Điểm mấu chốt của giao tiếp kiểu “Chiếc gậy trình bày”, theo quan điểm của các nhà tâm lý học, chính là khả năng lắng nghe bằng tất cả sự đồng cảm. Tôi đã dành phần lớn cuộc đời mình để dạy con người ta biết lắng nghe bằng sự đồng cảm bởi đó là chìa khóa để tìm được sự yên ổn và để hợp lực với nhau. Đó không chỉ là một kỹ thuật để lôi kéo, kiểm soát người khác. Hiawatha đã thổ lộ toàn bộ nỗi cô đơn, giận dữ và tội lỗi của mình bởi vì người kiến tạo hòa bình đã ở đó và sẵn sàng thấu hiểu ông, sẵn sàng lắng nghe trái tim cũng như từ ngữ của ông. Chỉ sau khi trút được gánh nặng này, Hiawatha mới mở lòng để lắng nghe thông điệp của người kiến tạo hòa bình. “Giờ thì tôi đã kể xong chuyện của mình rồi. Giờ tới lượt ngài. Tôi sẽ lắng nghe bất cứ câu chuyện nào ngài kể.”
Đồng cảm là gì nhỉ? Tôi thích cách định nghĩa của triết gia người Israel mang tên Khen Lampert: “Đồng cảm xảy đến khi chúng ta tìm thấy chính mình trong tâm trí của người khác. Chúng ta quan sát thực tế qua đôi mắt của cô ấy, cảm nhận xúc cảm của cô ấy và cùng san sẻ nỗi đau của cô ấy”³ . Khả năng đồng cảm dường như là bản năng của mỗi chúng ta: ngay cả một đứa trẻ mới sinh cũng sẽ khóc theo khi nghe thấy tiếng khóc của đứa trẻ khác.
³ . Khen Lampert, Traditions of Compassion (New York: Palgrave-Macmillan, 2006), 157.
Đồng cảm khác với thông cảm. Thông cảm cũng giống như việc bạn đồng tình hoặc ủng hộ quan điểm của một người nào đó trong một cuộc tranh luận. Dùng khả năng đồng cảm để lắng nghe không có nghĩa là chúng ta đồng tình với quan điểm của người đó. Nó chỉ có nghĩa là chúng ta cố gắng hiểu được quan điểm đó mà thôi. Nó có nghĩa lắng nghe những nội dung và cảm xúc mà người kia đang thể hiện để ta có thể đặt mình vào vị trí của người đó và hiểu được cảm giác của người đó.
Tôi ví hành động lắng nghe thấu hiểu cũng giống như việc tặng người khác một bầu không khí đầy thấu hiểu. Nếu bạn cảm thấy ngột ngạt, bạn sẽ chẳng quan tâm đến điều gì khác ngoài việc tìm kiếm không khí để thở. Thế nhưng, khi bạn tìm lại được nhịp thở của mình, nhu cầu này cũng đã được thỏa mãn. Giống như nhu cầu đối với không khí, con người cũng có nhu cầu về mặt tâm lý mong muốn được đánh giá cao, được thấu hiểu.
Khi bạn dùng sự đồng cảm để lắng nghe người khác, bạn đã mang đến cho người đó bầu không khí đầy thấu hiểu. Khi nhu cầu đó được đáp ứng, bạn có thể tập trung vào giải quyết vấn đề. Trong thế giới xung đột, nhiều người cảm thấy họ không được lắng nghe, cảm thấy bị tước quyền, tức giận vì cảm thấy bị phớt lờ và bị hiểu lầm. Người tiến về phía trước để thật sự lắng nghe chính là người nắm giữ chìa khóa để mở cửa nhà tù tinh thần đang rất ngột ngạt. Hãy nghe Carl Rogers miêu tả phản hồi của những người cảm thấy được thực sự thấu hiểu.
Hầu như lúc nào cũng thế, khi một người cảm thấy anh ta thực sự được lắng nghe, anh ta thường rơm rớm nước mắt. Tôi nghĩ, theo một cách nào đó, anh ta đang khóc vì hạnh phúc. Như thể anh ta đang muốn nói: “Tạ ơn Chúa, cuối cùng cũng có người lắng nghe con. Một người thực sự hiểu được con”. Trong những phút giây như vậy, tôi đã tưởng tượng ra cảnh một tù nhân trong ngục tối, ngày ngày viết thông điệp theo mật mã Morse rằng: “Có ai đó lắng nghe tôi không? Có ai ở đó không?”. Và cuối cùng một ngày, anh ta đã nghe thấy những tiếng gõ phản hồi lại “Có!”. Câu trả lời đơn giản ấy đã giải phóng anh ta khỏi sự cô đơn và giúp anh ta trở thành con người thêm một lần nữa.⁴
⁴ . Rogers, A Way of Being, 10.

Lắng nghe thấu hiểu. Trong cuộc xung đột, chúng ta thường nghĩ về luận điểm của mình và trả lời ngay trong lúc người khác đang nói. Chúng ta không thể nghe và hiểu nhau qua những bức tường đó được. Ngược lại, người nghe bằng sự đồng cảm sẽ cố gắng tìm hiểu suy nghĩ và cảm xúc của người khác.
Tôi cố gắng thấu hiểu bạn, tôi lắng nghe bạn và bức tường ngăn cách chúng ta bị phá vỡ. Hãy nghĩ đến sức ảnh hưởng của điều này trong trường hợp cuộc hôn nhân đầy trục trặc của chúng ta, các vụ kiện tụng, tranh cãi chính trị, hay những cuộc xung đột căng thẳng nhất mà vào phút cuối, chúng ta có thể nhẹ lòng nói: “Tạ ơn Chúa, ai đó đã lắng nghe con!”. Sự căng thẳng biến mất và chúng ta có thể đạt tới Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Chúng ta có bản năng cảm nhận những gì người khác cảm thấy. Trong những năm 1990, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra một loại tế bào não có tên là “nơ ron phản chiếu”. Nơ ron này sẽ bị kích thích khi chúng ta làm một hành động nào đó hoặc nhìn thấy người khác làm hành động đó. Đầu tiên các nhà khoa học người Ý đã phát hiện ra hiện tượng này ở loài khỉ. Trong quá trình làm thí nghiệm để kiểm tra tế bào nào trong não bị kích thích khi những chú khỉ tìm kiếm thức ăn, họ đã rất ngạc nhiên khi phát hiện ra cũng chính tế bào đó bị kích thích khi chú khỉ quan sát chú khỉ khác tìm kiếm thức ăn.
Rõ ràng, nơ ron phản chiếu có thể phân biệt hành động thù địch với hành động vô hại. Các tế bào phản ứng rất khác nhau khi chúng ta quan sát một người giơ cao tay lên, ngay cả khi chúng ta không thể nào biết được người đó định vuốt tóc hay nắm lấy một cây gậy để hạ gục ta. Những nơ ron đó cũng bị kích thích khi chúng ta tự mỉm cười hoặc ai đó cười với chúng ta. Khi nhìn thấy một nụ cười, chúng ta cảm nhận được nụ cười đó. Khi nhìn thấy nỗi đau, ta cảm nhận được nỗi đau. Các nơ-ron này có thể cảm nhận được những gì người khác đang cảm thấy. ⁴¹
⁴¹. Cảm ơn Giáo sư Joseph G. Cramer của Khoa Trẻ em, Đại học Utah vì thông tin này.
Nếu khả năng đồng cảm là điều gì đó rất tự nhiên đối với chúng ta, và nó có sức ảnh hưởng tích cực, tại sao chúng ta rất ít khi bắt gặp nó? Bởi vì các mô thức thể hiện sự đối đầu cũng rất mạnh mẽ. Trong nghiên cứu của mình mang tên Empathy and the Novel, Suzann Kenn đã quan sát thấy rằng “khao khát đối với những mối quan hệ mang tính thống trị, cấp bậc, phân quyền” đã khiến khả năng đồng cảm của chúng ta suy yếu. Thông thường, một người cảm thông sẽ bị xem là kiểu người sẽ ngây thơ tin vào việc hiểu thấu người khác sẽ giúp chúng ta thay đổi con người họ.⁴² Những người thực tế với cái đầu lạnh thì không biết cách đồng cảm.
⁴². Suzann Kenn, Empathy and the Novel (Oxford: Oxford University Press, 2007), 151.
Thế nhưng, khi bạn cân nhắc hệ quả tự nhiên của việc phân cấp, phân quyền và thống trị lên con người, bạn sẽ phải tự hỏi rằng những người theo chủ nghĩa thực tế thực sự rốt cuộc là ai. Nếu tôi muốn thống trị và phân cấp con người, buộc họ vào những nhóm nhỏ khác nhau, tôi sẽ khó tránh được sự chống cự. Sẽ không còn “Tôi – Quý Bạn” mà chỉ còn “Tôi – Nó”. Thứ mà tôi nhận được sẽ chỉ là mâu thuẫn chứ không phải sự sáng tạo.
Một rào cản khác ngăn chúng ta đồng cảm, như Rogers từng nói: “khuynh hướng tự nhiên của chúng ta là phán xét, đánh giá, tán đồng hoặc phản đối phát biểu của người khác”. Ông đưa ra ví dụ: “Khi bạn ra khỏi một phòng học, bạn sẽ nghe thấy những lời phát biểu đại loại như ‘Tôi không thích bài nói chuyện của ông ta’. Khi đó, bạn sẽ trả lời như thế nào? Hẳn phản hồi của bạn sẽ là đồng tình hoặc không đồng tình với thái độ của người đó. Bạn sẽ trả lời theo kiểu: ‘Tôi cũng không thích!’ hoặc ‘Ồ, tôi nghĩ bài nói chuyện đó hay đấy chứ!’. Nói cách khác, phản ứng tự nhiên của bạn là đánh giá điều vừa nghe được dựa trên quan điểm cá nhân của mình”.⁴³ Kiểu trao đổi này thường vô hại, nhưng trong những cuộc xung đột căng thẳng hơn, chúng ta càng tỏ ra phán xét người khác nhiều hơn thì chúng ta càng khó để đồng cảm. Khi có sự bất đồng trong những niềm tin sâu sắc hay trong các vấn đề về mang tính cá nhân, đồng cảm thường bốc hơi hoàn toàn. Đó là lý do lắng nghe thấu hiểu nghe có vẻ ngược đời, trừ phi chúng ta biến nó thành thói quen. Tôi đã cố gắng truyền đạt điều này trong suốt nhiều năm: “Cố gắng để hiểu trước, sau đó mới mong được thấu hiểu”. Không có cách nào khác.
⁴³. Carl Rogers, “Communication: Its Blocking and Its Facilitation”, http://wwwredwoodseduinstructjjohnstonEnglish1Areadingsrhetoricandthingkingcommunicationitsblockingitsfacilitationhtm. Truy cập 23/10/2010.
Để biến việc lắng nghe thấu hiểu thành thói quen, chúng ta phải suy nghĩ vô cùng thận trọng. Khi tôi nghe thấy ai đó không đồng ý kiến với tôi, tôi sẽ đến gặp anh ta và nói “Quan điểm của bạn khác của tôi. Tôi cần phải lắng nghe bạn.” Càng thực hành nhiều, việc này càng trở nên dễ dàng với tôi và tôi càng học được nhiều hơn. Tôi cảm thấy rất thích thú với những sự trao đổi như vậy.
Trở lại câu chuyện về người đã nói “Tôi không thích bài nói chuyện của ông ta”, như một người lắng nghe thấu hiểu, tôi sẽ nói “Hãy nói cho tôi nghe rõ hơn đi!”. Nếu đó là vấn đề nhỏ, tôi sẽ có thêm cách nhìn mới. Nếu đó là vấn đề tôi thực sự quan tâm, trước tiên tôi sẽ cố gắng hiểu quan điểm của người đó, sau đó người đó, sẽ có ý định lắng nghe quan điểm của tôi hơn.
Nhưng bạn sẽ nói “Tôi là một người biết lắng nghe. Tôi công bằng. Tôi cởi mở.” Khả năng cao là bạn đã không lắng nghe thấu hiểu. Nếu bạn giống như phần lớn tất cả mọi người trong chúng ta, bạn đã lên sẵn câu trả lời của bạn trong lúc tôi đang nói. Liệu tôi có thể thực sự thoải mái và cởi mở để nói chuyện với bạn không, khi mà chế độ tự động của bạn là chống lại mọi điều tôi nói? Nếu bạn đang cố trò chuyện với con gái của mình, bạn nghĩ liệu cô bé có dám mở lòng không khi bạn liên tục phán xét, phản đối hay thậm chí cười nhạo cách nghĩ của cô bé? Nếu bạn là một vị sếp, những nhân viên của bạn có thể thực sự nói chuyện với bạn và mong được bạn hiểu rõ không?
