trẻ đang gặp khó khăn của Olds. Ông phải tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Cái nhìn sâu sắc của Olds đã chuyển sự quan tâm của ông từ những đứa trẻ đã được sinh ra sang những đứa trẻ chưa được sinh ra. Ông nhận ra rằng, nguồn gốc của tội ác và sự vô vọng nằm ở tử cung của người mẹ. Mẹ của hơn một phần ba tù nhân là những người lạm dụng chất gây nghiện, chịu gánh nặng nghèo đói và thiếu sự chăm sóc y tế. Chứng nghiện rượu hay nghiện các chất kích thích của một người mẹ tương lai, cùng với các hậu quả như hội chứng ngộ độc rượu ở thai nhi, có thể làm gia tăng đáng kể khả năng đứa con có cuộc sống rối loạn.⁴ Sự chăm sóc hợp lý và đúng đắn trước khi sinh có thể ngăn cản khả năng trẻ trở thành tội phạm về sau. Có những chương trình cho các bà mẹ mang thai thu nhập thấp, nhưng những bà mẹ đang gặp rắc rối nhất lại là những người ít tìm kiếm sự giúp đỡ nhất. David Olds quyết định, nếu họ không tìm đến ông, ông sẽ tìm đến họ.

⁴ . “Behind Bars II: Substance Abuse and America’s Prison Population”, National Center on Addiction and Substance Abuse at Columbia University, tháng 2/2010, 23, http://wwwcasacolumbiaorgarticlefiles/575-report2010behindbars2.pdf.

Tại một vùng nông thôn kinh tế khó khăn của bang New York, Olds bắt đầu thử nghiệm “mô hình” của mình. Các điều dưỡng có chứng chỉ hành nghề sẽ tới nhà của những người phụ nữ trẻ đang mang thai lần đầu. Họ sẽ giúp các bà mẹ bỏ thuốc, rượu và ma túy; dạy cho họ các kỹ năng xử lý; và tiếp tục đến thăm trong hai mươi mốt tháng đầu tiên của đứa trẻ. Mặc dù những kết quả đầu tiên trông có vẻ đầy hứa hẹn, Olds vẫn muốn chắc chắn rằng mô hình của mình hiệu quả. Trong mười lăm năm, ông theo dõi cuộc sống của các bà mẹ và trẻ em tham gia lẫn không tham gia chương trình. Cuối cùng, ông tự tin với các kết quả: “số người bị kết án tù ít hơn 72% với các trẻ em trong độ tuổi mười lăm được các điều dưỡng đến thăm”⁵ . Mô hình của Olds đã làm giảm đáng kể tội phạm.

⁵ . “Nurse Family Partnership: Overview”,

http://wwwnursefamilypartnershiporgassetsPDFFact-sheetsNFP_Overview. Truy cập 12/2/2011.

Thêm vào đó, kết quả này đã tạo nên bước tiến cho dự án NFP. Từ thử nghiệm đầu tiên này, một số thử nghiệm ngẫu nhiên được kiểm soát chặt chẽ khác đã được tiếp tục thực hiện. Điều đó cho thấy sức mạnh to lớn của mô hình này. Các bà mẹ và trẻ em từ hơn 100.000 gia đình trên khắp thế giới đã phát triển khỏe mạnh. Không chỉ tiết kiệm chi phí chăm sóc sức khỏe và thực thi pháp luật, mà tỷ suất hoàn vốn của mô hình này là 500%!

Tất nhiên, thành công này không dễ dàng đạt được. Những người phụ nữ tham gia chương trình NFP phải vật lộn với nghèo đói, bệnh tật, thiếu giáo dục, nghiện ngập, bạo hành – và họ hồ nghi. Mỗi ngày, những điều dưỡng gia đình phải đối mặt với muôn vàn khó khăn mà đa số chúng ta không thể tưởng tượng nổi. “Bonnie” – một khách hàng trẻ điển hình, sống trong một tầng hầm đầy gián và sàn nhà bẩn thỉu, không tin tưởng ai cả. Điều dưỡng của Bonnie không giúp cô cải thiện được nhiều. Bonnie đe dọa tát cô ấy khi được khuyên bỏ thuốc lá. Là một kẻ nghiện rượu và nghiện thuốc, Bonnie đã bị hành hạ khi còn nhỏ, và bị buộc tội bạo hành những đứa trẻ mà cô từng trông giữ. Nhưng sau một vài buổi tới thăm, Bonnie chấp nhận thay đổi.⁵¹

⁵¹. Goodman, “The Story of David Olds and the Nurse Home Visiting Program”, 11.

