Có lẽ vấn đề khó khăn nhất mà xã hội phải đối mặt là nghèo đói – nguồn gốc của tội phạm, bạo lực, lạm dụng và nhiều vấn nạn xã hội khác. Chúng ta thường nhìn sự nghèo khổ xung quanh bằng ánh mắt đầy chua xót và bất lực. Tất nhiên, sự nghèo đói còn phụ thuộc vào văn hóa từng quốc gia, ở nước này bạn được xem là người nghèo, nhưng ở một quốc gia khác, bạn lại được xem là có một cuộc sống tốt đến đáng kinh ngạc. Dù vậy, đói nghèo vẫn hiện diện ở khắp nơi, và những người thật sự có tâm vẫn luôn đau đáu vì điều này. Trong cuộc khảo sát “Những Thách thức Nghiêm túc” của chúng tôi đã thực hiện khắp nơi trên thế giới, và những người được mời tham gia đều tỏ ra rất quan tâm về sự ảnh hưởng của đói nghèo tới bất bình đẳng về kinh tế.
• “Nghèo đói luôn là chất xúc tác cho giận dữ, thù hằn, tham lam và ghen tỵ, chỉ sau chiến tranh, khủng bố và thất nghiệp – do vậy, đẩy lùi nghèo đói sẽ trở thành đòn bẩy quyết định trong công cuộc đấu tranh vì một xã hội tốt đẹp hơn.”
• “Vẫn còn rất nhiều người thậm chí còn không có nổi những điều kiện sống cơ bản như những gì chúng ta được ban cho từ khi mới lọt lòng.”
• “Không có ai đáng phải chịu sống đời nghèo khổ. Nghèo đói là nguồn căn của những vấn đề nổi cộm khác như dân trí thấp hay ô nhiễm môi trường.”
• “Đói nghèo là vấn nạn mang tính toàn cầu, là nguyên nhân chính của khủng bố. Những người nghèo trình độ học vấn thấp là đối tượng dễ bị bọn khủng bố sai khiến nhất.”
• “Với tất cả số tiền gần đây sử dụng để chi cho mọi thứ - nó rõ ràng thành một cuộc chiến với nghèo đói, ma túy, thất nghiệp – nhưng thực ra chẳng có cuộc chiến nào hết. Chúng tôi đã và đang bị lừa dối và tiếp tục phải chi trả, với một số người còn là bằng cả mạng sống của mình – cho lợi ích của một nhóm thiểu số.”
• “Tỷ lệ thất nghiệp ở nước tôi đang tăng vượt tầm kiểm soát. Sẽ chẳng có hy vọng gì với quá nhiều người thất nghiệp như vậy.”
• “Nước chúng tôi là một trong những nước nghèo nhất châu Á. Thật đáng buồn vì phần lớn dân số nước tôi đang phải sống trong nghèo đói. Chúng tôi thiếu việc làm, giáo dục kém phát triển, cơ sở hạ tầng còn thiếu thốn, nợ công lớn, bộ máy lãnh đạo chưa thực sự hiệu quả và tham nhũng tràn lan.”
• “Theo tôi, một thế giới tốt đẹp hơn là một thế giới không còn đói nghèo.”
Các đảng cánh tả và cánh hữu khẳng định nếu người dân ủng hộ họ thì một thế giới không còn đói nghèo sẽ chẳng còn là ước mơ xa vời. Hiếm khi hai phe này có cùng tư tưởng trong các vấn đề, và quan điểm về việc phải làm gì để giải quyết đói nghèo lại càng khác biệt.
Một số nghiên cứu đã công bố một số liệu giật mình, rằng mỗi mùa đông ở Anh, có khoảng từ 25.000 đến 30.000 người chết vì lạnh, phần lớn là người nghèo và người già, mà đây còn là một trong những quốc gia phát triển nhất thế giới. Đưa ra nhận xét chỉ trích của mình về vấn đề này, cánh tả đã đặt câu hỏi rằng tại sao lại có nhiều người chết vì mùa đông giá lạnh ở Anh hơn là ở Siberia và đổ lỗi rằng “một nền kinh tế ưu tú bậc nhất sẽ không mảy may lo lắng chỉ vì những căn bệnh làm những người khác gục ngã”. Họ cho rằng, giá dầu cao gây khó khăn cho người nghèo, nhưng những tập đoàn năng lượng lại giàu lên nhanh chóng. Đây chính là bất công xã hội. Hướng giải quyết ở đây là: kiểm soát giá dầu và “phân chia thu nhập từ người giàu hơn cho người nghèo hơn”. ⁷
⁷. George Monbiot, “Cold-Hearted”, 27/12/2010, http://wwwmonbiotcom/
2010/12/27/cold-hearted/.
Ở phía đối lập, cánh hữu lại muốn người nghèo dừng phụ thuộc vào chính phủ trong việc đáp ứng nhu cầu (dù tối thiểu) của họ. Đảng Bảo thủ ở Anh chỉ ra cái “vòng lẩn quẩn” của việc phụ thuộc phúc lợi xã hội từ thế hệ này sang thế hệ khác, khi mà số lượng những người trong độ tuổi lao động thuộc những gia đình thất nghiệp đã chạm tới con số năm triệu. Họ cho rằng hệ thống phúc lợi xã hội “ban đầu được tạo ra nhằm hỗ trợ những người nghèo nhất trong xã hội thì nay trói họ vào một tình trạng mà đáng ra phải dễ chịu hơn”, và càng cho họ nhiều sự ấm áp, thức ăn hay dịch vụ chăm sóc sức khỏe thì lại càng nhấn họ sâu hơn vào sự phụ thuộc không lối thoát. ⁸
⁸. “Tories Vow to Tackle National Scandal of Welfare Dependency”, Telegraph
(London), 27/8/2009,
http://wwwtelegraphcouknewspoliticsconservative/6098889/Tories-vow-to-tackle-national-scandal-of-welfare-dependencyhtml; “Reforms Will Tackle Poverty and Get Britain Working Again”, UK. Department for Work and Pensions, 27/5/2010, http://wwwdwpgovuknewsroompress-releases/2010/may-2010; shdwp070-10-270510.shtml.

Không ai có thể bất đồng với những lời kêu gọi thực hiện trách nhiệm cá nhân, nói cách khác, tất cả mọi người đều gặp rắc rối với nghèo đói, những người nghèo thì phải sống khổ sở trong khi phần còn lại của xã hội lại sống vô cùng thoải mái. Đây là tình thế khó xử cho những người tư duy hai phương thức, do đó họ bị ép phải chọn ra một hướng. Trong khi đó, những người ở tầng lớp trung lưu thường không quan tâm và không thực sự trông đợi quá nhiều, họ chỉ thở dài: “Cái nghèo sẽ luôn đeo bám chúng ta mà thôi”.
Tôi không nghiêng về phe nào trong hai phe. Cả hai phe đều bám vào những nguyên tắc về trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm xã hội, cả hai đều có những đóng góp đáng kể với thành công của nền kinh tế, thường trong vị trí ngang bằng với nhau. Nhưng xung đột giữa hệ tư tưởng của hai phe đã không giúp ích được nhiều cho việc phá vỡ vòng lẩn quẩn nghèo đói. Việc trợ cấp khiến người ta phụ thuộc, và lời hô hào “từ chối trợ cấp và kiếm một công việc tử tế đi” cũng chẳng giúp ích được gì. Là những người có tư tưởng hợp lực, chúng ta mệt mỏi vì bị giằng co giữa hai luồng ý kiến, chúng ta luôn mong họ có tư tưởng giống ta, và hướng tới một điều gì đó cao cả hơn, tốt đẹp hơn, thay vì chỉ biết gò bó giữa hai thái cực của một vấn đề. Mục tiêu lớn nhất của chúng ta là một thế giới không còn nghèo đói.
Sự giàu có đích thực với sự giàu có thứ yếu
Hướng đi cao cả hơn, tốt đẹp hơn này cần phải bắt đầu từ tôi. Tôi sẽ nhìn người nghèo bằng con mắt công bằng chứ? Liệu tôi có tin rằng nếu họ tử tế và nhanh nhạy như tôi, họ sẽ không còn nghèo nữa? Mặt khác, nếu tôi không giàu có như mong muốn, liệu tôi có tự xem mình như một nạn nhân? Liệu tôi có cảm thấy mình cũng có quyền được hưởng những thứ giống như những người may mắn hơn có được? Trong tư tưởng của tôi, liệu lăng kính cánh tả có mạnh mẽ hơn lăng kính cánh hữu, hay ngược lại? Cái tôi của tôi có bị đánh cắp bởi một đảng chính trị nào đó hay không?
Cả thủ phạm lẫn nạn nhân đều không trong tâm thế mong muốn xây dựng một giải pháp.