Trong lần thảo luận tới, hãy thử thí nghiệm này: mỗi người chỉ có thể nói sau khi họ có thể truyền đạt lại quan điểm và cảm xúc của người nói trước đó đến mức khiến họ hài lòng. Bạn sẽ ngay lập tức nhận ra điều này chẳng dễ dàng chút nào. Truyền đạt lại quan điểm của người khác là một chuyện, nhưng rất khó để nắm bắt được cảm xúc của họ. Dù vậy, nếu bạn không ngừng cố gắng, bạn sẽ học được cách đồng cảm. Bạn sẽ hiểu cảm giác khi đứng vào vị trí của người khác và hiểu điều gì đã khiến họ nhìn thế giới theo cách như vậy.
Những kỹ thuật của việc lắng nghe chủ động bao gồm phản chiếu cảm xúc, lặp lại ý tưởng, không phán xét hay bình luận đã được biết đến từ lâu bởi tính hiệu quả của chúng. Nhưng để trở thành một người lắng nghe một cách thấu hiểu, bạn cần ngồi lại, yên lặng và tập trung lắng nghe. Tất nhiên, nếu bạn là kiểu người đỏ bừng giận dữ khi nghe phải điều gì đó không vừa tai, thì đây hẳn là một thách thức.
Thử thách còn lớn hơn nữa là xây dựng một tư duy đồng cảm cho bản thân. Nếu bạn cố gắng thấu hiểu tôi bởi vì tôi khác bạn, nếu trong sự tôn trọng mà bạn dành cho tôi, bạn thực sự muốn hiểu điều tôi nghĩ, vì sao tôi lại nghĩ như vậy và tôi đang cảm thấy như thế nào, bạn sẽ ngạc nhiên khi tôi có thể nhanh chóng mở lòng với bạn. Kỹ thuật chủ động lắng nghe có thể gây cản trở đối với việc lắng nghe thấu hiểu. Và nếu tôi cảm thấy bạn chỉ đang giả vờ hứng thú đến quan điểm của tôi, tôi sẽ khó chịu với cách bạn ngụy trang bằng các kỹ thuật lắng nghe chủ động một cách giả tạo chỉ để cố gắng thao túng tôi.
Đến cuối cùng, thông cảm sẽ giúp mở lối cho tư duy của chính bạn. Khi người bạn đời hoặc đồng nghiệp của bạn thực sự mở lòng và thành thật với bạn, cố gắng truyền đạt cho bạn quan điểm của mình, sự chân thật của anh ta giờ cũng thuộc về bạn. Triết gia chính trị Hannah Arendt là người đánh giá rất cao sự thật và hiểu được giới hạn của mỗi mảnh ghép sự thật, do đó bà đã tự học cách vượt qua những giới hạn đó để thâm nhập vào cách suy nghĩ của người khác. Bà đã viết: “Suy nghĩ với tinh thần mở lối có nghĩa là một người tự rèn luyện cho trí tưởng tượng của anh ta cách đi du hành”.⁴⁴ Và Đạt-lai Lạt-ma vẫn thường nói rằng những người mà ông ta từng tranh cãi chính là những người thầy quan trọng nhất của ông.⁴⁵
⁴⁴. Hannah Arendt và Ronald Beiner, Lectures on Kant’s Political Philosophy (Chicago: University of Chicago Press, 1989), 43.
⁴⁵. Cited in Marc Gopin, Healing the Heart of Conflict (Emmaus, PA: Rodale, 2004), 237.
Có thể bạn đang nghĩ: “Nhưng chẳng phải lắng nghe thấu hiểu sẽ khiến cuộc xung đột trở nên kéo dài hơn sao? Tôi có cần phải nghe đi nghe lại không? Điều này chẳng phải sẽ khiến vấn đề trở nên tồi tệ hơn? Tôi không có thời gian cho việc này!”. Những câu hỏi này hé lộ các mô thức của bạn. Nếu bạn cho rằng bạn đã nghe được tất cả mọi thứ, bạn đã nhầm. Trừ khi trước đó bạn trao cho tôi “chiếc gậy trình bày”, trừ khi bạn đã hiểu tôi và xúc cảm của tôi rõ đến mức bạn có thể thay tôi đưa ra luận điểm, còn không, hãy xem như bạn chưa thực sự nghe được điều gì.
Nói về chuyện kéo dài cuộc xung đột, tôi lại phát hiện ra điều ngược lại rằng cách nhanh nhất để giải quyết vấn đề là lắng nghe một cách thấu hiểu. Thời gian bạn bỏ ra để hiểu tâm trí và trái tim của tôi sẽ chẳng là gì nếu so sánh với thời gian và nguồn lực bạn chấp nhận lãng phí để chống lại tôi. Chỉ tính riêng nước Mỹ, 1,2 triệu luật sư kiếm được khoảng 71 tỷ đô la Mỹ hàng năm từ các dịch vụ của mình, và con số này thậm chí chưa bao gồm những phán quyết liên quan đến tài chính mà họ thắng được tại tòa. Nếu chúng ta thực sự hiểu lẫn nhau một cách chân thành và cởi mở, liệu chúng ta có phải bỏ ra nhiều tiền và thời gian như vậy?
Ở góc độ cá nhân, bao nhiêu năm tháng của chúng ta đã bị lãng phí vào những cuộc hôn nhân và các mối quan hệ đầy mâu thuẫn chỉ đơn giản vì ta không có khả năng đồng cảm? Lắng nghe thấu hiểu cần thời gian, nhưng khoảng thời gian đó chẳng là gì so với khoảng thời gian mà chúng ta bỏ ra để sửa chữa, hàn gắn những rạn nứt, những kìm nén về mặt cảm xúc và những vấn đề tưởng chừng như không giải quyết được.
Vào năm 2010, giữa cuộc tranh cãi về đạo luật chăm sóc sức khỏe mới diễn ra trên toàn quốc, tổng thống Mỹ và những người đứng đầu Quốc hội Mỹ đã quyết định nói ra những quan điểm khác nhau của mình trên sóng truyền hình. Được tận mắt chứng kiến sự tranh cãi đối lập diễn ra công khai giữa các nguyên thủ nhà nước cấp cao như vậy thực sự là một điều thú vị hiếm có. Vì những cuộc tranh cãi như vậy thường chỉ diễn ra một cách bí mật, nhưng khi đó nó đã được diễn ra công khai dưới sự chứng kiến của tất cả mọi người.
Tôi nhận thấy rằng hợp lực rất khó để đạt tới khi có sự góp mặt của quá nhiều người. Nhưng điều này vẫn đã xảy ra nhiều lần, và nó thường diễn ra khi một vài người sẵn sàng từ bỏ sự vô lý của mình để tìm ra cách giải quyết tốt hơn. Dù vậy, trường hợp đó đã không xảy ra trong lần này. Cả hai phe đều có sự thông minh và khả năng thuyết phục của riêng mình. Họ kể những câu chuyện đáng sợ về những người không được giúp đỡ, về những khoản chi phí vô lý và những sai lầm đáng trách. Họ cười và khóc trước sự bất công và kém hiệu quả đang diễn ra tràn lan. Họ đưa ra những nhận định sắc sảo về điểm yếu trong lập luận của phe đối lập. Bằng những thông tin ấn tượng, họ đã nắm quyền chỉ huy, bạn có thể thấy rằng họ đã làm rất tốt “bài tập về nhà” của họ.
Nhưng đến cuối cùng, bạn cũng có thể cảm nhận được sự phẫn nộ của cả hai phe. Mặc dù họ có khả năng tuyệt vời trong việc kiểm soát và sử dụng từ lập luận logic, đến số liệu, đến cảm xúc, nhưng họ đã không tiến thêm một phân nào trong quá trình giải quyết xung đột. Ngay cả khi họ biết rằng cuộc tranh luận được ghi hình lại và đây thực ra chỉ là một bài tập thực hành trong nghệ thuật đánh vào tâm lý đối thủ trong giới chính trị, bạn vẫn có thể cảm nhận được sự thất vọng và chán nản khi họ nhận thấy bức tường ngăn cách giữa họ không hề có dấu hiệu hạ xuống.
Họ đã quên mất điều gì? Mô thức của họ đã sai và tôi không có ý nói tới các mô thức chính trị của họ. Rõ ràng là họ đã nhìn nhận bản thân mình và những người khác như những đại diện của mỗi bên, chứ không phải như những cá nhân có khả năng suy nghĩ, sáng tạo, tư duy và có thể đưa ra các phán đoán độc lập. Kết quả là không ai cố gắng lắng nghe thấu hiểu. Đơn giản là họ không quan tâm đến việc hiểu được câu chuyện của người kia để có thể thấu hiểu lẫn nhau và tiến đến Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Tôi không nói rằng chúng ta không nên tranh luận nữa, càng không có ý nói ta chẳng nên phản biện lẫn nhau nữa.
Trong các mô thức phân cực của xã hội, chúng ta thường giả định rằng điểm mấu chốt của cuộc tranh luận là ta phải thắng được bên còn lại. Hãy thử áp dụng điều này với bạn bè và gia đình của bạn để thấy bạn còn phải đi bao xa mới tới được cái đích là một mối quan hệ sáng tạo và đầy tình yêu thương. Đối với những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, mục tiêu không phải là chiến thắng mà là sự chuyển đổi, cho tất cả mọi người của tất cả các bên tham gia. Khi chúng ta học hỏi lẫn nhau, chúng ta tự nhiên sẽ thay đổi căn bản cách nhìn của mọi người.
Trong mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”, tôi tranh luận với bạn để tìm ra các ý tưởng mới chứ không phải để rập khuôn chúng. Tôi sử dụng lập luận như một phương tiện để học hỏi chứ không phải như vũ khí. Mục tiêu của tôi không phải là đạt điểm cao hơn bạn trong cuộc chiến mệt mỏi của con người mà là để thay đổi cuộc chơi.
Trong mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”, tôi lắng nghe bạn để hiểu được mảnh ghép sự thật của bạn, không phải để tìm ra điểm yếu trong luận điểm của bạn và dùng nó để chống lại bạn. Rogers đã giải thích: “Sự thật duy nhất mà tôi biết được là thế giới như cách tôi nhận thức về nó... Còn sự thật duy nhất mà bạn biết được là thế giới như cách bạn nhận thức về nó… Và điều chắc chắn duy nhất là những sự thật đã được nhận thức này thường rất khác nhau. Có rất nhiều ‘thế giới thực’, bởi có rất nhiều người khác nhau!”.⁴ Trừ khi tôi nắm được toàn bộ sự thật (dù thật ra, tôi phải xin lỗi khi nói rằng điều này không thể xảy ra!), tôi mới có thể hưởng lợi từ sự thật đó. Và tôi sẽ không học được nhiều nếu tôi chỉ tự nghe mình nói. Hãy xem xét suy nghĩ này của triết gia John Stuart Mill:
Không phải xung đột bạo lực bên trong sự thật, mà chính sự đè nén im lặng của một nửa sự thật mới là thứ tội lỗi đáng ghê sợ. Luôn còn hy vọng khi con người chịu lắng nghe từ cả hai phía.
Nếu chỉ cố chấp bám vào các lỗi lầm đến mức trở thành định kiến thì bản thân sự thật cũng không thể tạo ra được sức mạnh của chính nó.⁴⁷
⁴⁷. John Stuart Mill, On Liberty and Other Essays (Lawrence, KS: Digireadscom, 2010), 35.
Trong mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”, tôi chấp nhận một rủi ro tồi tệ nhưng cũng rất thú vị. Nếu tôi hiểu được cảm xúc của bạn và nhìn được vạn vật theo cách bạn nhìn chúng, tôi sẽ bị đặt vào thế nguy hiểm khi tôi có thể sẽ tự thay đổi quan điểm của chính mình. Nếu tôi thành thật, thì sẽ rất khó để tôi có thể nhìn nhận mọi thứ như cách tôi nhìn trước đó, hoặc là tôi cũng không mong muốn như vậy. Còn nếu bạn không tác động lên suy nghĩ của tôi, thì tôi có lý do để e ngại về kiểu tư duy đóng cửa của mình. Tôi cần phải nghe sự thật của bạn để tốt cho chính mình. Giống như Carl Rogers nói, mô thức của tôi không nên là “tôi quan tâm bạn bởi vì bạn giống như tôi”, mà nên là “Tôi đánh giá cao và tôn trọng bạn bởi vì bạn khác với tôi”.48
48. Rogers, A Way of Being, 105.
Đưa ra những quyết định có trọng lượng lớn
Lúc này, có thể bạn đang tự nhủ: “Bài giảng về sự đồng cảm này không những mông lung, mơ hồ và ủy mị mà còn vô lý. Chắc chắn, tôi sẵn sàng lắng nghe, tôi không muốn là người không biết tôn trọng, nhưng tôi biết tư duy của chính mình và tôi không cần người khác bảo tôi phải suy nghĩ như thế nào”.