Người điều dưỡng đã lắng nghe. Một phần quan trọng trong cách tiếp cận của dự án NFP là “phản chiếu”, hay cảm thông, lắng nghe; thực sự lắng nghe thấu hiểu là một trong những kỹ năng mà các điều dưỡng dạy cho những người lần đầu làm mẹ. “Những người mẹ này là chuyên gia trong chính cuộc đời của họ”, một nhà nghiên cứu đưa ra nhận định. “Các điều dưỡng không nói với người mẹ phải làm gì, nhưng thay vào đó họ tôn trọng và khuyến khích người mẹ tự đưa ra quyết định của chính mình.”⁵² Khi người điều dưỡng đã có được lòng tin của Bonnie, họ cùng vạch ra các kế hoạch. Cô dạy cho Bonnie phải làm gì khi một đứa trẻ không ngừng khóc. Họ sắp xếp một chỗ ở mới cho cô. Khi đứa trẻ được sinh non, Bonnie và điều dưỡng của mình xử lý những nhu cầu đặc biệt của đứa trẻ. Khi lớn lên, đứa trẻ này tránh được những vết xe đổ thời niên thiếu của Bonnie và đã tốt nghiệp phổ thông trung học.⁵³

⁵². Katy Dawley và Rita Beam, “My Nurse Taught Me How to Have a Healthy Baby and Be a Good Mother”, Nursing Clinics of North America 40 (2005): 809.

⁵³. Goodman, “The Story of David Olds and the Nurse Home Visiting Program”, 11.

Hơn hết, những điều dưỡng anh hùng của NFP như Luwana Marts đã giúp những người mẹ trẻ - và nhiều người mẹ trong số đó chưa bao giờ biết đến yêu thương trong đời – trao yêu thương cho con cái của họ. Họ học được rằng tình yêu không chỉ là quan tâm mà còn là hành động cụ thể như lo cho chúng cơm ăn áo mặc, học hành và cung cấp những thứ thiết yếu khác. Ngay từ khi bắt đầu cuộc sống, tình yêu đã mang đến sự kết thúc của tội ác. Marts gọi đó là “kết nối thương yêu”. “Đó là một vòng chu kỳ. Vì không có sự an toàn nào cho đứa trẻ khi bạn không đáp ứng được những nhu cầu căn bản của nó, xoa dịu cơn đói của nó, giữ nó tránh khỏi nguy hiểm – vì nó sẽ không có lòng tin, không có nền tảng để yêu thương. Và khi đó, có thể bạn đang tạo ra một tên sát nhân tàn độc.”⁵⁴

⁵⁴. Boo, “Swamp Nurse”, 57

Hầu hết các tội ác đều phát sinh từ tuyệt vọng, vì không được tôn trọng và yêu thương. Sự thật này không phải để bào chữa cho những kẻ phạm pháp, nhưng đó vẫn là sự thật. “Liều thuốc giải độc” ở đây là thực sự lắng nghe, thấu hiểu người khác; và tìm ra những cách giải quyết sự tuyệt vọng đó theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Đó là một mô thức mới – không chỉ truy bắt và trừng trị tội phạm – mà còn tạo ra sự hợp tác giữa cảnh sát, hệ thống y tế, phụ huynh, trường học, thanh thiếu niên, và đặc biệt là những thanh thiếu niên chưa được quan tâm bởi xã hội, để thay đổi cả một nền văn hóa.

Thật khác biệt làm sao giữa Ward Clapham, Sgt. Jet Sunner, David Olds, Luwana Marts của NFP với những người chỉ muốn tống giam các tội phạm vị thành niên vào tù và ném chìa khóa đi! Thật khác biệt làm sao giữa họ với những người biết rằng những gì mà xã hội chúng ta đang làm vì tội ác thực ra không hiệu quả, nhưng lại không thể thoát khỏi lối tư duy hai phương thức. Tội ác, như cách chúng ta thường nói, vẫn luôn tồn tại cùng chúng ta. Nhưng khi ta gặp những người như vậy, ai sẽ hỏi: “Thế còn Lựa chọn tối ưu thứ 3 thế nào? Làm sao để chấm dứt tội ác?”.