Chỉ cần bị khiếm khuyết về thể chất, tinh thần hay cảm xúc – nguyên nhân có thể do tai nạn, gien di truyền hay kém may mắn một chút trong quá trình chọn lọc gien bẩm sinh – một vài người trong xã hội của chúng ta sẽ phải phụ thuộc vào những người còn lại để tồn tại. Tôi có biết một chàng trai trẻ tên là Frank mắc chứng teo cơ, cậu ấy chẳng thể làm gì ngoài việc yếu ớt gõ bàn phím, và chỉ kiếm được một vài đô la một tuần với những công việc được trả lương theo sản phẩm. Người ta phải cho cậu ấy ăn và chăm sóc cậu ấy như một em bé sơ sinh vậy. Frank không có gia đình và không có tài sản gì ngoài bộ quần áo cậu đang mặc, đến ngay cái xe lăn của anh cũng thuộc sở hữu của Chính phủ. Tuy vậy, tôi không thể nói cậu ấy nghèo được, bởi cậu ấy giàu bạn bè, giàu trí tuệ, và tính cách rất nhẹ nhàng điềm đạm. Khi tôi nói tới một thế giới không còn nghèo đói, tôi muốn nói về một thế giới giàu có phong phú như Frank đang tận hưởng. Đó là một kiểu giàu có khác.
Có nhiều tiền chỉ là một trong rất nhiều những loại giàu có, nhưng đó là một dấu hiệu của thành công thứ yếu. Thành công đích thực, như tôi đã từng nói, khởi nguồn từ nhân cách của chúng ta và được đánh giá qua những gì chúng ta đóng góp. Sự chính trực, thành thật, chăm chỉ làm việc, lòng trắc ẩn với mọi người – nếu chúng ta sống dựa trên những nguyên tắc này, chúng ta sẽ không bao giờ là một người nghèo – xét theo định nghĩa về sự giàu có đích thực tôi nhắc tới ở trên. Trong một thế giới gồm toàn những người như vậy, không ai là người nghèo cả, kể cả người ốm yếu hay tàn tật. Loại giàu có về tâm hồn này được gọi là giàu có đích thực. Thường thì sự giàu có thứ yếu cũng sẽ đến với những người này như một kết quả tự nhiên. Những tài sản thường mang tới sự giàu có vật chất không bao giờ thay đổi: đó là nhân cách, giáo dục, kỹ năng, các mối quan hệ không ngừng phát triển, và sự kiên nhẫn. Có những quy luật tự nhiên trong công việc, và những người sống theo quy luật này có thể vừa khiêm tốn lại vừa tự tin. Đúng là người ta có thể giàu lên không nhờ những đức tính ấy, mà là mới sinh ra đã ngậm thìa vàng trong miệng, hay do may mắn, hay do thừa kế - thật dễ mà cảm thấy cay đắng với thực tế đó. Nhưng nếu tôi xem mình như một nạn nhân, tôi sẽ trông chờ xã hội thực hiện cái gọi là “công bằng” hộ tôi, thay vì nuôi dưỡng những đức tính tốt đẹp để dẫn tới sự giàu có. Ngược lại, nếu tôi xem người nghèo là những kẻ ăn bám lười biếng, tôi sẽ tin rằng trợ cấp cho họ thực sự là một mối nguy hại cho chính họ và cả xã hội. Bên cạnh đó, cũng không công bằng cho chính tôi, khi mà họ chẳng làm gì mà vẫn được nhận tiền.
Tuy nhiên, là những người có tư tưởng hợp lực, chúng ta không chỉ quan tâm đến sự công bằng – hơn thế, ta muốn đi đến một lựa chọn tối ưu thứ 3. Chúng ta đồng ý với nhau rằng, sự thành công đích thực đến trước sự giàu có về vật chất; và công việc đầu tiên cần hoàn thành là thúc đẩy những phẩm chất của thành công đích thực cho chính mình và cho mọi người. Đồng thời, chúng ta không cho rằng người nghèo luôn là những kẻ ăn bám chỉ chực chờ sống phụ thuộc vào sự trợ cấp từ chúng ta. Hơn hết thảy, với tất cả mọi người trên thế giới, người nghèo là những người cần sự tôn trọng và cảm thông từ chúng ta nhất. Chúng ta nhìn nhận họ theo tinh thần “Ubuntu”, xem họ là những cá thể độc đáo riêng biệt, không thể thay thế được mà nếu thiếu họ, ta cũng không thực sự là con người. Chúng ta sẽ mở rộng tầm mắt của họ, để họ thấy được giá trị và tiềm năng của chính mình. Một khi họ có được tầm nhìn này, họ sẽ nhanh chóng đạt được sự giàu có trong tâm hồn – và dẫn đến sự giàu có về vật chất.
Như nhiều người khuyết tật khác trong xã hội, chàng trai trẻ Weldon Long vô gia cư và rỗng túi. Bỏ học trung học ở tuổi mười lăm và không có kỹ năng đáng giá nào, anh tìm đến sự an ủi từ rượu bia và chất kích thích bất cứ khi nào ăn xin được chút tiền. Anh hoàn toàn không ý thức được về giá trị bản thân. Ở tuổi ba mươi hai, anh vào tù ra tội với ba lần trộm cắp, không tiền, không hy vọng, không cả tương lai. “Anh ấy là một kẻ thất bại. Anh ấy không có một công việc ổn định. Anh ấy bỏ rơi đứa con trai ba tuổi bé bỏng của mình. Anh chưa từng có một ngôi nhà nào. Anh ấy đã dành cả thời trai trẻ vùng vẫy trong sự tuyệt vọng không lối thoát.” Weldon Long là người nghèo khổ nhất trong tất cả những người nghèo khổ.
. Weldon Long, “Emerson Was Right – If You THINK He Was!”, Sources of
Insight, 30/3/2011, http://sourcesofinsightcom/2011/03/30/emerson-was-right-if-you-think-he-was/.
Trong suốt những tháng ngày bị giam cầm, anh bắt đầu đọc sách và khám phá những tác phẩm của Ralph Waldo Emerson¹ . Một trong những quan điểm của nhà triết học vĩ đại này đã ám ảnh anh: “Chúng ta sẽ trở thành người mà chúng ta luôn nghĩ về”. Anh nhớ như in những lời đó, lặp đi lặp lại trong đầu khi anh nhìn bản thân mình trong tấm gương ở phòng giam.
¹ . Ralph Waldo Emerson (1803–1882) là nhà viết tiểu luận, nhà thơ, triết gia người Mỹ, và cũng là người đi đầu trong phong trào tự lực cánh sinh và chủ nghĩa siêu việt. (ND)
Anh nghĩ về những câu từ đó khi anh ngắm nhìn hình ảnh khốn khổ của bản thân mình hiện tại. Anh nhìn chằm chằm vào hình bóng trong gương và tự hỏi mình nhiều điều. Có điều gì hơn nữa trong cuộc sống này không? Làm sao có thể tìm ra nó? Liệu anh có thể thay đổi số phận này chỉ nhờ vào việc thay đổi suy nghĩ của mình?
Mặc dù không hy vọng nhiều, anh vẫn quyết định thử.
Anh tự đặt ra cho mình một lịch trình lột xác bản thân, làm lại cuộc đời. Anh đang tuyệt vọng, và một người tuyệt vọng sẽ dám làm những điều tuyệt vọng. Anh đã quyết định sẽ thay đổi toàn bộ số phận và cuộc đời mình.
Anh bắt đầu nghĩ về một Weldon Long “mới”, một người chồng, một người cha đầy yêu thương, một người có giáo dục, một thương nhân trung thực, một người có ích cho xã hội. Anh tự kể cho bản thân nghe những câu chuyện giả tưởng mà anh đóng vai trong đó. Anh tự lấp đầy tâm trí mình bằng lý tưởng thành công đích thực mỗi ngày, mỗi ngày. Sự thay đổi trong suy nghĩ này đã dẫn đến sự thay đổi thần kỳ trong hành vi. Anh đọc mọi thứ giúp nâng cao tư duy mà anh tìm thấy: Emerson, Kinh thánh, sách kỹ năng. Anh còn viết thư cho con trai mỗi tuần. Anh tham dự tất cả các lớp học nhà tù tổ chức. Cuối cùng, anh lấy được bằng cử nhân và bằng thạc sĩ quản trị kinh doanh (MBA) loại xuất sắc (“Tôi học trường tù (Jail), không phải trường Yale!”, anh hay chơi chữ một cách bông đùa như vậy).
Tôi bắt đầu tin rằng mình hoàn toàn chịu trách nhiệm cho quá trình thay đổi bản thân. Tôi không thể kiểm soát người khác hay những thứ xung quanh mình, vì thế chịu trách nhiệm với chính cuộc đời mình nghĩa là không được than thở, không được ngụy biện. Không có gì đảm bảo rằng tôi sẽ thành công trong việc nhận ra cái nhìn của mình. Bất kể như vậy, tôi vẫn phải làm điều đó, phải có trách nhiệm, làm mọi thứ bằng tất cả cố gắng của mình để trở thành một người tốt.