Tôi cho rằng lắng nghe thấu hiểu không phải điều gì đó vô lý. Đó là một kỹ năng rất thực tế mà bạn nên có. Bạn sẽ gặp rắc rối nếu không thực hành nó. Bất kỳ ai ở nơi làm việc mà không biết cách lắng nghe sẽ chỉ thất bại. Nền kinh tế sẽ trừng phạt những nhà lãnh đạo không biết đưa ra các quyết định có sức nặng – những quyết định đòi hỏi sự thấu hiểu toàn diện vấn đề, thấu hiểu quan điểm của khách hàng, của nhà cung cấp, của các thành viên trong nhóm, của các phòng ban khác, của nhà đầu tư, của những người sáng tạo – nói ngắn gọn, của tất cả các bên tham gia. Một quyết định có sức nặng được định nghĩa là “lựa chọn khả dĩ tuyệt nhất được tạo nên bằng cách xóa bỏ những điều chúng ta không chắc chắn”.⁴ Và cách duy nhất để giảm thiểu các khả năng không chắc chắn là lắng nghe người khác.
⁴ . David G. Ullman, Making Robust Decisions (Bloomington, IN: Trafford, 2006), 35.
Ví dụ, nhiều năm trước đây, lãnh đạo của một công ty thực phẩm đa quốc gia đã quyết định cắt giảm chi phí sản xuất bằng cách mua nước ép táo chủ yếu đến từ một nhà cung cấp mới với chi phí thấp hơn. Cuộc họp cấp cao chỉ có sự tham gia của thành viên các phòng ban tài chính để đưa ra quyết định, không bao gồm giám đốc R&D – vốn là người phụ trách phát triển sản phẩm. Vị giám đốc R&D này vốn là một nhà khoa học chuyên về nghiên cứu, đã vô cùng sửng sốt và cố gắng cảnh báo các sếp của mình rằng sản phẩm mới không có chút nước ép táo nào cả - nó chỉ đơn giản là nước đường. Dù vậy, các vị sếp cảm thấy hài lòng với khoản tiền 250.000 đô la Mỹ/ năm mà họ có thể tiết kiệm được, do đó họ đã cười nhạo vị giám đốc kia là “ngây thơ và không thực tế”. Cuối cùng, ngày đó cũng tới. Các lãnh đạo cấp cao đã bị đi tù và chịu mức phạt lên tới 25 triệu đô la Mỹ -khoản tiền tương ứng với 100 năm họ cố gắng tiết kiệm bằng cách bán sản phẩm giả mạo.⁵
⁵ . Marianne M. Jennings, ed., Business Ethics: Case Studies and Selected Readings (Florence, KY: Cengage Learning, 2008), 216-17.
Thế thì, ai là người “ngây thơ và không thực tế” ở đây? Những người đã cố gắng tìm kiếm và thấu hiểu các góc nhìn khác hay người đã không làm như vậy?
Những quyết định sai lầm như thế này là chuyện xảy ra hàng ngày của những người làm kinh tế bởi họ không thể và không lắng nghe với sự đồng cảm. Sự thiếu hụt này cũng giải thích cho sự thất bại của chúng ta với các quyết định trong cuộc sống: ở nhà, trong cộng đồng, trong chính phủ, giữa bố mẹ và con cái. Từ chối lắng nghe sẽ châm ngòi cho xung đột thay vì sự sáng tạo, tạo ra sự yếu đuối thay vì mạnh mẽ. Điều hài hước nhất là gì nhỉ? Những người e ngại rằng lắng nghe thấu hiểu sẽ khiến họ trở nên yếu đuối lại chính là những người đưa ra các quyết định không có sức nặng nhất.
Tôi quen một cặp vợ chồng với ba đứa con đã trưởng thành. Họ là một gia đình tốt, mọi điểm đều bình thường, luôn tràn ngập tinh thần lạc quan và đầy sức sống. Người bố thường xuyên phải đi xa vì công việc trong khi cô con gái và hai cậu con trai ở nhà ngày một lớn lên. Mối quan hệ giữa họ rất tốt, nhưng ông bố không mấy khi ở nhà. Mọi thứ đều ổn cho đến khi cô con gái đang tuổi vị thành niên của ông bắt đầu gặp vấn đề trong hành vi ở trường, và sau đó là vi phạm pháp luật.
Mỗi lần con bé gặp rắc rối, ông bố luôn mệt mỏi và bận rộn của cô thường ngồi lại và cố gắng trao đổi vấn đề với con – dù có lẽ, ông cũng hơi mất kiên nhẫn một chút. Lần nào cũng thế, các vấn đề luôn lặp lại: “Con quá béo, con quá xấu”, “Không, con không béo. Đối với bố, con rất xinh đẹp”, “Bố phải nói thế vì bố là bố của con”, “Bố sẽ không nói thế nếu đó không phải là sự thật”, “Có đấy bố ạ!”, “Con có nghĩ bố nói dối con không?”. Và cuộc thảo luận lại xoay quanh sự thành thật của người bố. Hoặc ông bố sẽ kể con nghe một câu chuyện về chính mình khi còn trẻ, kiểu như: Bố đã lớn lên với đôi tay và đôi vai gầy guộc, ai cũng cười nhạo bố. “Bố kể chuyện đó ra để con cảm thấy tốt hơn sao?”, cô bé nói.
Mọi chuyện lắng xuống, ông bố lại phải đi xa và vòng lặp ấy tiếp tục diễn ra. Rồi khi ông bố đang trong một chuyến công tác, vợ ông gọi điện nói rằng cô con gái đã biến mất. Ông hoảng loạn đi máy bay về nhà và cả gia đình đã rối bời trong nhiều ngày khi cuộc tìm kiếm diễn ra. Cuối cùng, cô bé đã xuất hiện tại một trạm trú chân ở một thành phố khác, họ đến đón cô bé về. Cô bé đã im lặng trong suốt chặng đường về nhà. Người cha ấy - một người đàn ông tốt bụng - cảm thấy mình đã sai nên đã quyết định nói cho con biết ông đã nhớ con như thế nào, và ông đã cảm thấy sợ hãi ra sao khi không biết con gái mình đang ở đâu. Ông đã kể con bé nghe câu chuyện về những người bạn của ông – những người đã phải trải qua tuổi trẻ đầy gian khó nhưng đều đã khôn lớn và trưởng thành.
Đêm hôm ấy, vợ chồng ông đã nói chuyện cùng nhau. “Anh không biết nên làm gì để giúp đỡ con bé nữa”, người chồng thú nhận. Vợ ông đã trả lời: “Có lẽ anh nên cố lắng nghe con”. “Ý em là gì? Anh lúc nào cũng lắng nghe nó cả! Đó là tất cả những gì anh làm khi ở nhà”.
Vợ ông mỉm cười và nói: “Hãy tìm đến và lắng nghe con bé. Đừng nói gì cả. Đừng nói gì cả. Chỉ lắng nghe thôi”.
Ông và cô con gái đã cùng nhau ngồi lại. Cô bé vẫn im lặng. Ông đã hỏi con: “Con có muốn nói gì không?”. Cô bé lắc đầu nhưng ông vẫn ngồi lại. Trong im lặng. Trời bắt đầu tối. Con bé cuối cùng cũng chịu lên tiếng: “Chỉ là con không muốn sống nữa”.
Ông xem đó như lời “cảnh báo”, ngay lập tức, ông phản đối bằng cách nói khá nhẹ nhàng, “Con không muốn sống nữa”. Sau đó là một khoảng thời gian yên ắng, dễ đến năm phút. Sau này ông kể lại, đó là năm phút dài nhất trong cuộc đời ông.
“Bố, chỉ là con không cảm thấy vui vẻ. Con chẳng thích bản thân mình chút nào cả. Con chỉ muốn chuyện này chấm dứt thôi.”
“Con không vui vẻ chút nào ư”, ông thở nhẹ.
Cô bé bắt đầu khóc. Thực ra, cô bé bắt đầu nức nở, vừa khóc vừa nói, cô bé nói liên tục. Như thể tức nước vỡ bờ. Cô bé nói cho đến tận gần sáng. Ông bố chỉ nói chưa đến mười từ. Ngày hôm sau, mọi thứ trở nên khá hơn. Nếu như trước đây ông chỉ cảm thông với con thì giờ đây, ông đã có thể đồng cảm cùng con.
Đó chỉ là một “bầu không khí đầy thấu hiểu” đầu tiên trong rất nhiều bầu không khí dễ chịu khác kéo dài suốt nhiều năm tháng tuổi trẻ sau đó của cô bé. Giờ đây cô bé ấy đã trở thành một thiếu nữ, ung dung và tự tin vào chính bản thân mình, vào tình yêu mà bố dành cho cô. Bố cô đã cố gắng thấu hiểu cô, bố cô đã trân trọng những điều mà cô tâm sự thay vì áp đặt cách nghĩ của ông lên cuộc sống của cô. Chính điều đó đã giúp cô tạo dựng lại một nền tảng vững chắc mới cho cuộc đời.
Tôi mong bạn toàn tâm toàn ý áp dụng mô thức này: “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”. Nghĩ về những khoảnh khắc bạn căng thẳng và mệt mỏi trong những mối quan hệ với người khác. Khi căng thẳng lên cao và sự tự tin của bạn mất dần, khi bạn không rõ nên làm gì tiếp theo, khi một bức tường đã xuất hiện, hãy thử một thí nghiệm nhỏ về sự đồng cảm như thế này:
• Đến bên đối phương và nói: “Quan điểm của bạn khác tôi. Tôi cần phải lắng nghe bạn”.
• Chấp nhận dành công sức và nỗ lực để thấu hiểu. Bạn cần thực sự tập trung. Đừng làm việc khác trong lúc đang lắng nghe. Đừng phán xét, đánh giá, phân tích, đưa ra lời khuyên, chèn vào cách nghĩ của bạn, thương hại, chỉ trích hay mắng mỏ. Người nói không cần bạn đứng về phía họ. Họ chỉ cần bạn tôn trọng họ mà thôi.
• Yên lặng. Bạn không cần phải đưa ra câu trả lời, phán xét, giải pháp hay “cách khắc phục”. Hãy giải phóng bản thân khỏi những áp lực này, chỉ ngồi lại và lắng nghe mà thôi.
• Nói đủ để giữ mạch đối thoại diễn ra. Nói những câu kiểu như: “Hãy kể thêm cho tôi nghe đi”, “Tiếp tục đi” hoặc chỉ cần “Ừ nhỉ!”.
• Để ý kỹ tới các xúc cảm. Xác nhận lại bằng cách nói: “Bạn hẳn cảm thấy (tiếcgiận dữđau lòngmệt mỏilo lắngthất vọngquan ngạibối rốibị phản bộikhông chắc chắnnghi ngờhoài nghibất ankhó chịu) về chuyện này!”.
• Sử dụng “Chiếc gậy trình bày” – thực sự sử dụng hoặc dùng theo ý nghĩa biểu tượng – nếu bạn cần tới nó.
• Nên nhớ, bạn đang lắng nghe câu chuyện. Khi bạn đi xem phim, bạn không ngắt lời và tranh cãi với cốt truyện và nói với màn hình. (Nếu bạn làm vậy, nhân viên của rạp sẽ mời bạn ra ngoài - và thế là thoát nợ!) Bạn đang cùng tham gia vào câu chuyện. Cảm giác của bạn về thực tế bị ngưng trệ lại. Như thể, bạn đang trải qua một cuộc hôn mê.
• Sẵn sàng học hỏi. Nếu bạn mở lòng mình, bạn sẽ có thêm cách hiểu mới giúp bạn mở rộng suy nghĩ của mình và bổ sung vào để hoàn thiện hơn quan điểm mà bạn đang có. Thay đổi góc nhìn sau khi tiếp nhận nhiều dữ liệu hơn là chuyện khá tự nhiên – chứ chẳng phải là biểu hiện của sự yếu đuối.