Sự kiện toàn về thể chất và tinh thần của con người toàn diện

Thế giới phát triển này đang phải đối mặt với cơn ác mộng: bùng nổ chi phí chăm sóc sức khỏe. Hệ thống y tế của chúng ta đang trở nên thực sự phức tạp về mặt máy móc và tính chuyên môn hóa cao, dẫn tới chi phí tăng lên. Tại Bắc Mỹ, châu Âu và Nhật Bản, số dân trong độ tuổi lao động đóng bảo hiểm y tế đang giảm nhanh chóng, trong khi số dân già lại tăng nhanh. Đến năm 2050, 40% dân số Nhật Bản và 35% dân số châu Âu và Mỹ sẽ vượt quá độ tuổi 65. Khi những người già tốn chi phí nhiều hơn và đóng góp ít hơn – gánh nặng chi trả y tế cho họ sẽ trở nên nặng nề hơn lúc nào hết.

Người bạn tốt của tôi, Scott Parker, cựu chủ tịch của International Hospital Federation (Liên đoàn các Bệnh viện Quốc tế), đùa rằng phương châm cũ kỹ của hệ thống chăm sóc sức khỏe là: “Bạn có thể tiếp cận nhiều thứ, với chất lượng cao, hoặc chi phí thấp – nhưng không có tất cả cùng một lúc được”. Nghịch lý thay, khi mà kiến thức về y học của chúng ta tiến bộ hơn, chính ta lại càng không thể áp dụng những kiến thức ấy tới tất cả những người cần nó.

Vậy phải làm thế nào với điều này? Như thường lệ, người ta lại đứng về hai phe. Phe tự do lập luận rằng được hưởng dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt nhất là quyền lợi cơ bản của tất cả mọi người và xã hội phải chịu chi phí, cho dù là chi phí gì. Nhưng tư duy kiểu này có thể dẫn đến việc chi phí, chi tiêu tăng lên chóng mặt đầy tai hại. Nhiều người cho rằng chúng ta sẽ phá sản bởi điều này. Phe bảo thủ lại lập luận rằng, dịch vụ y tế cũng giống như những dịch vụ khác; bởi không phải ai cũng có thể chi trả được cho những thứ tốt nhất, vì thế mỗi người chỉ nên hưởng những gì mà họ có thể trả. Có lẽ, một thị trường tự do sẽ là câu trả lời cuối cùng cho nhu cầu của mọi người. Nhưng tư tưởng này có thể thu hẹp mạng lưới an sinh xã hội với người già, người nghèo và những người yếu thế - những người thường phải đối mặt với những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng nhất.

Tôi thừa nhận là mình đang châm biếm hai phe này, nhưng đó vẫn là những chiều hướng thực tế. Toàn bộ thế giới bị kéo vào mâu thuẫn này; tại Mỹ, các hệ tư tưởng đối lập đấu đá với nhau rất quyết liệt. Cả hai bên đều có những người thông minh, có nguyên tắc; và họ đều đưa ra những lập luận rất thuyết phục. Tuy nhiên, họ lại không hỏi đối phương một câu hỏi quan trọng của Lựa chọn tối ưu thứ 3: “Bạn có sẵn sàng tìm kiếm một giải pháp tốt hơn những gì cả hai bên đã đưa ra không?”. Nếu họ đặt câu hỏi này cho chính mình, một câu hỏi khác sẽ xuất hiện: Nếu như những giả thiết của chúng ta là sai lầm thì sao? Làm thế nào chúng ta biết được rằng việc cung cấp cho tất cả mọi người dịch vụ tốt nhất với chi phí thấp là không khả thi? Kết quả chúng ta thực sự muốn là gì? Liệu chúng ta có đang xây dựng một hệ thống nhằm đạt được những kết quả đó hay không?

