Những mô thức của con người và điều kiện văn hóa tạo nên câu chuyện cuộc đời chúng ta. Mỗi câu chuyện đều có phần mở đầu, cốt truyện và các nhân vật. Có thể sẽ có những anh hùng và những kẻ ác độc. Vô số tình tiết nhỏ sẽ tạo thành một cốt truyện lớn. Sẽ có những điểm thắt nút và mở nút quan trọng trong câu chuyện. Và quan trọng nhất chính là các mâu thuẫn. Không có câu chuyện nào tồn tại mà không có mâu thuẫn. Mỗi câu chuyện tuyệt vời đều kể về sự đấu tranh theo một cách nào đó: anh hùng chống lại kẻ gian ác, cuộc đua chống lại thời gian, một nhân vật đấu tranh với lương tâm của mình, một người chống lại những giới hạn của bản thân. Chúng ta âm thầm xem bản thân như những anh hùng của đời mình (hoặc trong nhiều trường hợp đen tối, chúng ta xem bản thân như kẻ thù của mình). Người tư duy theo lối hai phương thức thường đóng vai anh hùng trong cuộc chiến với nhân vật phản diện.
Nhưng có một nhân vật thứ ba trong câu chuyện – không phải anh hùng cũng không phải ác nhân. Đó chính là người kể chuyện. Nếu ta có khả năng tự nhận thức, ta sẽ nhận ra rằng mình không chỉ là nhân vật mà còn là người kể chuyện trong câu chuyện của chính mình. Chúng ta không chỉ được tạo ra trong câu chuyện, mà còn là người viết ra câu chuyện đó.
Câu chuyện của tôi chỉ là một phần trong rất nhiều câu chuyện lớn hơn – câu chuyện của gia đình, cộng đồng, nền văn hóa. Tôi có thể có rất ít quyền kiểm soát với quá trình phát triển của những câu chuyện này, nhưng tôi hoàn toàn chủ động nắm bắt được mạch chuyện của chính tôi. Tôi thoải mái kể câu chuyện của mình. Bạn có nhận ra sự thông thái của nhà báo David Brooks trong nhận xét sau không:
Giữa tất cả những thứ chúng ta không thể kiểm soát, chúng ta lại có thể kiểm soát câu chuyện của bản thân mình. Chúng ta có quyền quyết định giọng kể mà chúng ta sẽ sử dụng để mô tả thế giới. Trách nhiệm cá nhân nằm ở việc lựa chọn và không ngừng hoàn thiện cách chúng ta kể về chính mình.
Đổi lại, câu chuyện mà chúng ta lựa chọn sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về thế giới. Chúng hướng chúng ta tập trung sự chú ý vào một vài điểm và bỏ qua những điểm khác. Chúng khiến chúng ta xem một vài thứ là thiêng liêng và một vài thứ khác là đáng khinh bỉ. Chúng là khuôn mẫu quyết định mong muốn và mục tiêu của chúng ta. Vì thế, ngay cả khi quá trình chọn lựa câu chuyện nghe có vẻ quá xa vời, chúng tiềm ẩn rất nhiều sức mạnh. Sức mạnh quan trọng nhất mà chúng ta có chính là khả năng lựa chọn ống kính để qua đó chúng ta quan sát hiện thực.¹
¹ . David Brooks, “The Rush to Therapy”, New York Times, 9/11/2009.
Con trai tôi, David thường kể lại câu chuyện mang ghế tới lớp để được vào học. David sử dụng câu chuyện để minh họa cho sự đơn giản nhưng đầy sức mạnh ẩn chứa trong mỗi tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Thế nhưng, ở cấp độ sâu hơn, câu chuyện nhỏ này lại là một chi tiết quan trọng trong câu chuyện lớn hơn – câu chuyện mà David tự kể về chính mình, cho chính mình. Trong câu chuyện đó, David không còn là nạn nhân và bị giới hạn bởi tư duy hai phương thức mà làm chủ được cách David kể câu chuyện về chính mình.
Trong những “nút thắt” trong câu chuyện cuộc đời mình, chúng ta không chỉ đơn thuần là “nhân vật”, chúng ta còn là người kể chuyện, là người quyết định cho câu chuyện được hé lộ dần theo cách nào. Tôi từng gặp nhiều người không hiểu được điều hết sức đơn giản này. Chính vì thế họ luôn cảm thấy bị mắc kẹt trong những cuộc xung đột như ác mộng và bất lực nghĩ rằng họ không thể thay đổi câu chuyện của mình. Tôi từng nhìn thấy những người vợ, người chồng không ngừng chiến đấu và tự nhận mình là người hùng trong cuộc chiến chống lại cái ác, nhưng họ quên mất rằng họ không chỉ là người trong cuộc mà họ còn là người tạo ra câu chuyện. Họ nói rằng họ không còn tình yêu nữa, nhưng thật ngạc nhiên khi tôi chỉ ra rằng họ hoàn toàn có quyền tự do yêu thương người kia nếu họ muốn vậy. Trạng thái “yêu” này là bị động, “yêu thương”¹⁷ mới là chủ động. “Yêu thương” chính là kết quả của “yêu”. Con người có khả năng trao cho nhau những điều đáng yêu lẫn đáng ghét. Họ, chứ không phải người nào khác, chính là người viết ra cốt truyện.
¹⁷. Nguyên văn: “in love” và “loving”.
Tôi đã nói ngay từ đầu rằng cuộc đời chúng ta là những câu chuyện luôn có khởi đầu. Câu chuyện nào cũng có phần thân bài và phần kết. Hầu hết chúng ta đều đang ở đâu đó giữa câu chuyện của mình. Chúng ta phải quyết định xem câu chuyện ấy nên kết thúc như thế nào.
Lựa chọn tối ưu thứ 3 luôn bắt đầu với chính bản thân ta. Nó phải đi ra từ bên trong, từ phần sâu thẳm nhất của chính con người ta, từ nền tảng của sự tự tin và khiêm tốn. Nó đến từ mô thức về khả năng tự nhận thức, cho phép ta tự tách ra khỏi chính mình để quan sát và đánh giá những định kiến, những sự thiên vị của ta. Nó đến từ sự công nhận rằng ta là người viết nên câu chuyện của mình và sẵn sàng chỉnh sửa nếu cần thiết – bởi vì ta muốn nó kết thúc có hậu.