• Đảm bảo rằng bạn thực sự thấu hiểu. Nếu cần thiết, hãy kể lại câu chuyện đó với chính chủ nhân của nó. Nhắc lại những gì bạn nghĩ rằng bạn vừa nghe. Nhắc đến những cảm xúc bạn tiếp nhận được. Hỏi người đó xem họ có nghĩ bạn đã thực sự hiểu câu chuyện. Nếu câu trả lời là không, hãy thử kể lại lần nữa cho đến khi anh ấy cảm thấy hài lòng.
• Thể hiện lòng biết ơn. Thật tuyệt vời khi chúng ta được “mời” vào thế giới tâm trí và tình cảm của một người nào đó. Điều này có ích cho mỗi chúng ta bởi chúng ta có thêm một mảnh ghép sự thật chưa từng có trước đó. Giống như John Stuart Mill đã nói: “Nếu có ai đó tranh cãi về quan điểm của chúng ta, hãy cảm ơn họ, cởi mở lắng nghe và vui mừng khi có người giúp chúng ta làm điều mà ta nên làm”.⁵¹
⁵¹. Mill, On Liberty and Other Essays, 31.
Bạn đã nhìn ra được cách thổi “bầu không khí tâm lý thấu hiểu” vào trong một cuộc xung đột chưa? Tại một thời điểm nào đó trong thí nghiệm này, đừng ngạc nhiên nếu phía bên kia thay đổi thái độ của họ dành cho bạn và cũng muốn nghe để hiểu bạn hơn. Nếu bạn dành công sức để thực sự thấu hiểu họ, họ sẽ sẵn sàng nghe câu chuyện của bạn. Khi điều đó xảy ra, bạn đã thực sự sẵn sàng cho Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Mô thức 4: Tôi hợp lực với bạn
Mô thức cuối cùng là đi tìm một giải pháp tốt hơn hẳn những gì chúng ta từng nghĩ trước đó, thay vì bị mắc kẹt trong vòng lẩn quẩn liên tục tấn công lẫn nhau.
Tôi gọi mô thức này là “Tôi hợp lực với bạn”.
Như chúng ta đã thấy, hợp lực là quá trình tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nó xoay quanh đam mê, năng lượng, khả năng sáng tạo và tâm trạng phấn khích khi tạo ra thực tế mới tốt hơn hẳn thực tế cũ. Đó là lý do tại sao mô thức này còn có tên gọi mô thức của sự kiến tạo.

Tôi hợp lực với bạn. Một khi chúng ta thực sự hiểu về nhau, chúng ta sẽ ở trong thế sẵn sàng hợp lực để tìm giải pháp tốt hơn các giải pháp chúng ta đã nghĩ riêng lẻ trước đó. Hợp lực là cách giải quyết vấn đề nhanh chóng, mang tính hợp tác và sáng tạo cao.

Bảng trên cho thấy mô thức hợp lực đối lập như thế nào so với mô thức tấn công. Tư duy “Tôi tấn công bạn” là kết quả logic của tư duy “Tôi có thành kiến với bạn” và “Tôi có sự phòng thủ với bạn”. Đây là mô thức phá hoại các mối quan hệ, sự hợp tác, các tổ chức, các gia đình, công ty và các quốc gia - hoặc thậm chí cả tương lai. Nếu tôi có tư duy như vậy về bạn, bạn chỉ là một thành kiến trong đầu tôi, không phải một con người mà tôi có thể nhìn thấy. Bạn đại diện cho lý tưởng mà tôi không thể chấp nhận bởi vì đơn giản là bạn sai rồi. Hoặc cũng có thể bạn là một người vợ, người chồng, là đối tác hoặc thành viên trong gia đình đe dọa đến tôi và tự tôn của tôi. Vì thế, nếu tôi nhìn nhận bạn theo cách đó, tôi sẽ nói gì? “Tôi sẽ trả đũa bạn”, “Chúng ta không thể đội trời chung – hoặc tôi hoặc bạn mà thôi”.
Tôi có thể thương hại bạn. Tôi có thể cố gắng thuyết phục bạn nghe theo cách nghĩ của tôi nhưng đến cuối cùng, bạn cũng chỉ là đại diện cho những thứ mà tôi không thể chấp nhận, vì thế tôi chống lại bạn bằng cách phớt lờ bạn, chế nhạo hoặc hạ bệ bạn. Cuối cùng sẽ là cuộc tấn công trực diện: Tôi phải đánh gục bạn. Chiến thắng là không đủ với tôi. Bạn phải thua. Một cộng một bằng không, bởi vì chúng ta đang chơi trò chơi có tổng bằng không. Và kết quả chúng ta sẽ nhận được là gì? Cả tôi và bạn không thể tạo ra gì ngoài chiến tranh.
Với tư duy tấn công, kết thúc “có hậu” nhất có thể xảy ra là nhượng bộ - có nghĩa là cả hai chúng ta đều phải chấp nhận mất thứ gì đó. Nhượng bộ nghĩa là một cộng một bằng 1,5. Nhượng bộ không phải là hợp lực. Người ta nghĩ tốt về nhượng bộ và cho rằng đó là một biện pháp hiệu quả, nhưng nó vẫn không phải là hợp lực.
Ngược lại, tư duy đối lập – “Tôi hợp lực với bạn” – là kết quả logic của tư duy “Tôi nhìn nhận chính mình”, “Tôi nhìn nhận bạn” và “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”. Hãy nhớ lại để thấy mọi thứ đều bắt đầu bằng sự tôn trọng tôi dành cho chính mình và dành cho bạn. Như Martin Buber có nói: Tôi gặp bạn, tôi không lợi dụng bạn. Bước tiếp theo chính là sự đồng cảm chân thật và quyết tâm tìm kiếm, thấu hiểu những mảnh ghép khác nhau của sự thật. Tôi không thể hợp lực với bất cứ ai cho đến khi mọi người cảm thấy được thấu hiểu về cả mặt cảm xúc và suy nghĩ. Giáo sư Horacio Falcao của trường kinh doanh quốc tế INSEAD đã miêu tả nó như thế này: “Tôi dùng cách cư xử của mình để bạn thấy rằng bạn không cần phải sợ tôi. Vì thế, bạn không cần phải phòng vệ bởi vì tôi sẽ không tấn công bạn. Bạn cũng không cần phải chống cự hay mang hết tiềm lực của bạn ra đây bởi vì tôi cũng sẽ không làm như vậy”.⁵²
⁵². Horacio Falcao, “Negotiating to Win”, INSEAD Knowledge, 16/4/2010, http://knowledgeinseadedustrategy-value-negotiation-100419.cfm?vid=404.
Bây giờ hãy hỏi chính bạn: Lối tư duy tấn công của bạn gây tổn thất những khoản chi phí nào đối với doanh nghiệp của bạn? Đối với quốc gia của bạn? Đối với gia đình của bạn? Mặt khác, nếu các tư duy cùng hợp lực lại tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 sẽ có được những lợi ích gì đối với doanh nghiệp của bạn? Đối với quốc gia của bạn? Đối với gia đình của bạn nữa?
Bạn có thể giữ câu trả lời cho riêng mình. Nhưng hãy nghĩ xem điều gì đã có thể xảy ra nếu trong buổi tối định mệnh ở ga tàu Nam Phi, Mohandas Gandhi đã đầu hàng trước lối tư duy tấn công? Điều gì có thể đã xảy đến với ông và tương lai của Ấn Độ? Ở một chừng mực hoàn toàn khác, điều gì đã có thể xảy ra nếu Nadia – vị phụ huynh cảm thấy phiền lòng vì con mình không thể tiếp tục học âm nhạc ở trường – chọn cách tấn công thay vì hợp lực với cô giáo? Và ở một chừng mực khác, sẽ thế nào nếu những nhà sản xuất của Nhật Bản xem W. Edwards Deming như một kẻ ngoại xâm và tấn công ông với các lý lẽ về văn hóa?
Người Nhật có riêng một từ để gọi mô thức tấn công: kiai. Trong võ thuật, từ này ám chỉ tất cả sức mạnh được tập trung lại để ngăn cản hoặc phá hoại kẻ thù, và thể hiện bằng tiếng hét như tiếng nổ. Ngược lại, mô thức hợp lực được gọi là aiki. Từ này ám chỉ tư duy cởi mở và sự tương xứng về mặt sức mạnh của bạn với sức mạnh của kẻ địch nhưng không hề có ý đối đầu. Một cuộc cách mạng đối với bộ môn võ thuật được xây dựng nên từ hợp lực có tên gọi là võ aiki-do hay còn gọi là “cách của hòa bình”. Trong võ Aikido, bạn ngăn chặn xung đột bằng cách hòa hợp sức mạnh của bạn với sức mạnh của đối thủ để tạo ra nhiều sức mạnh hơn. Dù điều này nghe thật ngược đời. Thật may mắn cho nền công nghiệp Nhật Bản khi họ đã gặp được Deming đến từ nước Mỹ mang theo kiểu tư duy aikido và kết quả đã được lịch sử ghi nhận.
Theo bậc thầy aikido Richard Moon: “Điều quan trọng nhất trong aikido nằm ở chỗ chúng ta không bao giờ chống lại lực của người khác. Cách để giải quyết xung đột là không bao giờ phản đối niềm tin, tư duy hay ý tưởng của người khác... Chúng ta muốn hiểu thêm điều họ đang nghĩ, chúng ta muốn hiểu thêm về khả năng của họ, tinh thần của họ và khi chúng ta làm vậy, chúng ta có thể cảm thấy vui vẻ và điều đó có thể thay đổi tình huống”.⁵³
⁵³. Trong Lisa Schirch, Ritual and Symbol in Peacebuilding (Sterling, VA: Kumarian Press, 2005), 91.
Đừng bao giờ quên rằng hợp lực đòi hỏi aiki chứ không phải kiai, nó cần lối tư duy dành sự tôn trọng và đồng cảm cho người khác chứ không phải tư duy ngăn cản và tấn công.
Quá trình hợp lực
Bên cạnh sự thiếu hụt tư duy cần thiết, rào cản thứ hai ngăn chúng ta hợp lực là không có đủ kỹ năng. Hợp lực là quá trình giúp chúng ta đến với Lựa chọn tối ưu thứ 3, và bạn cần biết quy trình này diễn ra như thế nào. Cho đến nay, tôi đã nói khá nhiều về tính cách cần có ở những người có thể hợp lực và tôi cũng đã xem xét kỹ các mô thức cấu thành nên tư duy lựa chọn tối ưu thứ 3. Từ thời điểm này, tôi sẽ trao đổi về các kỹ năng bạn cần có nếu muốn hợp lực.
Trẻ em thực hành hợp lực theo những cách rất tự nhiên. Chúng ta được sinh ra với mô thức về sự sáng tạo. Một người bạn của tôi kể tôi nghe rằng ông ấy đã thấy hai cậu con trai nhỏ của ông và các bạn của chúng xây cả một thành phố từ những hộp thức ăn, những quả cherry rụng (“đóng vai” người dân), một đống đá và vỏ chuối (được biến thành cung điện của vua). Lũ trẻ tự kể nhau nghe câu chuyện rất tỉ mỉ về nền văn minh tuyệt vời này, vừa “xây” thành phố vừa sáng tạo thêm. Lũ trẻ cũng thêm các yếu tố chính trị, chiến tranh, kinh tế, tình yêu, sự ganh ghét và đam mê vào trong câu chuyện ấy.
Trẻ em là những người tạo ra thế giới tự nhiên đích thực. Khi chúng ta trưởng thành và tập trung vào học vấn và công việc, ta thường bỏ quên các kỹ năng từng được sử dụng để tạo ra các thế giới. Nhưng các kỹ năng này không bao giờ mất đi. Thỉnh thoảng, chúng ta tự khiến mình ngạc nhiên khi chạm đến Lựa chọn tối ưu thứ 3 mà không cần dự tính trước. Một cuộc khủng hoảng có thể kích thích tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 xuất hiện, giống như trong các sự kiện xung quanh tai nạn Apollo 13 – tàu vũ trụ đã không gặp may mắn trong hành trình bay tới mặt trăng vào tháng 4 năm 1970. Sau vụ nổ trên tàu, ba phi hành gia nhận ra họ đang dần rơi vào trạng thái ngạt thở trong con tàu không gian do lượng CO2 tăng cao trong phổi của họ. Mất điện khiến họ phải chuyển từ khoang chỉ huy con tàu sang khoang hạ cánh trên mặt trăng – trong khi khoang này là không được thiết kế để đảm bảo sự sống cho ba con người. Các bộ lọc CO2 xả ra dần và điều này có nghĩa cái chết đến chậm rãi hơn. Có rất nhiều bộ lọc hình lập phương trong khoang chỉ huy, nhưng những bộ lọc này lại không tương thích với khoang hạ cánh. Khoang này đòi hỏi các bộ lọc hình trụ. Đây là một vấn đề điển hình trong tư duy hai phương thức: Làm thế nào để nhét một cái cọc vuông qua một cái lỗ tròn.