Hãy thử tưởng tượng hai phe trong cuộc tranh cãi lớn này cùng hợp lực với nhau thay vì đối đầu. Hãy thử tưởng tượng điều gì sẽ xảy ra nếu họ dành thời gian tranh cãi với phe kia để cân nhắc kỹ về phương án thực tế có thể thực hiện. Họ sẽ nhận ra sự khủng hoảng trong y tế xảy ra không phải là do thiếu giải pháp – mà là do thiếu sự hợp lực.

Nhiệm vụ cần thực hiện không phải là chữa trị bệnh tật, mà là ngăn chặn nó. Tại mọi quốc gia, ngành y tế tuyệt vời thực ra lại là “ngành bệnh tật”. Tiến sĩ Frank Yanowitz, người đã cống hiến đời mình cho sức khỏe thay vì bệnh tật, rất thích kể cho tôi nghe câu chuyện về người sinh viên trường y đi dạo dọc bờ sông với vị giảng viên của mình. Bỗng nhiên, họ thấy một người đang sắp chết đuối ngụp lặn trên sông. Người sinh viên nhảy xuống dòng nước, kéo người kia lên bờ, thực hiện hồi sức tim phổi, và cứu mạng sống của người đó. Tất nhiên, cậu sinh viên hy vọng rằng vị giảng viên sẽ ấn tượng với điều này. Sau đó, không biết vì lý do gì, họ lại thấy một người sắp chết đuối khác, và cậu sinh viên lặp lại hành động của mình. Rồi rất nhanh sau đó, dòng sông đầy những người sắp chết đuối và cậu sinh viên hụt hơi không thể xoay xở nổi. “Em biết mình là một bác sĩ có nhiệm vụ giúp đỡ người khác, nhưng em không thể trụ nổi nữa!”, cậu hét lên với vị giảng viên. Người này hét vọng lại: “Vậy thì tại sao cậu lại không ngăn cản người đã đẩy những người bất hạnh này khỏi cậu?”.

Với những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 như Yanowitz, đây là câu chuyện về ngành y tế. Chúng ta tạo ra một ngành khoa học đòi hỏi quá nhiều cũng giống như việc kéo những người bệnh từ dòng sông lên thay vì giúp họ tránh xa dòng sông ngay từ đầu. Jordan Asher, một bác sĩ nổi tiếng đồng thời là giám đốc bệnh viện, giải thích như thế này:

Y tế ở Mỹ hoàn toàn lạc hậu. Chúng ta thực hiện điều trị theo giai đoạn sau khi bệnh nhân đã mắc bệnh. Đây là nơi tốt nhất để điều trị nếu bạn mắc bệnh tim, nhưng sẽ là nơi tệ nhất để sống nếu bạn muốn ngăn chặn cơn đau tim này ngay từ đầu. Chúng ta đang cố gắng ngừng dòng nước bằng cách siết chặt vòi nước, thay vì tìm ra xem dòng nước này bắt đầu từ đâu.⁵⁵

⁵⁵. Phỏng vấn Jordan Asher, 19/2/2011.

Thẳng thắn mà nói, vấn đề này ở nước Mỹ cũng không khác là bao so với vấn đề ở tất cả những nơi khác trên thế giới. Những biến thể của cuộc tranh cãi lớn này rất phổ cập, khi mà các quốc gia đang cạn kiệt nguồn lực để giải quyết cơn lũ các vấn đề sức khỏe ngày càng dâng cao, khi mà dân số đang già đi. Tất cả mọi người đều tranh cãi về cách xử lý cơn lũ này tốt nhất, thay vì đi đến một Lựa chọn tối ưu thứ 3 để dừng nó, hay ít nhất là làm chậm dòng chảy của cơn lũ.

Cách đây một thế kỷ, việc các bác sĩ chú trọng vào bệnh tật là điều dễ hiểu. Đa số mọi người chết vì các bệnh truyền nhiễm (đã được đẩy lùi từ lâu). Ở thế kỷ hiện tại, chỉ có hai phần trăm dân số chết vì những bệnh dịch này. Vấn đề của thế giới phát triển hiện tại là “những căn bệnh lối sống” – bệnh tim, tiểu đường hay ung thư – những căn bệnh rất tốn kém nhưng phần lớn có thể ngăn chặn được chỉ đơn giản bằng cách thay đổi lối sống.