Vào thời gian tôi được ra tù lần thứ ba vào năm 2003, mọi thứ đã hoàn toàn thay đổi. Tôi đã thay đổi. Thay vì làm những điều tồi tệ mà mình đã từng làm – say xỉn, nghiện ngập và liên tục phạm tội – tôi trở thành một công dân trong sạch và nghiêm túc. Tôi tự hứa với lòng mình rằng sẽ thành công và sẽ xây dựng cuộc sống mới bằng cách lao động chăm chỉ, chính trực và sống có trách nhiệm.¹ ¹
¹ ¹. Weldon Long, The Upside of Fear: How One Man Broke the Cycle of Prison, Poverty, and Addiction (Austin, TX: Greenleaf Books, 2009), 124.
Được trả tự do và quay về với cuộc sống bình thường, Weldon phải đối mặt với thử thách lớn nhất từ trước tới nay. Liệu anh có “ngựa quen đường cũ”, hay sẽ vượt qua mặc cảm và tiếp tục xây dựng cuộc sống mới tốt đẹp hơn? Thật may mắn, bởi bây giờ anh đã quen với việc hình dung mình trong tâm thế một người có ích và khác hoàn toàn với trước đây. Tìm việc không phải là điều dễ dàng, bởi rất ít công ty sẵn sàng trao cơ hội cho một người từng phạm tội. Cuối cùng anh cũng xin được một công việc: bán thiết bị sưởi ấm và thông gió. Ngay tháng đầu tiên, anh đã phá kỷ lục doanh số của công ty. Lần đầu tiên trong đời, anh kiếm được một khoản tiền trung thực. Sau đó, anh tự thành lập công ty cung cấp thiết bị của riêng mình, và giàu lên nhờ bền bỉ cố gắng và chăm chỉ làm việc. Giờ đây, anh đang sở hữu những căn nhà xinh đẹp của riêng mình ở Colorado và Maui với vợ và con trai.
Tôi quen Weldon Long ngoài đời và thật sự ngưỡng mộ anh. Những điều trên sẽ không thể xảy ra nếu anh không khám phá ra con người thực sự của mình: một cá nhân mạnh mẽ với những tiềm năng chỉ bị giới hạn bởi những lựa chọn của chính anh ấy. Định hướng trong tư tưởng đã lèo lái nhận thức, quyết định tới hành vi, và dẫn tới kết quả. Nếu bạn thực sự khiến người ta nghĩ về những cống hiến của họ, vậy thì họ sẽ lập tức đi đến một khuôn khổ tinh thần của tâm trí. Khi bạn chạm tới trái tim những người nghèo, khi bạn giúp họ nhận ra giá trị vô tận của bản thân mình, họ sẽ tự tìm đường thoát nghèo. Đây chính là sứ mệnh cần phải được thực hiện.
Bất kỳ ai cũng có thể làm được như Weldon Long, nhưng sự biến chuyển mô thức từ “kẻ thất bại” thành một người đóng góp đầy tài năng, sung sức, thành công cho xã hội thực sự là một cú nhảy vọt táo bạo. Khi được hỏi, anh ấy sẽ chia sẻ với bạn rằng trở ngại lớn nhất là nỗi sợ: “Tôi nhận ra rằng nỗi sợ hãi là nguyên nhân chính khiến tôi thất bại… Những suy nghĩ đầy sợ sệt của tôi đã trở thành lời tiên tri tự thành hiện thực”¹ ². Người nghèo luôn phải đối mặt với những tình thế tiến thoái lưỡng nan đầy chán nản. Nhiều người sinh ra đã có sức khỏe ốm yếu và một gia đình rối loạn. Học hành bị gián đoạn, và khó mà kiếm được một công việc tử tế nếu không có giáo dục. Năm tháng qua đi, người nghèo sẽ thấy trước mắt mình có một khoảng cách lớn chưa từng có, đòi hỏi họ phải có sức mạnh phi thường và sự dũng cảm để vượt qua. Đó là lý do tại sao nhiều người sợ phải cố gắng. Đối với họ, sự lựa chọn là nhảy qua và thất bại liên tục, hoặc cứ thế chìm sâu vào sự nghèo đói không lối thoát.
¹ ². Long, Upside of Fear, 115.
Tại sao họ không tìm việc mà làm?
Tất nhiên, như hầu hết các tình huống tiến thoái lưỡng nan khác, chúng ta thường nhận thức không đúng. Câu chuyện về Weldon Long khẳng định rằng, có một thứ gọi là Lựa chọn tối ưu thứ 3. Tuy nhiên, áp lực văn hóa khiến nhiều người nghèo bị mắc kẹt lại khi cố gắng vươn lên. Xã hội chúng ta gồm những người luôn bực dọc hỏi: “Sao họ không đi kiếm việc làm đi?” và những người đặt lòng tốt sai chỗ đã vô tình tiếp tay cho cái nghèo tái diễn. Trong thời đại ngày nay, “kiếm một công việc” có thể là một thử thách quá sức đối với những người bị hạn chế về mặt sức khỏe, giáo dục hay không có mối quan hệ. Và tương tự với việc thể hiện sự tử tế với người nghèo bằng cách cung cấp cho họ tất cả mà không để họ nỗ lực gì, nhà đạo đức học vĩ đại C. S. Lewis từng nói rằng: “Yêu thương phải là một điều gì đó cứng rắn và tỉnh táo hơn là lòng tốt đơn thuần”¹ ³. Xã hội của chúng ta có rất nhiều việc cho người nghèo, thay vì chỉ đơn giản là đưa cho họ ít đồ ăn và vài lời khuyên vô thưởng vô phạt.
¹ ³. CS. Lewis, The Problem of Pain (New York: Harper-Collins, 2001), 32.
Sau ba mươi hai năm làm việc ở một công ty kiểm toán lớn, Dave Phillips không có ý định nghỉ hưu để ngày ngày vác gậy đi đánh golf. Trong nhiều năm, ông cùng vợ mình, bà Liane, tình nguyện dành thời gian rảnh rỗi cho các tổ chức phi lợi nhuận và luôn khao khát làm được nhiều hơn nữa cho quê hương mình, Cincinnati, Ohio. Họ đã rất ngạc nhiên khi biết được rằng tỷ lệ người nghèo ở Cincinnati đã tăng vọt từ 12% lên 24% trong thập kỷ trước, và họ đã quyết định cống hiến phần còn lại của cuộc đời mình để giúp đỡ người nghèo thoát khỏi cái nghèo đeo bám.
Họ chưa biết sẽ làm như thế nào, nhưng Dave có một nền tảng kiến thức kinh doanh rất vững chắc và cả hai đều có sự thấu hiểu sâu sắc với người nghèo, vì thế họ đã bắt đầu nỗ lực hết sức để tìm hiểu về vấn đề này và tìm cách để giúp đỡ. Sau khi nghiên cứu kỹ về các chương trình tuyển dụng trên cả nước, họ đã tổng hợp các ý tưởng và phát triển thành “Cincinnati Works”, một cộng đồng phi lợi nhuận, nay được đánh giá là “hành động tuyệt vời nhất trong những hành động tuyệt vời để tạo ra các giải pháp đôi-bên-cùng-có-lợi cho người nghèo và cho những doanh nghiệp đang cần lao động phổ thông có chất lượng tốt”. Mô hình này đang nhân rộng nhanh chóng trên toàn nước Mỹ.
Cincinnati Works (CW) chính là một ví dụ điển hình cho Lựa chọn tối ưu thứ 3 dành cho người nghèo. Bởi thiếu đi một mạng lưỡi hỗ trợ chặt chẽ, những người nghèo thường cầu cứu các trung tâm việc làm công cộng – phần lớn những nơi này nỗ lực hết sức để giới thiệu cơ hội việc làm cho người nghèo, dạy họ cách viết CV¹ ⁴ và xếp lịch phỏng vấn. Công việc của trung tâm chỉ kết thúc khi “khách hàng” của họ tìm được việc. Nhưng lối tiếp cận này vẫn chỉ là một phần quá nhỏ của sứ mệnh thực sự cần phải thực hiện. Những người thất nghiệp lâu năm thường ít khi giữ được việc khi đã vào làm, tỷ lệ những người thất nghiệp tìm được việc và gắn bó với công việc đó trên ba tháng chỉ vào khoảng 15% đến 20%. Theo cách nói của Liane Phillips, nhiệm vụ thực sự cần phải hoàn thành là “tiếp cận toàn diện tới những người đang tìm việc”. Bà nhìn nhận những người nghèo là những người đang cần giúp đỡ về tất cả mọi mặt, không đơn thuần chỉ là vật chất mà còn là về cảm xúc, tâm thần và tinh thần.