“Thất bại không phải là một lựa chọn”, Gene Kranz, giám đốc phụ trách mặt đất của sứ mệnh này đã nói. Họ phải tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. Do đó, từ các nguyên liệu có sẵn trên tàu - giấy bóng kính, băng dính, bìa giấy, ống cao su – các kỹ thuật viên trên mặt đất đã nhanh chóng tạo ra một dụng cụ thay thế tạm thời có hình giống như hòm thư để kết nối với các bộ lọc không tương thích. Cách xây dựng dụng cụ này đã được gửi tới các phi hành gia qua sóng radio. Họ đã bắt tay vào làm và nó đã có tác dụng.
Trong trường hợp này, Lựa chọn tối ưu thứ 3 được tạo ra khi con người bị đặt trong tình huống sống còn – đây là trường hợp đặc biệt. Nhưng chúng ta có thể học được gì từ quá trình hợp lực của đội thực hiện sứ mệnh Apollo? Chúng ta học được rằng, phương thức thứ ba có thể được tìm ra trong thời gian ngắn. Chúng ta cũng học được rằng có thể tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 từ những nguồn lực mà ta đang có. Không phải lúc nào cũng cần thêm các nguồn lực, hoặc cần các nguồn lực khác. Chúng ta đã học được rằng hầu hết các tình huống tiến thoái lưỡng nan mà ta gặp phải đều không có thực. Quan trọng nhất, chúng ta học được rằng nếu gắn kết với nhau, chúng ta có thể hợp lực thành công.
Chúng ta cũng từng thấy rằng thi thoảng khủng hoảng tạo ra hợp lực. Nhưng tôi không cần một cuộc khủng hoảng mới có thể hợp lực. Nếu tôi khởi động với tư duy đúng, tôi có thể chủ đích hợp lực chỉ bằng cách đi theo bốn bước sau.

Bốn bước hợp lực. Quy trình này giúp bạn áp dụng nguyên tắc hợp lực.
(1) Hãy cho thấy bạn sẵn sàng tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Hãy xác định thành công là gì đối với mọi người? (3) Thử nghiệm với các giải pháp cho đến khi bạn (4) đi đến sự hợp lực.
Bốn bước để hợp lực
1. Tôi hỏi bạn: “Bạn có sẵn sàng tìm ra giải pháp tốt hơn giải pháp mà bất kỳ ai trong số chúng ta từng nghĩ ra không?”. Câu hỏi mang tính cách mạng này có thể giúp bạn từ bỏ chế độ phòng vệ của mình bởi tôi không yêu cầu bạn gạt đi ý tưởng của bạn. Hoàn toàn không. Tôi chỉ đang hỏi bạn có muốn tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 nào đó tốt hơn ý tưởng của tôi hoặc ý tưởng của bạn. Nó bắt đầu với một thí nghiệm nhỏ về suy nghĩ mà thôi.
2. Sau đó tôi hỏi bạn vài điều kiểu như: “Tốt hơn là tốt hơn như thế nào nhỉ?”. Chúng ta cần tạo ra viễn cảnh cụ thể về các công việc cần làm, một danh sách các tiêu chí đề ra để chúng ta đạt được kết quả thành công có thể khiến cả hai đều vui vẻ - những tiêu chí này vượt qua cả các yêu cầu ban đầu có phần bị giới hạn của mỗi chúng ta.
3. Khi các tiêu chí đã được hình thành, chúng ta thử nghiệm các giải pháp khác nhau để có thể đạt được những mục tiêu này. Chúng ta tạo ra các nguyên mẫu, động não để tìm ra cơ cấu mới, xoay chuyển tư duy của mình theo nhiều góc độ khác nhau. Chúng ta tạm ngưng phán xét. Ở phần kế tiếp, tôi sẽ miêu tả một vài cách đề làm điều này, nhưng hợp lực phụ thuộc nhiều vào việc bạn tự cho phép bản thân mình thử nghiệm với mọi trường hợp có thể xảy ra.
4. Chúng ta biết mình đã đạt được hợp lực bằng cách đo lường niềm vui trong căn phòng. Sự do dự và xung đột đã biến mất. Chúng ta tiếp tục cải thiện nó cho đến khi cảm thấy luồng điện sáng tạo đại diện cho Lựa chọn tối ưu thứ 3, và chúng ta đón nhận nó ngay từ khi nhìn thấy nó.
Có rất nhiều chuyên gia về vấn đề “giải quyết xung đột”. Thế nhưng, đối với đa số các chuyên gia này, giải quyết xung đột thường có nghĩa đàm phán cho một sự thỏa hiệp ở một cấp độ thấp để hai bên chấp nhận dừng cuộc tranh luận không có sự đột phá có thể tạo ra điều gì đó đặc biệt. Lựa chọn tối ưu thứ 3 không đơn giản chỉ là sự đình chiến, nó lớn hơn thỏa hiệp. Nó tập trung xây dựng thực tế mới tốt hơn những gì đang tồn tại ở “mặt này” hay “mặt khác”. Chẳng phải vị trí đầu tiên cũng chẳng phải vị trí thứ hai. Là vị trí thứ ba.
Hãy nghiên cứu kỹ hơn xem các bước hợp lực này diễn ra như thế nào trong cuộc đời thực.
Bước 1: Đặt ra câu hỏi của Lựa chọn tối ưu thứ 3
Bước đầu tiên trong quá trình hợp lực là đặt câu hỏi về Lựa chọn tối ưu thứ 3: “Bạn có sẵn sàng tìm ra giải pháp tốt hơn giải pháp mà bất kỳ ai trong số chúng ta từng nghĩ ra không?”.
Câu hỏi này sẽ thay đổi mọi thứ. Nếu câu trả lời là Có, ngay lập tức bạn không cần phải đàm phán nữa bởi điều đó thường chỉ dẫn đến sự nhượng bộ. Nếu câu trả lời là Có, cuộc xung đột sẽ không còn căng thẳng nữa. Trong một tình huống không có mức độ tin tưởng cao, câu trả lời Có có thể chất chứa sự do dự hoặc thậm chí là miễn cưỡng. Nhưng đó là bước đầu tiên giúp chúng ta thoát khỏi vị thế khó khăn và hướng đến giải pháp hứa hẹn hơn.
Đặt ra câu hỏi này đòi hỏi tôi phải kiềm chế lại suy nghĩ của mình. Tôi không được tiếp tục nhìn vào chính bản thân mình như một nguồn gốc của sự đúng đắn, sự khách quan của sự thông thái nữa. Tôi phải suy nghĩ với các mô thức về sự tôn trọng lẫn nhau và đánh giá cao những khác biệt. Như chúng ta đã thấy, tôi phải hiểu được nguyên lý có phần mâu thuẫn rằng khi hai người có thể bất đồng quan điểm với nhau nhưng đồng thời cả hai đều đúng.
Hơn thế nữa, tôi phải nhìn nhận bản thân mình – nhưng không phải dưới góc độ người đại diện cho một bên, không phải người đại diện cho nỗi bất bình của tôi, vị thế của tôi, lý tưởng của tôi, đội của tôi, công ty của tôi hay Đảng của tôi. Tôi không phải là nạn nhân của quá khứ. Tôi là một con người hoàn chỉnh, một cá thể độc nhất có khả năng quyết định định mệnh của chính tôi. Tôi có thể chọn một tương lai khác. Tôi phải sẵn sàng từ bỏ các suy nghĩ, quan điểm đã có sẵn của tôi về giải pháp. (Hãy nhớ rằng tôi nói “sẵn sàng”) Tôi phải cởi mở đối với các khả năng mà trước đó tôi chưa từng nghĩ đến. Tôi phải sẵn sàng theo đuổi cả quá trình này đến bất kỳ kết quả nào, bởi bản chất của hợp lực là không thể dự báo trước.
“Bạn có sẵn sàng chọn một giải pháp tốt hơn?”
“Có, nhưng tôi chưa nhìn thấy nó như thế nào, và tôi sẽ không nhượng bộ.”
“Tôi không yêu cầu bạn nhượng bộ. Tôi chỉ hỏi bạn có sẵn sàng cùng tôi phối hợp để tạo ra điều gì đó tuyệt hơn những gì tôi hoặc bạn đã từng nghĩ hay không. Nó chưa hề tồn tại. Chúng ta sẽ cùng nhau tạo ra nó.”
Nếu không có sẵn các mô thức này, tôi sẽ không bao giờ có thể thực lòng đưa ra câu hỏi của Lựa chọn tối ưu thứ 3 được. Tôi sẽ không bao giờ có thể đi xa hơn giới hạn của những điều kiện trong suy nghĩ của chính mình.
Nhưng sẽ thế nào nếu đối phương không nghĩ như vậy? Sẽ thế nào nếu các mô thức của họ đều là ngờ vực, không tôn trọng và đơn giản là đại diện cho một bên nào đó?
Khi tôi đặt ra câu hỏi Lựa chọn tối ưu thứ 3, có thể họ sẽ hạ vũ khí. Họ sẽ ngạc nhiên khi thấy tôi sẵn sàng mở lòng mình với các khả năng mới. Thường thì họ sẽ cảm thấy tò mò và bị kích thích, thậm chí có thể băn khoăn điều mà tôi đang nghĩ. Nhưng nếu tôi cư xử với sự tôn trọng và thực sự thấu hiểu điều mà họ để tâm và đặt mình vào vị trí của đối phương, mặc dù có chút do dự nhưng câu trả lời thường sẽ là: “Tất nhiên là có rồi!”. Nên nhớ, nếu tôi không cho họ cơ hội thể hiện quan điểm của mình bằng cách thực sự thấu hiểu họ, họ có thể sẽ đóng cửa trước lời đề nghị của tôi về việc hợp tác tạo ra một giải pháp mới. Và điều đó là công bằng đối với họ.
Theo kinh nghiệm của tôi, kết quả cuối cùng của hầu hết các trường hợp đều mang tính bất ngờ. Tôi đã từng chứng kiến những cuộc xung đột kéo dài nhiều năm trời được giải quyết chỉ trong vài giờ đồng hồ. Không chỉ các vấn đề được giải quyết mà mối quan hệ cũng được thắt chặt hơn. Tôi cũng biết những vụ kiện tụng căng thẳng bất ngờ khép lại khi hai bên thực sự hiểu nhau và tìm kiếm một giải pháp khác – thay vì tấn công lẫn nhau.
Hãy nhớ là khi bạn đặt ra câu hỏi Lựa chọn tối ưu thứ 3, bạn không yêu cầu người khác từ bỏ ý tưởng hay góc nhìn của họ. Bạn và đối phương sẽ cùng nhau tiến hành cuộc thí nghiệm về tư duy với các câu hỏi “Sẽ thế nào nếu...”. Vì cuộc thí nghiệm này, cả hai bên đều chấp nhận tạm gác lại góc nhìn của mình.
Thắng cuộc khiến chúng ta vui vẻ. Nhưng luôn có nhiều hơn một cách có thể giúp chúng ta chiến thắng. Cuộc sống không phải là một trận đấu tennis trong đó chỉ có một người chơi sẽ chiến thắng. Sẽ tuyệt hơn nhiều nếu cả hai cùng chiến thắng, khi họ có thể tạo ra thực tế mới khiến cả hai bên hài lòng. Đó là lý do vì sao quá trình hợp lực bắt đầu với câu hỏi: “Bạn có hứng thú với việc tìm ra giải pháp để ‘các bên cùng thắng’ và khiến cả hai chúng ta hài lòng không?”.
Bước 2: Xác định các tiêu chí của thành công
Chẳng phải bạn vẫn thường ngạc nhiên khi nhận ra những vấn đề khiến người ta phải tranh luận đó sao? Thông thường, vấn đề khiến người ta xung đột lẫn nhau vốn chẳng hề to tát. Các quốc gia gây chiến tranh chỉ để tranh giành những mảnh đất nhỏ và vô ích. Vợ chồng ly hôn vì không ai chịu rửa bát sau bữa tối. Các công ty phá sản vì tranh cãi về những món tiền nhỏ.