Tổ chức Y tế Thế giới WHO định nghĩa Wellness là “trạng thái thoải mái hoàn toàn về mặt thể chất, tinh thần và xã hội, chứ không phải chỉ là không có bệnh hoặc không bị tàn tật.”⁵ Đây là định nghĩa chính xác về sức khỏe: Tình trạng khỏe mạnh của toàn bộ một con người. Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giải quyết sự khủng hoảng trong hệ thống y tế hiện tại của chúng ta là biến mô thức tư duy “ngành bệnh tật” thành mô thức “ngành sức khỏe”.

⁵ . “Preamble to the Constitution of the World Health Organization as Adopted by the International Health Conference, New York, 19-22/6/1946”, http://wwwwhointaboutdefinitionenprinthtml.

Vậy thì những bác sĩ về sức khỏe ở đâu? Những trường y, mà ở đó, bảo vệ sức khỏe không chỉ là một chú thích trong chương trình giảng dạy ở đâu? Những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 – những người sẽ có suy nghĩ mẫu nghịch đảo khác biệt với toàn bộ ngành y tế hiện tại và đưa nó đi theo một định hướng ý nghĩa - ở đâu?

Tôi có thể nghe thấy những quan điểm phản đối từ ngành y: “Nhưng người ta sẽ không quan tâm đến sức khỏe của mình cho đến khi họ bị ốm. Họ sẽ không đi khám sức khỏe. Họ không bỏ thời gian và công sức để tập thể dục. Họ sẽ không ngừng hút thuốc. Họ ăn quá nhiều và căng thẳng quá nhiều”. Tất cả đều đúng. Chúng ta không thể chối bỏ trách nhiệm của mỗi cá nhân cho sức khỏe của chính mình. Trớ trêu thay, một chế độ ăn kiêng hợp lý và chế độ luyện tập vừa phải lại có thể ngăn chặn hầu hết những căn bệnh gây ra do lối sống. Vậy thì tại sao chúng ta không nghiêm túc chịu trách nhiệm cho sức khỏe của mình hơn?

Mô thức toàn bộ cơ thể con người: Để thay đổi ngành y tế, chúng ta phải thay đổi từ “mô thức bệnh tật” sang một mô thức có thể đảm bảo sức khỏe của toàn bộ một người, từ tinh thần, cảm xúc, tâm thần cũng như thể chất.

Đa số chúng ta sẽ đổ lỗi cho sự thiếu kỷ luật. Nhưng thực ra còn hơn thế. Tôi cho rằng hầu hết những lời đổ lỗi là do cách chúng ta nhìn nhận bản thân qua lăng kính của Thời đại Công nghiệp. Chúng ta xem cơ thể mình là những cỗ máy có thể “sửa chữa” được nếu bị hỏng hóc. Chúng ta xem bản thân là những nhà sản xuất phải hoạt động mọi lúc thay vì là những người đóng góp – những người cần sự đổi mới, tình bạn và tinh thần để phát triển. Thật ra chúng ta rất cần những lần vận động thể dục tại công viên hay đâu đó để giải phóng tinh thần cũng như củng cố hệ thống tim mạch. Chúng ta nghĩ rằng mình cần ham muốn để có thể tiếp tục phát triển, nhưng thứ chúng ta thực sự cần là một cái nhìn chân thực về bản thân, rằng ta đã được ban tặng cuộc sống này, và theo Kinh thánh nói là “được tạo ra một cách diệu kỳ và sợ hãi”. Chúng ta cần nhìn thấu toàn bộ bản thân – cơ thể, tâm trí, trái tim và tinh thần – và nuôi dưỡng tất cả những món quà vô giá đó.

Chúng ta thường nản lòng với chu kỳ lặp lại: đặt ra mục tiêu tập thể dục, ăn uống hợp lý và giảm cân để rồi lại từ bỏ chúng. Chúng ta tự bỏ cuộc vì lười biếng và thiếu kỷ luật. Kinh nghiệm của tôi cho thấy vấn đề lớn nhất không phải là kỷ luật, mà là chúng ta vẫn chưa nhìn nhận được con người thực sự của bản thân mình.