¹ ⁴. CV – Curriculum Vitae: bản tóm tắt thông tin cá nhân, nghề nghiệp, kinh nghiệm, trình độ học vấn, người tham chiếu của người tìm việc làm. (ND)
Ở CW, những người thất nghiệp lâu năm không phải là “khách hàng” mà là “thành viên” của một câu lạc bộ hỗ trợ lẫn nhau, với mục đích cải thiện sự nghiệp nhờ những mối quan hệ lâu dài gắn bó. Hầu hết các thành viên là phụ nữ Mỹ gốc Phi, các bà mẹ đơn thân gặp khó khăn khi phải vừa làm việc vừa chăm sóc con cái. “Họ gặp phải rất nhiều thách thức,” Shirley Smith, một chuyên gia ở CW chia sẻ. “Để con cái lại cho người khác chăm sóc, bắt xe đi làm, cố gắng kiếm tiền… Họ cần phải nghe đi nghe lại, ‘Đúng thế, bạn có thể làm được’, bởi họ chưa từng được nghe thấy nó từ bất cứ ai. Những thành viên của chúng tôi sẽ cảm nhận được rằng họ đang ở một nơi đầy sự thấu hiểu và cam kết, nơi chúng tôi sẽ luôn đồng hành cùng họ trên hành trình thoát nghèo.”
Sự ủng hộ về mặt tinh thần này rất quan trọng. Theo nghiên cứu của mình, vợ chồng nhà Phillips nhận thấy khoảng 60% thành viên phải chịu đựng nỗi đau khổ kéo dài, đó là thực tế của người nghèo, không chỉ ở Cincinnati mà còn ở khắp nơi trên thế giới. Biểu hiện của sự phiền muộn thường bị hiểu lầm là lười biếng. Liane Phillips nói rằng:
Chúng tôi thấy rằng nhận thức của mọi người có sự hiểu lầm rất lớn. Hầu hết những người nghèo xung quanh chúng ta không hề lười biếng. Mỗi ngày thực sự là một cuộc đấu tranh và đòi hỏi họ phải liên tục giải quyết hàng đống vấn đề. Những việc đó có vẻ dễ dàng và đơn giản với chúng ta nhưng lại khiến họ mất rất nhiều thời gian và công sức để hoàn thành: đi làm và trở về nhà hàng ngày mà không có xe riêng, mua sắm các nhu yếu phẩm, rút tiền mặt từ quỹ lương mà không có tài khoản ngân hàng,… Qua đó, chúng ta bắt đầu thấu hiểu hơn nỗi tuyệt vọng khi nỗ lực tìm kiếm việc làm và thất bại cứ lặp đi lặp lại thành một vòng tròn lẩn quẩn.
Sẽ có một chuyên gia sức khỏe tâm thần tư vấn tại nhà giúp đỡ các thành viên xử lý những vết sẹo mà đói nghèo gây ra với thể chất và tinh thần của họ. Một cuộc đời toàn thất bại và bị chối bỏ đã khiến họ luôn sợ hãi. Một thành viên trong câu lạc bộ chia sẻ: “Tìm việc thật là đáng sợ. Bị nhà tuyển dụng từ chối liên tục khiến tôi thất vọng về bản thân. Tôi luôn tự hỏi mình đã làm sai điều gì”. Một người khác thì mô tả về “nỗi sợ hãi của việc rời nhà, đi ra ngoài tìm việc, nỗi sợ bị từ chối hay xua đuổi, nỗi sợ sẽ không bao giờ được nhà tuyển dụng liên lạc lại”. Họ đau khổ vì bị cô lập và suy nghĩ của phần đông xã hội cho rằng họ có vấn đề. Đối với nhiều người, dù cho cuộc sống của họ có tồi tệ đến mức nào, thì việc chấp nhận rủi ro thất bại thêm là một điều quá đau đớn.
Bởi những vết thương tinh thần nhạy cảm như vậy, vấn đề thực sự của họ thường không phải là tìm việc, mà là giữ việc. Đó là một phát hiện sâu sắc với vợ chồng Phillips. Khi đã được nhận vào làm, nhiều người nghèo có thể bỏ việc nếu đồng nghiệp tỏ ra thiếu tôn trọng, hay chỉ đơn giản là họ lỡ xe buýt đi làm hoặc con ốm. Việc liên tục từ bỏ công việc khiến họ chán nản và càng lún sâu hơn vào vũng lầy thất nghiệp. “Khi có biến cố xảy ra, hoặc phải đối mặt với vấn đề nào đó – cả thật lẫn tưởng tượng – họ thường từ bỏ ngay, cho dù việc giữ lại công việc đó quan trọng như thế nào với tương lai của họ”. Với đầu óc nhanh nhạy của mình, Dave đã nghiên cứu vấn đề này và nhận ra rằng, mất khoảng một năm để các thành viên duy trì được công việc, và nguy cơ họ bỏ việc thường diễn ra trong ba tháng đầu. Vì vậy CW được tổ chức theo dạng khóa kéo dài ba tháng, đòi hỏi các thành viên phải giao tiếp thường xuyên và luôn bám sát lịch trình. Câu thần chú ở đây là “Gọi cho chúng tôi trước khi bạn muốn từ bỏ”. Những thành viên của câu lạc bộ nếu gặp vấn đề và bị căng thẳng quá độ sẽ gọi đến đường dây nóng của CW để yêu cầu được giúp đỡ.
Một năm duy trì công việc ghi nhận sự ổn định cả về thể chất và tinh thần của một người nghèo. Một thành viên nói: “Tôi nghĩ rằng trước đây thất nghiệp đã phóng đại nỗi buồn phiền của tôi, với sự cô lập… và cảm giác sai lầm. Nhưng khi tôi làm việc và gắn bó với công việc, tôi cảm thấy thật tuyệt vời. Tôi có mục tiêu. Tôi cảm thấy ổn. Tôi cảm giác như mình thực sự thuộc về xã hội, thực sự được hòa mình vào đó”.
CW cũng nỗ lực nâng cao đời sống tinh thần của các thành viên. Các buổi hội thảo dạy “những quy tắc ngầm” nơi công sở, làm sao để xây dựng được những mối quan hệ lâu dài, làm thế nào để đối phó với sếp khó tính, hay đừng bao giờ vội vàng từ bỏ công việc mà không đến CW nhờ tư vấn trước. Các thành viên học cách chú trọng thực hiện “bước tiếp theo” trong công cuộc thoát nghèo: học các kỹ năng thị trường cần, thi lấy chứng chỉ và bằng cấp, hoặc bằng lái xe.
Lợi ích cho các doanh nghiệp tại Cincinnati sử dụng lao động là thành viên của CW là tỷ lệ duy trì việc làm ngày một tăng lên: “CW đã giảm sự luân chuyển nhân sự giữa các công ty một cách kỳ diệu - ở một số công ty là giảm hơn một nửa - bằng cách giúp 4.000 người nghèo thất nghiệp lâu năm kiếm được việc làm và duy trì công việc đó lâu dài. Tại ngân hàng Fifth Third, 90% người lao động được tuyển qua chương trình này gắn bó với ngân hàng ít nhất một năm”¹ ⁵. Còn CW ghi nhận tỷ lệ trung bình các thành viên gắn bó với công việc mới là 80%.
¹ ⁵. Brian Ballou và Dan L. Heitger, “Tapping a Risky Labor Pool”, Harvard Business Review, tháng 12/2006, http://hbrorg/2006/12/tapping-a-risky-labor-poolar/1.
Tác động từ CW thực sự là một cuộc cách mạng. Khi chính phủ phải chi tới 30.000 đô la mỗi năm để hỗ trợ một hộ nghèo ở Cincinnati, thì chi phí bỏ ra một lần của CW giúp một người nghèo tìm và duy trì công việc chỉ là 1.200 đô la. Tính ra trong một thập kỷ, Cincinnati có thể tiết kiệm được hơn 100 triệu đô la. “Tại sao họ không kiếm việc mà làm đi? Đó chính là câu hỏi triệu đô khi nói về những người thất nghiệp lâu năm”, bà Liane Phillips nói: “Con số đáng sửng sốt này lại là mức chi phí nhỏ nhất của xã hội giúp ích lâu dài cho tất cả hộ nghèo ở Mỹ.”¹
¹ . Liane Phillips và Echo Montgomery Garrett, Why Don’t They Just Get a Job? (Highlands, TX: aha! Process, 2010) 31, 54, 86, 128-29, 159.