Nhưng rắc rối thật sự của cuộc xung đột thường không phải là “vấn đề” mà chúng ta đang nói đến. Nhìn chung, thường có rất nhiều vấn đề khác ẩn sâu trong các cuộc xung đột mang tính tàn phá, hủy diệt. Diễn đạt lại điều một người bạn của tôi, giáo sư Clayton M. Christensen, từng nói là: điều mà chúng ta cần phải làm không phải là giải quyết vấn đề gây mâu thuẫn mà trước tiên là phải thay đổi mô thức đã gây ra mâu thuẫn.
Khi người Palestine cùng nhau biểu tình chống lại việc Israel thành lập một lãnh thổ mới, vốn dĩ lãnh thổ đó không phải là vấn đề. Điều cần giải quyết là thay đổi con tim. Mâu thuẫn sâu sắc hơn ở Trung Đông bắt nguồn từ nhiều thập kỷ, nếu không muốn nói là nhiều thế kỷ trước, xoay quanh các nguyên tắc mà con người giữ chắc trong tim như là công lý và sự công bằng. Xung đột trong tim có thể là xung đột khó giải quyết nhất.
Bạn có nhớ trong tiếng Nhật, tư duy hợp lực là aiki – quá trình tập hợp các nguồn sức mạnh để tạo ra kết quả hài hòa cho các bên. Trong cuộc xung đột về các nguyên tắc, bạn không thể đơn giản chối bỏ các nguyên tắc của người khác. Thông thường, khá khôi hài là, bạn sẽ chia sẻ các nguyên tắc này. Chắc chắn người Israel và người Palestine, hay người Thổ Nhĩ Kỳ và người Cyrus ở Hy Lạp, hay người Công giáo và người theo đạo Tin Lành ở Bắc Ireland có thể và có khuynh hướng áp dụng các nguyên tắc cơ bản về công lý và tính công bằng trong việc xác định quan điểm của họ. Bí quyết để giải quyết xung đột là thay đổi và áp dụng một nguyên tắc chung khác mới mẻ và tốt hơn – tư duy theo nguyên tắc aiki. Cả hai bên đều tập trung sức mạnh bằng sự cam kết của họ để cùng nhau áp dụng và đưa nguyên tắc chung đó lên một cấp độ hoàn toàn mới.
Giả định rằng ta đã thực sự hiểu câu chuyện của nhau, hiểu những mảnh ghép sự thật của nhau, giờ thì chúng ta có thể thoải mái giải quyết các nhu cầu và mong muốn thầm kín nhất của mình về việc tạo ra một tầm nhìn mới mang lại chiến thắng cho cả hai bên. Chúng ta áp dụng tư duy hợp lực này bằng cách đưa ra định nghĩa về tiêu chí của thành công. Từ “tiêu chí” - criterion - có nguồn gốc từ Hy Lạp, có nghĩa “sự tuân thủ theo một nguyên tắc hoặc một chuẩn mực”. Trong xung đột, chúng ta đều muốn có một kết thúc tuyệt vời. Câu hỏi đặt ra là, kết thúc tuyệt vời là kết thúc như thế nào?
Đây là một ví dụ đơn giản để minh họa bước này: Một vị giám sát công viên đang cảm thấy tức giận. Một công viên trong thành phố nhỏ của ông đang đối mặt với nguy cơ bị đóng cửa do nguồn kinh phí bị cắt giảm. Ngoài ra, còn có mâu thuẫn giữa những người dắt chó đi dạo và những người phản đối tiếng ồn và sự bừa bộn. Tất nhiên, không ai muốn công viên bị đóng cửa. Tất cả đều sẵn sàng tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3. Do đó, họ đã gặp nhau và vẽ ra danh sách tiêu chí để đạt được thành công:
• Công viên vẫn được mở cửa với đủ kinh phí để duy trì.
• Con người và chó đều được an toàn trong công viên.
• Công viên phải sạch sẽ.
• Không có tiếng ồn quá mức trong công viên.
Mọi người đồng ý với những tiêu chí đơn giản này. Họ đã cùng tham gia vào nhiệm vụ tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 – phương thức sẽ giúp tất cả mọi người chiến thắng, bao gồm cả người quản lý công viên, người dân, người đóng thuế và cả những chú chó. Một chút nữa thôi, chúng ta sẽ khám phá kết quả của quá trình hợp lực này.
Quá trình hợp lực này cũng được sử dụng để tạo ra nhiều quốc gia. Khi chính phủ liên bang ban đầu của Mỹ bộc lộ khả năng hoạt động yếu kém, đại diện từ phía công dân đã cùng nhau tập hợp lại và tạo ra bộ quy chuẩn mới về thành công: Hiến pháp 1787. Gần đây, hãy xem xét trường hợp bất thường của Cộng hòa Mauritius. Quốc gia nhỏ này nằm ở Ấn Độ Dương, là nhà của hơn một triệu người châu Phi, châu Âu, người Ấn Độ và người gốc Đông Nam Á, và là một ví dụ tiêu biểu cho hợp lực. Tại đây, có đa dạng người theo các nhóm tôn giáo chính khác nhau, giao tiếp bằng hàng tá loại ngôn ngữ khác nhau và thể hiện các truyền thống dân tộc khác nhau cùng hòa quyện lại để tạo ra nền văn hóa hài hòa và thịnh vượng không giống với bất cứ quốc gia nào khác trên thế giới. Khi Mauritius giành lại nền độc lập từ sự đô hộ của Anh vào năm 1968, nguồn lực hạn chế và sự khác biệt về dân tộc đã trở thành mối đe dọa đối với nền hòa bình và ổn định của hòn đảo này. Vì phần lớn người dân ở đây có nguồn gốc từ Ấn Độ, khiến những người còn lại e ngại rằng họ không được xem trọng và bị cách ly. Các chuyên gia đã dự đoán rằng Mauritius sẽ tự phá hủy chính mình trong những sự hỗn loạn về chính trị, tôn giáo và dân tộc bởi vì xã hội có quá nhiều sự khác biệt. Nhưng với cách tiếp cận hợp lực và quyết tâm tôn trọng sự khác biệt, Mauritius đã tạo ra hiến pháp cho phép tất cả người dân đều được quyền cất cao tiếng nói của mình. Đây là một tiêu chuẩn cần thiết của thành công. Khi diễn ra các cuộc bầu cử, hầu hết các ghế trong nghị viện đều thuộc về những người được bầu – nhưng sẽ có tám ghế được dành cho “những người thua cuộc đầy tuyệt vời nhất”. Điều này đảm bảo sự công bằng cho những nhóm thiểu số để luôn có tiếng nói bảo vệ họ. Lựa chọn tối ưu thứ 3 này mới tuyệt vời làm sao!
Một vấn đề nữa nảy ra do có quá nhiều tôn giáo và nền văn hóa ở Mauritius, nên mỗi ngày đều là ngày nghỉ lễ của một người nào đó. Những cuộc ăn mừng diễn ra liên tục khiến mọi người không thể tập trung vào làm việc, nhưng cũng không ai chịu từ bỏ lễ hội của mình. Do đó, một tiêu chuẩn mới đã được đặt ra: Nếu một người ăn mừng, tất cả chúng ta đều ăn mừng. Hiện tại, Mauritius đã dành ra vài ngày nhất định mỗi năm để làm ngày nghỉ lễ dành cho các tôn giáo và trong những ngày này, cả nước cùng được nghỉ và tận hưởng. Mọi người cùng ăn mừng lễ Phục sinh, ngày lễ Ramadan của đạo Hồi, rồi đến ngày Diwali của đạo Hindu. Người dân Mauritius vui vẻ ăn mừng những ngày lễ của nhau, dành cho nhau sự tôn trọng, trân trọng và tình cảm và cho cả cộng đồng.
Bằng cách đưa ra các tiêu chuẩn chung về một xã hội thành công, Mauritius đã tránh được các cuộc xung đột sâu sắc liên quan đến đa dạng chủng tộc của một quốc gia. Người dân Mauritius không hoàn hảo, họ cũng có những vấn đề xã hội lớn khác nhưng đây là một câu chuyện thành công thực sự của họ. Họ thành công không phải nhờ từ bỏ các nguyên tắc của sự công bằng hay giới hạn nó trong phạm vi hạn hẹp, hay theo quan điểm cá nhân riêng mà bởi họ đã nâng cấp nó lên một tầm cao mới. Họ không chỉ cùng tồn tại, mà cùng nhau phát triển. Giống như vị lãnh đạo của Mauritius – Navin Ramgoolam – có nói: “Tất cả chúng tôi đến đây trên những con thuyền khác nhau từ các lục địa khác nhau. Giờ thì chúng tôi đều chung một thuyền rồi!”.⁵⁴
⁵⁴. “Beyond Beaches and Palm Trees”, Economist, tháng 10/2008; Joseph Stiglitz, “The Mauritius Miracle, or How to Make a Big Success of a Small Economy”, Guardian (Manchester), 7/3/2011,
http://wwwguardiancoukcommentisfree/2011/mar/07/mauritius-healthcare-education.
Để hợp lực, chúng ta cần một hệ thống những tiêu chuẩn của thành công được công nhận bởi càng nhiều bên có liên quan đến vấn đề càng tốt. Và chúng ta cần hệ thống này càng sớm càng tốt. Nếu loại ra tiêu chuẩn quan trọng, ta sẽ phải hủy bỏ giải pháp của mình và phải bắt đầu lại bởi nó không đại diện cho hợp lực thực sự. Nếu bắt đầu với một hệ thống dễ hiểu và hợp lý về chuẩn mực của thành công, chúng ta có thể tự cứu chính mình khỏi rất nhiều đau khổ.
Chuẩn mực về thành công của bạn có thể tồn tại ở nhiều hình thức khác nhau. Bạn có thể có một tuyên ngôn sứ mệnh đầy nội lực, tổng kết những cảm hứng vĩ đại nhất của bạn; nếu bạn không thể hoàn thành sứ mệnh đó, những thứ khác cũng không còn quá quan trọng nữa. Hoặc tiêu chí của bạn có thể phải bớt tham vọng đi một ít. Nếu bạn xây một ngôi nhà, bạn cần có một bản thiết kế chi tiết. Nếu bạn lập trình một ứng dụng máy tính, bạn cần một danh sách các linh kiện đi kèm và bản thiết kế mô phỏng. Nếu bạn điều hành một công ty, bạn cần một kế hoạch chiến lược. Bạn cần có những giá trị sống để hướng đến. Trong mọi trường hợp, bạn cần nhìn thấy trước được một kết thúc rõ ràng trước khi tiến đến hợp lực. Nếu không, thứ bạn tìm kiếm chỉ là sự hỗn loạn.
Câu thần chú của hợp lực là: Càng có nhiều ý tưởng đến từ càng nhiều người càng sớm càng tốt!
Lấy triết lý đổi mới của Procter & Gamble (P&G) – có lẽ là công ty hàng tiêu dùng thành công nhất thế giới – làm ví dụ. Đây là nơi cho ra thị trường hàng tá thương hiệu nổi tiếng thế giới bao gồm kem đánh răng Crest, bột giặt Tide, dao cạo Gillette, dầu gội Herbal Essences, tã lót Pampers, khăn giấy Bounce. Nhóm đổi mới sáng tạo của P&G luôn bắt đầu giải pháp của mình với mục tiêu chính của công ty đã được định sẵn, cùng với các tiêu chí rõ ràng về thành công trong đầu. Ví dụ, vài năm trước, kết quả nghiên cứu khách hàng chỉ ra rằng khách hàng mong muốn có hàm răng trắng hơn, nhưng lại không muốn chi tiền đến nha sĩ để làm trắng răng. Do đó, họ đã ngồi lại và cùng xác định các tiêu chí của một giải pháp thành công. Họ mời các chuyên gia về sức khỏe răng miệng từ Crest, chuyên gia về làm trắng từ Tide, chuyên gia về chất dính có nhiều năm kinh nghiệm làm việc với chất lỏng hóa rắn, cùng rất nhiều chuyên gia khác nữa. Hội đồng đa chuyên ngành này đã đặt ra tiêu chuẩn: sản phẩm phải có mức giá hợp lý, dễ sử dụng, nhanh chóng có kết quả, có thể được sản xuất ở tốc độ nhanh và được đóng gói để có hạn sử dụng lâu dài. Các tiêu chuẩn kỹ thuật cũng được bổ sung vào danh sách. Với các tiêu chuẩn về thành công này trong đầu, nhóm đổi mới này đã cho ra đời Whitestrips – sản phẩm “bom tấn” của P&G.55
55. AG. Lafley và Ram Charan, The Game Changer (New York: Random House, 2008), 240-41.
Nỗ lực này hoàn toàn trái ngược với trải nghiệm của một trong các khách hàng làm trong lĩnh vực dược phẩm ở châu Âu của chúng tôi, vài năm về trước, lúc họ tung ra thị trường loại thuốc giúp điều trị huyết áp cao. Khi họ xin phép được bán loại thuốc này ở Mỹ, Cơ quan Quản lý Thuốc và Thực phẩm Hoa Kỳ (FDA – Foods and Drugs Administration) đã từ chối đơn đề nghị của họ. Loại thuốc này đòi hỏi người bệnh phải uống hai lần mỗi ngày và FDA đã chỉ ra rằng, có loại thuốc tương tự đang tồn tại trên thị trường chỉ yêu cầu người bệnh uống một lần mỗi ngày. Việc tăng tần suất uống từ một lên hai lần mỗi ngày có thể khiến người điều trị gặp nguy hiểm do lạm dụng thuốc. Do đó, loại thuốc này không thể được quảng bá tại thị trường Mỹ.