Nhưng thẳng thắn thì, một lý do chính vì sao con người không quan tâm đến sức khỏe của chính mình là do chính hệ thống y tế. Cơ sở y tế được thiết lập, được đào tạo, chứng nhận và được trả lương không phải để phòng bệnh mà là để chữa bệnh. Nó đơn giản là không đủ tiền và thời gian để chú trọng vào phòng bệnh, bởi hệ thống đã quá tải do nhu cầu cấp bách để chữa cho những căn bệnh cấp tính. Một nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này cho biết: “Có một cuộc khủng hoảng trong hệ thống y tế là kết quả của sự thiếu hụt các nguồn lực và sự phân bổ không công bằng, khi những nguồn lực này chủ yếu hướng đến những người có khả năng chi trả nhất… Mô thức khan hiếm này, nơi các cá nhân phải cạnh tranh cho các nguồn lực khan hiếm, đã thống trị hệ thống y tế phương Tây; góp phần vào cuộc khủng hoảng này”⁵⁷. Nói cách khác, chính mô thức của chúng ta đã khiến hệ thống chăm sóc sức khỏe trở thành một thứ khan hiếm, một hàng hóa đắt đỏ… Những người mang trong mình tư tưởng khan hiếm tin rằng không có thứ gì có thể phung phí cả và với bác sĩ, đó là thời gian. Tất cả mọi người đều biết rằng phòng bệnh hơn chữa bệnh, nhưng bác sĩ không có thời gian để chú tâm vào phòng bệnh. Họ không thể thực hiện các cuộc kiểm tra kỹ lưỡng thường niên với bệnh nhân của mình bởi nó sẽ lấy đi rất nhiều thời gian từ khối lượng thời gian dành để chữa trị những bệnh nhân này khi họ bị ốm. Họ quá bận rộn đập ruồi đến nỗi chẳng có thời gian để sửa lỗ hổng trên cửa chắn.

⁵⁷. Richard Katz và Niti Seth, “Synergy and Healing: A Perspective on Western Health Care” trong Prevention and Health: Directions for Policy and Practice ed. Alfred Hyman Katz và Robert E. Hess. (New York: The Haworth Press, 1987), 109.

Bởi tâm lý khan hiếm này, chúng ta tập trung vào chữa bệnh và bỏ bê phòng bệnh, kết quả là chi phí tăng lên – chưa kể đến những nỗi đau và mất mát trong cuộc sống. Các bác sĩ “thường quen với quy trình suy nghĩ dùng cho bệnh nhân có triệu chứng (ví dụ: ốm) hơn là quy trình suy nghĩ sử dụng để phòng bệnh”⁵⁸. Kết quả là có những hàng dài bệnh nhân tại các phòng cấp cứu của bệnh viện – những người ngay từ đầu đã có thể không mắc bệnh.

⁵⁸. Steven H. Woolf và cộng sự, Health Promotion and Disease Prevention in Clinical Practice (Hagerstown, MD: Lippincott William & Wilkins, 2007), 9.

“Đấy là lý do dẫn đến chi phí cao”, Shawn Morris, một giám đốc y tế tại Nashville nói.

Phòng cấp cứu và bệnh viện. Không ai muốn tới đây, nhưng rồi cuối cùng đa số mọi người vẫn phải đến đây. Bạn chỉ đến gặp bác sĩ khi bị ốm, và nếu bác sĩ dành cho bạn sáu phút thì bạn rất may mắn đấy. Còn bác sĩ thì bực bội với cả điều này. Đó là do thứ mà hệ thống này gọi là “phí dịch vụ”, cũng chính là cách mà họ được trả lương. Bác sĩ không được trả tiền nếu làm đủ việc để giúp ích cho bệnh nhân, vì vậy họ cứ thế thực hiện theo hệ thống. Họ không thể dừng lại để kiểm tra xem liệu bạn có phải nội soi hay chụp tuyến vú không. Nếu bạn bị cảm lạnh, họ sẽ không cởi giày của bạn ra để thực hiện bài kiểm tra bàn chân nhằm xem xét liệu bệnh tiểu đường của bạn có nghiêm trọng hơn không.

Morris không những rất hiểu về vấn đề này, ông và cộng sự còn đưa ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giải quyết việc tập trung khẩn cấp toàn bộ lên việc trị bệnh mà hoàn toàn thờ ơ với phòng bệnh. Nó được gọi là Living Well Health Center (Trung tâm sức khỏe Living Well).

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.