Thật tiếc là thường thì, lựa chọn của những người thất nghiệp lâu năm là bỏ cuộc, hoặc phụ thuộc vào cơ chế làm việc quá tải của dịch vụ tìm việc làm công. Lối tiếp cận toàn diện của Cincinnati Works thực sự là một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Một số ít người, như Weldon Long, suy nghĩ và tự đưa mình thoát khỏi nghèo đói; nhưng với đa số 37 triệu người nghèo ở Mỹ, tình yêu “vừa nghiêm khắc lại vừa tuyệt vời” của những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 như gia đình Phillips có thể đồng nghĩa với sự khởi đầu của tính độc lập và chấm dứt đói nghèo.
Chấm dứt nghèo đói từ bên trong
Một thế giới không còn nghèo đói là một điều không tưởng với chúng ta. Trên thế giới, có khoảng 878 triệu người không thể mua nổi những thứ cơ bản nhất cho cuộc sống của mình, như nước sạch, đồ ăn hay chỗ ở. Trong số đó có 10 triệu trẻ em sống lang thang trên đường phố. Hơn 11 triệu trẻ em nghèo sẽ chết trước năm tuổi. Đối với những người giàu lòng nhân ái, điều này thực sự là một thử thách và thôi thúc họ phải làm gì đó.
Nhưng tin tốt là, từ 2005 đến 2010, số lượng người nghèo đã giảm khoảng 500 triệu người nhờ tăng trưởng kinh tế ở các quốc gia đang phát triển. Laurence Chandy đến từ Brooking Institution nhận định: “Sự giảm thiểu tỷ lệ nghèo đói với số lượng như vậy chưa từng có trong lịch sử: chưa bao giờ có một số lượng người nghèo nhiều như thế thoát khỏi cảnh túng quẫn chỉ trong thời gian rất ngắn. Điều đó chứng tỏ các nước đang phát triển cuối cùng cũng đã thực sự phát triển, và có lẽ xóa bỏ nghèo đói sẽ chẳng còn là điều xa vời nữa”.¹ ⁷
¹ ⁷. Laurence Chandy và Geoffrey Gertz, “Poverty in Numbers: The Changing State of Global Poverty 2005 - 2015”, Brooking Institution, tháng 1/2011, http://wwwbrookingsedupapers/2011/01_global_poverty_chandyaspx.
Khoảng 10 triệu người đã hành động như Weldon Long và tự mình thoát khỏi nghèo đói, đặt chân vào thị trường lao động. Tất nhiên, chất xúc tác ở đây là sự tăng trưởng thần kỳ của nền kinh tế toàn cầu khắp châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh – cần phải biết rằng, việc đối mặt với quá nhiều cơ hội sẽ buộc họ phải chủ động nắm bắt hơn.
Ở khắp nơi trên thế giới, những người nghèo đang tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho mình để thoát khỏi nghèo đói thay vì chờ ai đó chìa tay ra cứu họ. Họ đang tìm kiếm điều đó trong chính bản thân mình. Chính phủ và các tổ chức thiện nguyện đã đóng góp rất nhiều, nhưng cuối cùng, cách hiệu quả nhất để đẩy lùi nghèo đói phải đến từ bên trong họ. Những nỗ lực xuất phát từ lòng tốt của người ngoài bằng cách cho người nghèo tiền bạc và các nguồn lực gần như không mang lại hiệu quả gì cho đến khi có một điều gì đó thay đổi bên trong họ. Điều đó chính là lòng tự tôn của họ dành cho chính mình.
Những người ngoài có thể giúp đỡ bằng cách tạo điều kiện cho sự thay đổi.
Nhiều năm về trước, Jerry và Monique Sternin đại diện cho một quỹ từ thiện đã cố gắng cải thiện dinh dưỡng cho trẻ em Việt Nam. Những đứa bé khỏe mạnh ở hàng nghìn làng quê Việt Nam phải đối mặt với chứng bệnh suy dinh dưỡng, do đó chính phủ Việt Nam đã mời vợ chồng Sternin đến thăm và nghiên cứu xem có thể làm gì để hỗ trợ hay không. Họ không phải là những người đầu tiên. Nhiều tổ chức đã đến và đi, mang theo sữa và những chiếc bánh quy giàu protein; nhưng khi nguồn cung thực phẩm và sự sẵn lòng giúp đỡ cạn dần, họ bỏ cuộc. “Họ đến, họ cho bọn trẻ ăn, họ rời đi, và rồi chẳng có gì thay đổi cả”, Jerry Sternin nói.
“Nguyên nhân của thất bại này không khó để nhận ra”, Sternin cho biết. “Người dân trở thành những người hưởng lợi thụ động từ các chương trình, nên họ không còn để tâm tới bất kỳ thay đổi nào để con cháu họ không bị suy dinh dưỡng nữa.” Mặc dù mang theo rất nhiều đồ tiếp tế nhưng vợ chồng Sternin quyết định không phân phát thức ăn một cách vô nghĩa nữa, thay vào đó họ bắt đầu nghiên cứu sâu hơn bằng sự đồng cảm và tình yêu thương, nhằm tìm ra câu trả lời từ trong chính người dân.108
¹ ⁸. Jerry Sternin, “Childhood Malnutrition in Vietnam: From Peril to Possibility”, trong The Power of Positive Deviance (Cambridge, MA: Harvard Business Press, 2010), 22.
Đầu tiên, họ gặp gỡ người đứng đầu của bốn ngôi làng và nhận ra rằng, không ai trong số đó từng tìm hiểu vấn đề thực sự với sức khỏe của bọn trẻ là gì. Khi được hỏi, người dân tỏ ra rất hợp tác. Những tình nguyện viên cân từng đứa trẻ một và thống kê lại thành biểu đồ, kết hợp với các thông tin về thu nhập gia đình. Người dân thực sự kinh ngạc khi biết rằng, một vài đứa trẻ được nuôi dưỡng tốt nhất lại là con của những gia đình nghèo nhất làng. Cảm thấy lúng túng vì việc này, hầu hết mọi người đều muốn biết họ đã làm gì khác biệt, và bắt đầu một quy trình lắng nghe thấu hiểu thực sự. Dân làng chăm chú tới tất cả mọi thứ mà hàng xóm của mình nói với họ, dù cho đó là những người nghèo khổ nhất.
Dần dần, mọi thứ được sáng tỏ: những gia đình nghèo nhất trong làng quê nghèo ấy đã thêm mớ tép và rau lang hái lượm trên cánh đồng vào bữa cơm hàng ngày của họ. Nguồn protein và vitamin dồi dào ở những loại thức ăn mà hầu hết người dân trong làng đều xem là “cỏ rác” không phù hợp cho bọn trẻ, đột nhiên trở nên giá trị. Điều này và một số phát hiện khác nữa cuối cùng đã cứu hàng nghìn đứa trẻ thoát khỏi suy dinh dưỡng trong toàn cộng đồng, nhưng những bậc cha mẹ lại không nhìn thấy khả năng của bản thân bởi họ không xem trọng chính mình. “Làng chúng tôi rất nghèo”, họ luôn nhắc đi nhắc lại. “Chúng tôi không có giải pháp nào, chúng tôi sẽ nghèo cho đến khi người giàu và người có học đến đây giúp đỡ chúng tôi.”
Là những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, vợ chồng Sternin biết rằng nếu không có sự biến đổi mô thức, những đứa trẻ trong làng sẽ trở thành nạn nhân của lối tư duy hai phương thức – rào cản với hầu hết người nghèo: “Những người khác sẽ không giúp chúng ta, còn chúng ta cũng không thể tự cứu chính mình”. Ở Việt Nam, vợ chồng Sternin học được một điều rằng: “Mô hình truyền thống cho sự thay đổi xã hội và tổ chức không hiệu quả. Không bao giờ hiệu quả. Bạn không thể thực hiện các giải pháp dài hạn chỉ bằng cách tác động từ bên ngoài được”¹ . Nhưng một khi quyết tâm tìm kiếm ở chính bản thân mình các giải pháp để xóa đói nghèo, xem trọng giá trị của bản thân, người nghèo có thể trở thành những người giải quyết vấn đề xuất sắc.
¹ . David Dorsey, “Positive Deviant”, Fast Company, 30/11/2000, http://wwwfastcompanycommagazine/41/sterninhtml.
Vợ chồng Sternin cũng chỉ ra cách làm thế nào để tư duy theo mẫu nghịch đảo khác biệt, nghệ thuật của việc tìm kiếm sự đồng tâm hiệp lực bằng cách đảo ngược suy nghĩ thông thường. Là các chuyên gia công nghệ có trình độ cao từ phương Tây, họ được mời đến Việt Nam để khai sáng cho những người dân làng “quê mùa”. Nhưng vợ chồng Sternin lại thay đổi mọi thứ. Họ đến để học hỏi, không phải để dạy. Họ lắng nghe thay vì áp đặt ý kiến của mình. Họ hợp lực cùng với mọi người thay vì rao giảng diễn thuyết. Họ đã tìm thấy những câu trả lời quý hơn vàng từ những người nghèo nhất trong những người nghèo.