Đây rõ ràng không phải tin tốt đối với công ty này. Chưa hết, khi cơ quan chính của họ ở châu Âu nghe được tin này, giám đốc kinh doanh của công ty đã nói: “Tại sao các người không hỏi ý kiến chúng tôi trong quá trình lên kế hoạch? Chúng tôi đã có thể cảnh báo với mọi người rằng loại thuốc như vậy không thể đáp ứng được các tiêu chuẩn của FDA”. Một trong số các tiêu chuẩn để thành công trên thị trường Mỹ là liều dùng chỉ một lần mỗi ngày, nhưng bộ phận Phát triển lại không biết điều này. Thất bại trong việc đưa các bên liên quan đóng vai trò quan trọng tham gia vào quá trình đưa ra hệ thống tiêu chuẩn của thành công, công ty này đã tạo ra loại thuốc không đáp ứng đủ yêu cầu để tồn tại trên thị trường.
Mặc dù quá trình hợp lực thường dẫn chúng ta tới các kết quả không thể dự đoán trước, điều đó không có nghĩa ta cứ bắt đầu mà không biết điểm đến nằm ở đâu. Quá trình hợp lực xoay quanh câu hỏi làm cách nào để đến được kết quả mà chúng ta mong muốn. Đặt ra tiêu chuẩn về thành công giúp chúng ta định nghĩa đích đến đó sẽ trông như thế nào. Tiêu chuẩn này giúp chúng ta hiểu rõ hơn vị trí hiện tại của mình, từ đó xác định hướng đi đúng đắn. Nếu không có tiêu chuẩn về thành công, chúng ta rất dễ cùng nhau leo nhầm một chiếc thang để rồi nhận ra rằng cái thang đó bị bắc nhầm vào bức tường khác, và mỗi bước chúng ta đi lại dẫn chúng ta đến gần hơn với địa điểm không nên đến.
Có lẽ bạn đang thắc mắc: “Sẽ thế nào nếu ai đó cứ khăng khăng giữ các tiêu chuẩn mà người khác không thể chấp nhận được?”. Khả năng này ít xảy ra nếu chúng ta làm tốt mô thức thứ ba, tức là hiểu rõ lẫn nhau. Sau đó chúng ta biết được thế nào là “có lợi” và thế nào “không có lợi” đối với mỗi bên. Câu hỏi thực sự là: “Bạn có sẵn sàng tìm kiếm tiêu chuẩn cho phép tất cả chúng ta đều chiến thắng và đều có lợi? Tiêu chuẩn mà chúng ta vẫn còn chưa nghĩ đến?”. Một cái gật đầu đồng ý sẽ cho phép chúng ta tìm hiểu sâu hơn.
Lớn hơn sự công bằng
Tiêu chuẩn không thể đàm phán được thường bắt nguồn từ vấn đề liên quan đến công bằng hay công lý. “Điều đó không công bằng, không hợp lý, không bình đẳng và không mang tính tôn trọng”. Không có sự đòi hỏi nào mang tính bản năng con người nhiều hơn những điều này: dù là trong sân trường, trên thị trường hay trong phiên tòa, trong Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, theo quan điểm của tôi, thử thách dành cho những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 nằm ở chỗ họ phải đưa ra được tiêu chuẩn vượt xa sự công bằng, vượt trên nguyên tắc về sự công bằng. Làm thế nào chúng ta có thể làm được điều đó?
Nhiều cuộc xung đột, gần như là đa số các cuộc xung đột, đều bắt nguồn từ vấn đề công bằng. Con người ở bất cứ nơi đâu đều suy nghĩ xem họ có đang được đối xử công bằng hay không. Trong nhiều năm cố gắng thấu hiểu ý niệm về sự công bằng, các nhà kinh tế học đã tiến hành thí nghiệm với thứ họ gọi là Trò chơi Tối hậu. Trong trò chơi này, một người sẽ là “người đề xuất” và người kia sẽ là “người phản hồi”. Người đề xuất nhận mười tờ một đô la. Anh ta sẽ phải đưa cho người phản hồi một số lượng tờ một đô la bất kỳ. Người phản hồi có thể từ chối hoặc chấp nhận những tờ tiền này. Khi trò chơi kết thúc, cả hai người chơi đều có tiền trong tay. Nếu một trong hai người không có tiền, người kia sẽ phải trả lại tiền.
Nếu cả hai người chơi đều là robot, lý lẽ được lập trình, người đề xuất sẽ tỏ ra hợp lý bằng cách đưa một đô la cho người phản hồi – người này sẽ nhận một đô la này và cả hai người đều có tiền. Nhưng con người không chơi theo cách đó. Thường thì người đề xuất sẽ đưa cho người phản hồi năm đô la và người phản hồi sẽ chấp nhận. Hai người sẽ có số tiền bằng nhau. Thế là công bằng nhất. Thú vị là khi người đề xuất đưa cho người phản hồi quá ít, người phản hồi thường từ chối nhận bất kỳ đồng nào bởi như thế là không công bằng và do đó, cả hai người sẽ cùng thua. Kết quả này nghe có vẻ vô lý nhưng nó cho thấy quyền năng của nguyên tắc về sự công bằng.
Trò chơi này đã được tiến hành với sự tham gia của hàng trăm nhóm trên khắp thế giới, từ những nhân viên ngân hàng ở Luân Đôn cho đến những người chăn cừu ở vùng núi Peru. Ngay cả khi kết quả khác nhau trong chính bản thân mỗi nền văn hóa, thì sự khác biệt về kết quả giữa các nền văn hóa lại không mấy khác nhau. Tất cả các nền văn hóa đều ít nhiều xoay quanh sự công bằng.
Thế nhưng, giống như Trò chơi Tối hậu đã chỉ ra, sự công bằng thường mang cái nhìn chủ quan của người xem xét nó: điều mà tôi cho là công bằng có thể lại là bất công trong mắt bạn. Đó là lý do tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 phải vượt trên nguyên tắc về sự công bằng. Vấn đề đối với Trò chơi Tối hậu là họ áp đặt khái niệm về sự khan hiếm lên những người chơi. Trong trò chơi, họ chỉ có duy nhất mười đô la để chia sẻ. Do luật lệ là thế, nên dù trò chơi diễn ra như thế nào, người đề xuất vẫn thua. Người đề xuất phải chấp nhận bỏ ra một số tiền. Ngược lại, trong thế giới thực, không bên nào phải thua bởi vì mười đô la có thể được “nâng cấp lên”. Trong thế giới thực, nguyên tắc không phải là sự khan hiếm mà là dư thừa – không có giới hạn nào đối với mức độ tài sản có thể được tạo ra. Và có rất nhiều cách khác nhau để đạt tới sự giàu có đó. Trong một Lựa chọn tối ưu thứ 3, những người chơi sẽ cùng hợp tác và đầu tư tiền vào một khoản đầu tư có lợi suất cao hoặc tài trợ tiền cho một dự án mang lại thêm nhiều tiền hơn cho cả hai bên. Tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 sẽ giúp thoát khỏi giới hạn nhận thức của phương thức thứ 1 và thứ 2 – các phương thức thường dẫn chúng ta đến trận chiến căng thẳng xoay quanh vấn đề công bằng.
Thành thực mà nói, nếu là những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, chúng ta không quá chú ý đến sự công bằng. Chúng ta quan tâm nhiều đến hợp lực. Đối với chúng ta, một giải pháp công bằng, vô tư thì không đủ. Chúng ta mong muốn nhiều hơn thế. Nếu chúng ta chỉ muốn sự công bằng, tư duy chúng ta không thể đạt tới Lựa chọn tối ưu thứ 3 được.
Tôi thích cách quan sát của Charles H. Green – nhà sáng lập và cũng là CEO của Trusted Advisor Associates: “Nhu cầu công bằng có thể là kẻ thù của sự tin tưởng. Sự tin tưởng chung được thành lập dựa trên sự trao đổi lẫn nhau – điều này đòi hỏi chúng ta phải tiếp cận và trân trọng đối phương. Nếu chúng ta bỏ năng lượng ra đàm phán xem ai được 49, ai được 51, chúng ta sẽ giết chết sự tin tưởng trong chính hành trình đi tìm sự công bằng”.⁵ Do đó, tạo ra một danh sách tiêu chuẩn có thể là một bài tập căng thẳng dẫn đến nhiều xung đột hơn nữa. Chúng ta không phải nhổ hết từng chiếc đinh. Thường thì điều tốt nhất chúng ta nên làm chỉ đơn giản là hỏi: “Thành công trông như thế nào nhỉ?”. Sau đó viết ra những câu trả lời nhanh và rõ ràng.
⁵ . Charles H. Green, “Get Beyond Fairness”,
http://trustedadvisorcomtrustmatters/91/Trust-Tip-16-Get-Beyond-Fairness.
Bất cứ khi nào bạn đi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, hãy tạo ra danh sách về tiêu chí của sự thành công. Để tạo ra các tiêu chí, bạn hãy tự hỏi chính mình:
• Tất cả mọi người đã cùng tham gia đặt ra tiêu chuẩn hay chưa? Chúng ta đã tập hợp ý kiến của nhiều người nhất có thể chưa?
• Chúng ta thực sự muốn kết quả như thế nào? Công việc nào cần được làm xong?
• Kết thúc như thế nào sẽ khiến “các bên cùng có lợi”?
• Chúng ta sẽ quên đi nhu cầu của mình để hướng tới điều gì đó tốt đẹp hơn chứ?
Khi mọi người đều hài lòng với câu trả lời, cũng là lúc bạn sẵn sàng tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3. Sau đó, khi bạn chọn hành động để tiến hành, bạn có thể quay trở lại và hỏi xem phương thức nào đáp ứng tốt nhất được tiêu chuẩn về thành công của bạn.
Bước 3: Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Nhìn lại chặng đường nhiều năm làm việc với nhiều người đến từ khắp nơi trên thế giới, tôi có thể nói rằng điểm nổi bật nhất vẫn là khả năng hợp lực. Nó thường bắt đầu khi ai đó có được sự can đảm để nói ra sự thật mà mọi người cần lắng nghe. Sau đó những người khác cũng cảm thấy rằng họ đáng tin và cuối cùng, đồng cảm dẫn đến hợp lực. Đây là bài học của Liên minh Iroquois. Khi một người kiến tạo hòa bình có đủ can đảm để tìm kiếm kẻ địch của ông và thực sự lắng nghe, đó là khởi đầu của sự chuyển mình của nền văn hóa từ chiến tranh đến hòa bình.
Chỉ cần một người – chính bạn – là đủ để khởi động vòng tròn hợp lực. Nó bắt đầu khi bạn sẵn sàng nói với những người khác: “Quan điểm của bạn khác của tôi. Tôi cần phải lắng nghe bạn”. Một khi mọi người đều cảm thấy được lắng nghe, sau đó bạn có thể hỏi: “Bạn có sẵn sàng cho việc tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 không?”. Nếu câu trả lời là có, bạn có thể bắt đầu thử nghiệm với các giải pháp khả thi đáp ứng được các tiêu chuẩn về thành công của bạn.