Khi nhắc đến giải pháp thứ ba cho sự nghèo đói, Magic Theater biết rằng không có ranh giới nào giữa các tầng lớp hay giáo dục. Sự đổi mới xuất hiện ở mọi nơi có những người nghèo, những người phải nghĩ ra cách giải quyết vấn đề sao cho thông minh nhất có thể để họ thoát nghèo. Khi nghĩ về cải cách, chúng ta nghĩ về Apple, Google và các tập đoàn lớn với ngân quỹ khổng lồ cùng những phòng thí nghiệm hiện đại, nhưng những phát minh đáng kinh ngạc nhất trên thế giới được đơm hoa từ vườn ươm của những người nghèo sáng tạo.
Mỗi năm hai lần, các sinh viên đến từ Học viện Quản lý Ấn Độ tại Ahmedabad có buổi dã ngoại về vùng nông thôn trong khoảng thời gian từ 8 đến 10 ngày. Trong những buổi shodhyatra (đi bộ tham quan), những sinh viên hành hương này sẽ tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 – những ý tưởng khác biệt, những sáng tạo độc đáo và mới mẻ được nảy sinh do nhu cầu ở những vùng quê xa xôi của Ấn Độ. Những sinh viên này bị hấp dẫn bởi những sự khác biệt mang tính tích cực dù là nhỏ nhất. Nếu họ tìm thấy một phương pháp hoặc một thiết bị mới mẻ nào đó được sáng tạo bởi một người nông dân hay nhân viên cửa hàng, họ sẽ mang nó về và chia sẻ nó với những người trong “Mạng lưới Ong mật” (Honey Bee Network), một tổ chức quốc gia có mục đích thúc đẩy những kiến thức mới.
Giáo sư Anil K. Gupta đã thành lập nên Mạng lưới Ong mật - lấy cảm hứng từ sự cộng sinh của những chú ong và những bông hoa - để tạo ra một nơi cho “các nhà phát minh nông dân”, các nhà đầu tư mạo hiểm và các học giả có thể tìm đến và hợp lực với nhau. Là một lối tư duy nghịch đảo khác biệt, Mạng lưới Ong mật hoạt động dựa theo tiền đề: nguồn kiến thức tuyệt vời nhất của Ấn Độ không đến từ các trường đại học, mà là từ những vùng quê xa xôi. “Khi chúng ta nói về Ấn Độ với tư cách là một nền kinh tế tri thức, chúng ta luôn cho rằng những người dân nông thôn sẽ chỉ được tuyển dụng cho những công việc mang lại ít giá trị nhất, mà không bao giờ nghĩ đến việc họ cũng có thể là một nguồn cung cấp kiến thức hữu ích. Điều đó thật phi lý”, Giáo sư Gupta nhấn mạnh.
Trong ít nhất một nửa thế kỷ, mô thức phát triển luôn bị thống trị bởi quan niệm vai trò duy nhất của nhà nước hay xã hội dân sự chỉ là cung cấp những thứ mà người nghèo không có, như nguyên liệu sản xuất, cơ hội có được các kỹ năng, các nguồn lực hay việc làm. Mô thức này đã thất bại trong việc tận dụng một nguồn tài nguyên mà những người nghèo sở hữu: nguồn kiến thức của chính họ.
Nghèo khó về mặt tài chính không đồng nghĩa với việc nghèo kiến thức. Nhưng những người nghèo ở đáy của tháp kinh tế cũng thường bị xem như nằm ở đáy của tháp tri thức. Thật là một sai lầm.¹¹
¹¹ . Sarah Rich, “Anil Gupta and the Honey Bee Network”, WorldChangingcom, 21/3/2007, http://wwwworldchangingcomarchives/006333.html; Raja Murthy, “India’s Rural Inventors Drive Change”, Asia Times, 29/1/2010, http:/wwwatimescomatimesSouth_AsiaLA29Df03.html.
Ong mật cung cấp các thông tin từ những buổi tham quan tản bộ cho Quỹ phát minh quốc gia, nơi đã thống kê và phân loại hơn 50 nghìn sáng chế được thu thập từ khắp Ấn Độ, sau đó thu hút những nhà đầu tư, những người dân sống ở các vùng nông thôn tương tự như họ hay bất cứ ai có thể tận dụng lợi ích từ những phát minh này. Những sinh viên đi tìm kiếm đã cẩn thận ghi chép những loại thảo dược, cách tận dụng mới mẻ những chiếc mô tơ (ví dụ như một chiếc Sony Walkman được sử dụng để quay quạt điện), và thậm chí là cả các công thức cà ri ở một địa phương nào đó. Họ cũng bắt gặp những điều kỳ diệu bé nhỏ, như một đứa trẻ có thể học thuộc tên và công dụng của hơn 300 loài cây địa phương.¹¹¹ Họ cũng thường phát hiện ra những ý tưởng thực sự sáng tạo và có khả năng thay đổi cuộc sống của những người nghèo. Một trong những phát hiện hết sức thành công đó là phát minh tủ lạnh “Mitti Cool” của Mansukh Prajapati, một chiếc tủ lạnh được làm từ một khối đất sét hình chữ nhật có thể làm lạnh mà không cần điện, và đã có hàng nghìn chiếc tủ lạnh như thế được phổ biến và sử dụng rộng rãi. Mansukh Prajapati cũng sáng tạo ra máy cày ruộng biến thể từ xe máy, một chiếc chảo chống dính bằng đất sét có công dụng tương đương với chảo Teflon nhưng với giá chỉ một đô la.
¹¹¹. Các báo cáo của shodhyatras có thể tìm thấy ở http://wwwsristiorgcmsshodh_yatra1. Truy cập tháng 4/2011.
Ở nơi mà những xưởng xay xát không nhận đơn hàng của những hộ nông dân nhỏ lẻ, một nhà phát minh sẽ mang đến cho bạn một chiếc máy nghiền lúa mì cầm tay hai bánh và giúp bạn khi mùa thu hoạch đến, nó thậm chí còn có một máy giặt đi kèm nếu bạn muốn giặt quần áo luôn tại đó. Nhà phát minh của thiết bị leo dừa hiện nay đang bán sản phẩm của mình ra khắp thế giới. Kem thảo mộc trị bệnh chàm có nguồn gốc từ một nông trại giờ đây đã trở nên phổ biến khắp toàn cầu. Một người khác đã sáng tạo ra xe đạp lội nước để anh ta có thể băng qua sông đến gặp bạn gái. “Tôi không đủ kiên nhẫn để đợi thuyền”, anh nói: “Tôi phải gặp người tôi yêu. Sự tuyệt vọng biến tôi thành một nhà sáng chế. Ngay cả tình yêu cũng cần đến sự trợ giúp của công nghệ.” Chiếc xe đạp này không phải là một trò đùa; những nhà sáng chế đang kỳ vọng nó sẽ trở thành phương tiện cứu nạn cho những vùng lũ lụt.¹¹²
¹¹². Anil Gupta, “India’s Hotbeds of Invention”, TEDcom, tháng 11/2009, http://wwwtedcomtalkslangenganil_gupta_india_s_hidden_hotbeds_of_inventionhtml.
Đối với Giáo sư Gupta và Mạng lưới Ong mật, khắp nơi trên đất nước Ấn Độ đều là Sân khấu Kỳ diệu của những Lựa chọn tối ưu thứ 3 đối với những vấn đề thường nhật. Không chỉ những ý tưởng mà bản thân Mạng lưới Ong mật cũng là một tư duy nghịch đảo vô cùng khác biệt, tận dụng những ý tưởng có tính thay đổi lớn lao và mang lại nhiều lợi ích từ những người dân quê nghèo khổ, chứ không phải từ những phòng thí nghiệm ở các tập đoàn lớn. Gupta đã có công đấu tranh không ngừng nghỉ để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho hàng ngàn nhà phát minh thuộc Mạng lưới Ong mật. “Khi chúng ta học được một điều mới từ ai đó, thì điều đó phải được chia sẻ với họ”, ông nói. Và vì vậy những lợi ích về kinh tế cũng phải được chia sẻ.
Hơn cả giá trị lợi ích về kinh tế, những giá trị tinh thần mới là điều đáng giá nhất mà công trình của Gupta mang lại. Khi kiến thức của họ được tôn trọng, khi ai đó xem trọng những đóng góp mà họ có thể tạo ra, những người nghèo sẽ đáp lại điều đó bằng cả trái tim. Một bà cụ sống ở nơi thôn quê chẳng được ai chú ý đến trong một thời gian dài có thể bất ngờ trở thành nguồn tư liệu vô giá về những loại thảo mộc nếu người ta lắng nghe bà nói. Những đứa trẻ nông thôn cạnh tranh để được khoe những phát minh của mình, và sự tự hào vì những thành quả sẽ thổi bùng lên tinh thần của các em.
Sự hợp lực to lớn
“Nghèo đói không thuộc về xã hội hiện đại. Vị trí phù hợp của nó là ở trong viện bảo tàng. Đó là nơi nó sẽ thuộc về”, Tiến sĩ Muhammad Yunus, người đoạt giải Nobel Hòa bình, nói. Là cha đẻ của ngành tài chính vi mô – một Lựa chọn tối ưu thứ 3 sáng tạo – Yunus hiểu rằng về cơ bản sự nghèo đói là một thách thức mang tính chất tinh thần. Nó có liên quan đến toàn bộ một con người. Bạn không thể nào tách biệt giữa sự nghèo đói vật chất ra khỏi suy nghĩ, trái tim và tinh thần. Xóa bỏ nghèo đói đòi hỏi sự hợp lực tích cực từ bên trong của tất cả các phần tự nhiên hình thành nên một con người. Một cơ thể tàn tạ và đói khát, một trái tim suy sụp và bị coi rẻ, một bộ óc thiếu học thức, một tinh thần tuyệt vọng – những mảnh ghép này tạo nên một tổ hợp tiêu cực mà chúng ta gọi là sự nghèo đói.
Yunus tin vào việc giải phóng những tiềm năng vốn có trong chính bản thân những người nghèo có thể giúp họ vươn lên. Vào những năm 1970, với tư cách là một giáo sư kinh tế học ở Bangladesh, ông đã kết luận rằng nghèo đói về vật chất phần lớn là hệ quả của lối tư duy hai phương thức. Người nghèo cần vay vốn để bắt đầu công việc kinh doanh nhỏ của họ, nhưng các ngân hàng không cấp vốn cho họ bởi họ nghèo; các khoản vay của họ quá nhỏ để trở thành vấn đề đáng lưu tâm đối với các ngân hàng và đồng thời cũng tiềm ẩn rủi ro cao. Kết quả là, những người nghèo buộc phải tìm đến những người cho vay nặng lãi để có tiền mua nguyên liệu thô. Những người nghèo đơn giản là không thể thoát khỏi vòng tròn lẩn quẩn này; tất cả lợi nhuận mà họ kiếm được lại chảy vào túi những kẻ cho vay nặng lãi.
Do đó Yunus đã đưa ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3: những tổ chức tài chính vi mô chuyên cho vay những khoản vay nhỏ phục vụ những người thợ thủ công nghèo và các nông dân nhằm giúp họ dần dần tiến lên phía trước, đồng thời, tránh được việc phải nhờ cậy đến những kẻ cho vay nặng lãi. Ông hiểu những người ông cho vay đủ rõ để tin vào bản chất chính trực và trung thực của họ; tỷ lệ trả nợ của họ vượt xa tỷ lệ của các khách hàng thuộc các ngân hàng lớn. Hiện nay hơn 100 triệu người đang cố gắng thoát khỏi vực sâu nghèo đói với sự giúp đỡ của phong trào tín dụng vi mô. Mặc dù vẫn có những người thiếu trung thực đã cố tình hiểu sai bản chất của tín dụng vi mô, nhưng nó vẫn tiếp tục là hy vọng của hàng triệu người. Khi tôi có dịp ăn tối cùng tiến sĩ Yunus, ông đã nói với tôi mục tiêu của cuộc đời mình là được nhìn thấy một thế giới không còn nghèo đói.
Yunus tin rằng vô số những tranh cãi chính trị xoay quanh nghèo đói mới chỉ đơn thuần chạm đến bề mặt của vấn đề, bởi chúng chỉ đề cập đến kinh tế chính trị, thứ mà “chỉ là những điều cứng nhắc khi thiếu đi khía cạnh con người”. Đối với cánh cực tả, những người muốn giải quyết vấn đề nghèo đói đơn thuần bằng việc viện trợ cho những người nghèo, ông cho rằng thông điệp của họ gửi đến những người nghèo khiến cho họ yếu đuối hơn: “Bạn chẳng thể làm gì cả, chính phủ phải chăm lo cho bạn. Vì vậy bạn sẽ trở nên phụ thuộc”. Và ông nhắc đến cánh cực hữu với lòng tin của họ vào sự tự điều chỉnh của học thuyết kinh tế thị trường: “Một thị trường tự do không đồng nghĩa với việc các vấn đề xã hội sẽ được giải quyết mà thay vào đó, có thể làm trầm trọng hơn vấn đề đói nghèo, bệnh tật, ô nhiễm môi trường, tham nhũng, tội phạm và bất bình đẳng”¹¹³. Đối với Muhammad Yunus, không có bên nào nhìn nhận rõ ràng nhiệm vụ mà mình phải thực hiện - đó là khích lệ tinh thần, phẩm giá của những người nghèo.
¹¹³. Muhammad Yunus, Creating a World Without Poverty (New York: Public Affairs, 2008), 5.

Yunus luôn mơ về một sự hợp lực to lớn giữa các doanh nghiệp và những người nghèo, nơi mà sức mạnh của các nguồn vốn kết nối với khát vọng vươn lên của những người nghèo để tạo ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3 được ông gọi là “Kinh doanh xã hội”. Theo ông, mục đích của kinh doanh xã hội là “để mang đến sự kết thúc cho các vấn đề xã hội” thay vì tạo ra lợi nhuận cho các cổ đông. GroupeDanone, người khổng lồ trong lĩnh vực thực phẩm Pháp, đã cùng ông xây dựng công ty phi lợi nhuận Grameen-Danone, thuê hàng ngàn công nhân nghèo tại Bangladesh để sản xuất một loại sữa chua tăng cường sức khỏe có giá cả hợp lý cho trẻ em nghèo tại nước này. Bằng cách cải thiện sức khỏe trẻ em, tiêu thụ nguồn sữa địa phương, và cung cấp việc làm để người nghèo tự xây dựng giá trị bản thân, ví dụ về mô hình kinh doanh này mang đến rất nhiều giá trị vượt trội. Đó là sự hợp lực có thể thay đổi cả một quốc gia.¹¹⁴
¹¹⁴. Muhammad Yunus và Karl Weber. Building Social Business (New York: Public Affairs, 2010), 33-61, 95.
Yunus tin rằng Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong kinh doanh xã hội có sức mạnh mang đến một thế giới không còn nghèo đói trong một thời gian ngắn. Điều này không khó để dự đoán. Những nhà đầu tư tại Danone biết rằng điều duy nhất họ có thể nhận được là “giá trị tâm lý và tinh thần trong việc giúp đỡ những người nghèo cách họ nửa vòng trái đất”. Có lẽ lời hứa hẹn về “sự giàu có đích thực” sẽ thu hút đủ nguồn vốn để tạo nên sự thay đổi đó. Yunus cho rằng: “Thương gia không phải lúc nào cũng chỉ mong muốn tạo ra lợi nhuận lớn nhất. Các doanh nghiệp cũng có thể có cho mình mục tiêu khác: phục vụ các mục tiêu xã hội. Chúng ta cần những thương nhân không bị điều khiển bởi đồng tiền, mà bởi khát khao cống hiến cho xã hội”.¹¹⁵
¹¹⁵. Marco Visscher, “The World Champ of Poverty Fighters”, Ode Magazine, tháng 7-8/2005,
http://odemagazinecomdoc/25/the_world_champ_of_poverty_fighters/.
Bất kể tầm nhìn của Yunus có kết quả hay không, tôi vô cùng ngưỡng mộ lối tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 của ông, nó đã khuyến khích hàng triệu người nghèo phấn đấu vì một tương lai tốt đẹp hơn dựa vào năng lực và sức sáng tạo vốn có của họ. Ông cũng nhận ra vai trò quan trọng của các doanh nghiệp và chính phủ. Sự kết hợp giữa trách nhiệm cá nhân và các tổ chức thúc đẩy công bằng xã hội có thể nâng cao phẩm giá của người nghèo và chấm dứt hoàn cảnh khó khăn của họ. Trong cuốn sách này, tôi đang cố gắng trở thành một shodhyatri, một người luôn đau đáu tìm kiếm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho xã hội của chúng ta. Chúng ở khắp nơi, lấp lánh như những đốm lửa trại trong bóng tối. Mỗi đốm sáng đó là thành tựu của một người ở đâu đó, sử dụng mô thức hợp lực thay vì mô thức phòng thủ và tấn công.
Tôi nhìn nhận chính mình. Đó là Weldon Long, người nghèo khổ nhất trong những người nghèo khổ, nhìn vào hình ảnh bản thân trong gương mỗi ngày, và nhận ra rằng đói nghèo – cũng như đạo đức, vật chất, cảm xúc – là một lựa chọn, và anh ấy hoàn toàn có thể chọn một hướng đi khác.
Tôi nhìn nhận bạn. Đó là Anil Gupta, một giáo sư về quản lý đô thị, người đã nhìn thấy trong đôi mắt những người dân quê nghèo ở Nam Á một kho tàng kiến thức khổng lồ có thể làm ra của cải, chứ không phải là một sự ngu dốt vô vọng. Ông nói: “Con người có thể nghèo về kinh tế, nhưng họ không nghèo trí tuệ. Những đầu óc bên bờ vực thiếu thốn không phải là những đầu óc thiếu thốn”.
Tôi cố gắng thấu hiểu bạn. Đó là Ward Clapham, viên cảnh sát tận tụy, thuộc lực lượng Cảnh sát Hoàng gia Canada, người săn tìm trẻ vị thành niên nhưng không phải để giam giữ chúng, mà là để khen ngợi những đức tính tốt đẹp của chúng, học hỏi và làm việc cùng với chúng. Ông không xem chúng là những kẻ tội lỗi đầy mình - mà là những công dân của tương lai, những bậc phụ huynh, những người đồng hành trong sứ mệnh hợp lực: xây dựng một xã hội văn minh cho các thế hệ sau.
Tôi hợp lực cùng bạn. Đó là Natalie Jeremijenko, người luôn tham gia cùng với các nghệ sĩ, kỹ sư, người làm vườn và các nhà sinh vật biển – bất kỳ ai có chung suy nghĩ về Sân khấu Kỳ diệu – để biến đổi sinh thái của một thành phố lớn nhờ những sự hợp lực nhỏ bé nhưng thần kỳ.
Nếu tôi là một người có tư tưởng hợp lực như những con người kỳ diệu ấy, tôi sẽ nhìn lại xã hội của mình và xem mỗi sự yếu kém là một cơ hội để chuyển mình, là lời mời gọi thay đổi tình thế và kiến tạo tương lai tốt hơn, thay vì chỉ ngồi mơ mộng. Nếu tôi và bạn đều là những người hợp lực như vậy, ranh giới giữa hai chúng ta sẽ trở nên vô nghĩa. Và sẽ chẳng có gì khác biệt nếu Vòng tròn Ảnh hưởng của chúng ta nhỏ hay lớn, là một gia đình nhỏ hay toàn xã hội, bởi vì kết quả của hành động sẽ lớn dần theo thời gian. Chúng ta không bị tê liệt vì rơi vào trạng thái tiến thoái lưỡng nan. Chúng ta không cần chờ xã hội đổi thay. Chúng ta có thể tự tạo ra thay đổi của chính mình.
HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT
Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này đó là truyền đạt lại những gì bạn đọc được cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều thứ hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người trong gia đình – và dạy người đó những gì bạn học được. Bắt đầu với những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:
• Alan Greenspan nói về “một sự phân ly tổng thể trong xã hội này – thứ đang dần gây nhiều tổn hại hơn”. Các giả định về xã hội nằm ở hai mặt của sự phân ly này là gì? Điểm hạn chế của cả hai mặt này là gì?
• Thế nào gọi là “sự tương thuộc”? Tại sao những người suy nghĩ theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 đánh giá cao sự tương thuộc trong việc giải quyết các vấn đề xã hội? Khái niệm dharma có ý nghĩa gì khi áp dụng vào các đụng độ mang tính chất cá nhân vẫn xảy ra xung quanh chúng ta?
• Chúng ta học được bài học gì qua câu chuyện về quá trình khôi phục Quảng trường Thời đại trong việc giải quyết các xung đột với hàng xóm và cộng đồng? Chúng ta học được gì về giá trị của việc tham gia các tổ chức đoàn thể khác nhau? Họ áp dụng quá trình nguyên bản như thế nào để tìm ra được Lựa chọn tối ưu thứ 3.
• Các giới hạn của suy nghĩ cứng rắn và mềm mỏng về tội phạm là gì? Tại sao và bằng cách nào Ward Clapham thành lập được lực lượng cảnh sát hợp lực? Tại sao hình ảnh về “tấm vé tuyên dương” và chiếc xe đua đường phố MINI Cooper là những mẫu nghịch đảo sáng tạo? Giá trị của một mẫu nghịch đảo là gì?
• Hai khía cạnh của Cuộc tranh luận về chăm sóc sức khỏe là gì? Tại sao cuộc tranh luận này lại là tình thế tiến thoái lưỡng nan sai lệch?
• Trách nhiệm của bản thân chúng ta trong việc chăm sóc sức khỏe của bản thân mình là như thế nào? “Chăm sóc toàn diện cho một con người” nghĩa là gì?
• “Nền công nghiệp sức khỏe ngày nay chỉ là một nền công nghiệp bệnh tật”. Điều này có nghĩa là gì? Chúng ta học được gì từ Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong chăm sóc sức khỏe qua câu chuyện về Trung tâm sức khỏe Living Well, phòng khám Norman và IHC?
• Việc hai người tranh luận về môi trường dạy chúng ta điều gì về lắng nghe thấu hiểu?
• Chúng ta học được từ Natalie Jeremijenko và Allan Savory về tiềm năng của Lựa chọn tối ưu thứ 3 quy mô nhỏ có thể tạo nên các ảnh hưởng quy mô lớn như thế nào?
• Sự khác biệt giữa sự giàu có đích thực và giàu có thứ yếu? Tại sao sự giàu có đích thực tác động cơ bản đến hạnh phúc của chúng ta nhiều hơn là sự giàu có thứ yếu?
• Weldon Long nói rằng nỗi sợ là trở ngại chính khi người ta cố gắng thoát nghèo. Nguyên nhân chính của nỗi sợ là gì? Câu chuyện của Weldon Long dạy chúng ta điều gì để vượt qua nỗi sợ đó?
• Khi nói rằng ngày tận thế của đói nghèo sẽ đến từ bên trong nó điều đó có nghĩa là gì? Bạn nhận ra điều gì qua câu chuyện của Jerry và Monique Sternin và Mạng lưới Ong mật?
HÃY THỬ ĐIỀU NÀY
Khi bạn nhìn ra xung quanh mình, bạn thấy vấn đề xã hội nào nổi cộm? Hãy thử phác thảo những Lựa chọn tối ưu thứ 3. Mời những người khác cùng đóng góp. Sử dụng công cụ “Bốn bước để hợp lực”.
BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?”. Nếu có, tiếp tục sang bước 2.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?
3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.
4. Đi đến Hợp lực
Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực. Lắng nghe thấu hiểu những người khác trong suốt quá trình này.
Làm thế nào để hợp lực
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong một tình huống xung đột hay sáng tạo, câu hỏi này giúp mọi người gạt đi những định kiến vốn có để có thể phát triển được quan điểm thứ ba.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Liệt kê những đặc điểm hoặc viết một đoạn văn mô tả một kết quả thành công trông sẽ như thế nào với mọi người? Trả lời những câu hỏi dưới đây khi bạn thực hiện:
• Liệu tất cả các bên có liên quan đều tham gia quá trình thiết lập tiêu chí? Bạn có thu thập nhiều ý kiến từ nhiều người nhất có thể hay không?
• Những kết quả nào chúng ta thực sự muốn? Nhiệm vụ thực sự cần được hoàn thành là gì?
• Những kết quả nào sẽ “có lợi” cho tất cả mọi người.
• Chúng ta có bỏ qua những nhu cầu cố hữu của bản thân để đi đến những giải pháp tốt hơn?
3. Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Làm theo các hướng dẫn sau:
• Hãy chơi hết mình với nó. Đây không phải là “thực tế”. Mọi người đều biết rằng đây là một trò chơi.
• Tránh những thỏa thuận hoặc đồng thuận nóng vội, hoặc chưa chín muồi.
• Tránh phán xét ý kiến của người khác – hoặc của chính bạn.
• Tạo ra các mô hình. Vẽ tranh lên bảng trắng, phác thảo biểu đồ, xây dựng các mô hình thu nhỏ, viết các bản nháp sơ bộ.
• Truyền đạt ý tưởng cho họ. Đảo ngược lối suy nghĩ thông thường.
• Làm việc nhanh chóng. Đặt ra giới hạn thời gian để giữ cho năng lượng và ý tưởng được tuôn chảy.
• Tạo ra thật nhiều ý tưởng. Bạn không thể tiên đoán trước ý tưởng nào sẽ đưa bạn đến phương án thay thế thứ ba.
4. Đi đến hợp lực
Bạn nhận ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cảm giác phấn khích và cảm hứng trong căn phòng. Xung đột cũ đã được xóa bỏ. Phương thức mới đáp ứng những tiêu chí của sự thành công. Cảnh báo: Tránh nhầm lẫn thỏa hiệp với hợp lực. Thỏa hiệp tạo ra sự thỏa mãn nhưng không vui vẻ. Thỏa hiệp có nghĩa là tất cả đều mất đi thứ gì đó. Hợp lực có nghĩa là tất cả đều chiến thắng.