Lưu ý rằng tôi nói “các giải pháp” – số nhiều. Hành trình tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3 luôn bao gồm rất nhiều phương thức thay thế khả thi. Chúng ta tạo ra mô hình, chúng ta dùng những thứ đã cũ theo những cách mới, chúng ta lật ngược suy nghĩ của mình. Chúng ta tự do làm việc, tự tin vào sự đa dạng và phong phú của các giải pháp. Chúng ta “trì hoãn” việc đánh giá cho đến khi chúng ta biết rằng mình đã đạt đến hợp lực.
Trong cuốn sách này, bạn sẽ bắt gặp rất nhiều cách khác nhau để tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3, nhưng toàn bộ quá trình hợp lực đều phụ thuộc vào việc chúng ta cho phép chính mình tự do thử nghiệm mà không phải chịu bất cứ giới hạn nào. Khi tôi nói điều này với những người khác, họ đều đồng ý về mặt nguyên tắc, nhưng hầu hết mọi người đều không dễ dàng cho họ quyền tự do đó. Trong thời đại của chúng ta, điều này nghe có vẻ khôi hài bởi đây là thời đại ai cũng khẳng định rằng họ trân trọng các ý tưởng mới, và công nghệ của chúng ta đang phát triển với tốc độ của ánh sáng. Dù vậy, văn hóa của hầu hết các tổ chức và các nhóm làm việc đều khá cứng nhắc – và điều này đúng trên khắp thế giới. Bất cứ ai muốn được hợp lực đều phải chấp nhận rủi ro lớn nhưng cũng rất tuyệt vời.
Bởi vì chúng ta đang tìm kiếm một giải pháp hoàn toàn mới, ta phải sẵn sàng gạt đi toàn bộ những gì đang có để dành chỗ cho ý niệm sáng tạo của Lựa chọn tối ưu thứ 3. Ta phải sẵn sàng tự đặt mình vào tình thế dễ bị tổn thương khi bỏ đi những gì đang có. Điều này có vẻ rất khó thực hiện: tất cả bản năng của chúng ta nói rằng phải chiến đấu (hoặc bỏ chạy) khi gặp phe đối nghịch. Đó là lý do giúp ta thấy sự quan trọng trong việc phải dừng lại và cân nhắc chọn cách tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3. Theo luật của hợp lực, luôn có cách nào đó tốt hơn.
Lựa chọn tối ưu thứ 3 đến từ đâu?
Chúng ta cần đi đâu để tìm các Lựa chọn tối ưu thứ 3? Nguồn gốc của hợp lực nằm ở đâu? Tác giả Amy Tan nói về nguồn gốc của hợp lực như những “gợi ý của vũ trụ, sự cập bến của may mắn, bóng ma của bà tôi, những vụ tai nạn”.57 Nói cách khác, cách nhìn tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 có thể rất đa dạng và khác biệt ở từng cá nhân, rất ngẫu hứng và gây chấn động. Nhưng các cách nhìn này đều luôn mới mẻ, mang đến hiệu quả đặc biệt cao và niềm hứng khởi tuyệt vời.
57. Amy Tan, “Creativity”, TEDcom, tháng 4/2008, http://wwwtedcomtalkslangengamy_tan_on_creativityhtml.
Ý niệm về Lựa chọn tối ưu thứ 3 thật ra xuất hiện từ cách đây rất lâu. Những bậc thầy đạo Hindu và triết gia Hy Lạp đều cho rằng, những ý tưởng thực sự mang tính cách mạng bắt nguồn không phải từ các cuộc tranh luận mà từ những cuộc đối thoại giữa những người có cách nhìn khác nhau. Những cuộc đối thoại của Plato hiện thân cho cuộc tìm kiếm những sự thật mới, không phải là thuyết phục người khác nghe theo các sự thật đã có sẵn. Đức Phật dạy rằng chúng ta sẽ không bao giờ tìm thấy niềm vui trong bầu không khí của sự giận dữ, trong ý chí yếu mềm và trong nỗi thèm khát quyền lực. Ngài đã nói về khái niệm “tầm nhìn hoàn hảo” vượt xa khỏi công thức hạn hẹp “Tôi đúng và bạn sai”. Triết gia Hegel của Đức dùng từ aufhebung (quan trọng hơn bất cứ nhận định nào khác) để miêu tả trạng thái tức thời khi một sự thấu hiểu xuất hiện và vượt xa các giả định trước đó. Ông đã nhìn thấy được cách phương thức thứ 1 và thứ 2 kết hợp lại để tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3: sự hợp lực. Những người thiền định cũng tìm kiếm khoảnh khắc của kensho, sự thấu hiểu bất ngờ xảy ra khiến tất cả những lập luận nhỏ nhặt trước đó của chúng ta không còn quan trọng nữa.
Triết gia lỗi lạc Immanuel Kant đã được khai mở bởi Lựa chọn tối ưu thứ 3. Những người tư duy hai phương thức trong thời đại của ông tranh cãi về vấn đề tôn giáo và khoa học, cũng giống như thời đại của chúng ta bây giờ, nhưng Kant muốn bỏ qua những cuộc tranh cãi như vậy để đạt tới một tầm nhìn cao hơn. Ông nói:
Tôi không tiếp cận sự phản đối có lý với ý định đơn thuần là từ chối chúng, nhưng tôi giữ chúng trong đầu, lồng ghép chúng vào những quan điểm của tôi, và cho chúng cơ hội thay đổi cả những giá trị mà tôi tin tưởng nhất. Tôi hy vọng rằng khi xem xét quan điểm của tôi từ góc nhìn của những người khác, từ góc nhìn thứ ba khác sẽ giúp tôi cải thiện được các cách suy nghĩ trước đó.⁵⁸
⁵⁸. Trích dẫn từ bài viết của Arendt và Beiner, Lectures on Kant’s Political Philosophy, 42. Emphasis mine.
Những trí tuệ vĩ đại nhất trong lịch sử cũng chính là những người đã giúp thế giới tiến gần hơn tới Lựa chọn tối ưu thứ 3. Họ được gọi là những người có tư tưởng “hạt giống”, bởi họ gieo hạt giống mới của sự thấu hiểu để nó nảy nở thành những cách nhìn thế giới vô cùng mới mẻ. Các trường đại học của chúng ta cũng nên là những nơi gieo trồng hạt giống Lựa chọn tối ưu thứ 3 như vậy. Nhưng hợp lực không chỉ là tài sản của những trí tuệ vĩ đại. Tất cả chúng ta đều được hưởng lợi từ những quá trình hợp lực đơn giản bất cứ khi nào chúng ta kết hợp giữa các bên. Hãy thử buộc dây giày chỉ với một tay, bạn sẽ thấy hợp lực có tác dụng như thế nào. Một đứa trẻ không thể với tới một quả táo trên cây nhưng nếu có một đứa trẻ khác đứng trên vai, cả hai đứa trẻ sẽ lấy được tất cả số táo mà chúng muốn. Cùng nhau, họ chiến thắng mọi thứ. Tách rời nhau, họ sẽ chỉ thất bại.
Thỉnh thoảng, Lựa chọn tối ưu thứ 3 đến từ việc kết hợp các yếu tố của hai luận điểm trái ngược nhau. Trong một số trường hợp, chúng ta có thể tận dụng các ý tưởng của các bên tham gia xung đột để tạo ra một giải pháp hoàn toàn mới. Ví dụ, đầu hàng đối lập với chống cự. Chống cự đơn giản là mang tính bạo lực, trong khi đầu hàng không mang tính bạo lực. Nhưng Gandhi, và sau này là Martin Luther King Jr., đã kết hợp hai ý tưởng này thành Lựa chọn tối ưu thứ 3: Chống cự không bạo lực – ý tưởng này đã dẫn đến sự tự do cho tất cả mọi người.
Ngay cả khi ông chỉ là một sinh viên đại học, các giáo viên của Luther King đã nhận ra khả năng tư duy hợp lực ở ông. “Dù vấn đề là gì, Luther King cũng không bao giờ cảm thấy mệt mỏi khi đi từ luận điểm của mặt này đến luận điểm của mặt khác, để cuối cùng đưa ra một luận điểm tổng hợp tốt hơn”, một trong những giáo viên của ông chia sẻ. Luther King là người tư duy đặc biệt hiệu quả theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong các tình huống xảy ra xung đột. Trong một căn phòng nơi tất cả những người ở đó “chỉ muốn leo qua bàn và tấn công tranh cãi với nhau thì điều Luther King làm là ngồi lại cho đến khi cuộc tấn công kết thúc”. Dù có người cho rằng sự bị động của ông là một điểm yếu, nhưng những người khác lại thấy rằng thói quen lắng nghe trong im lặng là một phần trong quá trình tư duy sáng tạo của ông. Một người bạn của Luther King đã nói: “Ông ấy có một khả năng bình tĩnh ngồi qua những cuộc họp dài và căng thẳng, sau đó sẽ tóm tắt lại những gì mọi người đã nói và tổng hợp chúng lại để đưa ra kết luận hợp lý với tất cả mọi người”. Ông cũng thường thử thách một người nào đó “bày tỏ quan điểm một cách căn bản nhất có thể và một người khác bày tỏ quan điểm một cách bảo thủ nhất có thể”. Đây gần giống như một trò chơi.⁵ Đối với Martin Luther King Jr., lắng nghe thấu hiểu và tạo ra các giải pháp mang tính hợp lực luôn đi song hành với nhau.
⁵ . David J. Garrow, Bearing the Cross: Martin Luther King, Jr., and the Southern Christian Leadership Conference (New York: Harper Collins, 2004), 46, 464.
Hợp lực có thể đến từ việc kết hợp lại các lực sẵn có hoặc nâng các lực ở thế đối lập lên một tầm cao mới. Nhưng thường thì các Lựa chọn tối ưu thứ 3 thú vị nhất xảy đến khi ta tạo ra những kết nối kỳ lạ, bất ngờ.
Hãy quay lại ví dụ về công viên thành phố nhỏ đang thiếu kinh phí, có nguy cơ bị đóng cửa và đối mặt với cuộc tranh cãi của những người nuôi chó và những bên phản đối họ. Mặc dù những người có liên quan đều đồng ý cái đích cần đạt được – công viên đẹp, sạch sẽ và ổn định cho cả những người nuôi chó và hàng xóm của họ – nhưng họ không biết làm thế nào để đạt tới đích đó. Do đó, họ bắt đầu đi tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3. Không ai nhớ được chủ nhân của ý tưởng kỳ lạ về nghĩa trang cho chó là ai, nhưng đó lại là chìa khóa để cứu và làm mới công viên. Không cần tốn quá nhiều không gian, nhưng mọi người có thể đến để tưởng nhớ những chú chó của họ. Những người này đều rất thích đến công viên và ủng hộ nhiều tiền để duy trì công viên. Những người nuôi thú ủng hộ tiền để lát đá, trồng cây và vườn. Một khu vực thả rông cho phép chó thoải mái di chuyển và chủ nhân của chúng phải đảm bảo công viên luôn được sạch sẽ. Vì thế, những chú chó đã cứu công viên và mọi người hài lòng với Lựa chọn tối ưu thứ 3 này.
Thỉnh thoảng, một Lựa chọn tối ưu thứ 3 đơn giản giúp giải quyết những vấn đề cực kỳ khó xử. Vào năm 1992, một cơn bệnh dịch tả khủng khiếp lan tràn khắp Ấn Độ. Các nhà chính trị và các chuyên gia sức khỏe chỉ trích lẫn nhau, tranh cãi về vấn đề chi phí và khó khăn của việc lọc nước tại những khu vực vùng sâu, vùng xa của đất nước. Trong khi họ đang tranh luận, Ashok Gadgil, một nhà khoa học Ấn Độ, đã nghĩ làm cách nào để lọc sạch nước bị ô nhiễm mà không cần tới các chất hóa học đắt tiền hay phải đun sôi vì cách này tốn rất nhiều nhiên liệu. Ông biết rằng bức xạ tử ngoại tiêu diệt vi khuẩn, do đó ông tháo vỏ ngoài của đèn huỳnh quang chuẩn và đặt nó bên trên chậu nước bị ô nhiễm. Trong khoảng thời gian ngắn, các tia UV đã diệt sạch hoàn toàn vi khuẩn trong chậu nước.
Trong lúc người khác cãi nhau về chính trị, quỹ nghiên cứu và vốn đầu tư cơ sở hạ tầng, Gadgil đã tạo ra máy lọc nước bằng tia UV – máy này thậm chí có thể chạy mạnh như pin của xe hơi. Phương pháp của Gadgil có thể làm sạch một tấn nước chỉ với khoảng nửa cent. Ở thời điểm hiện tại, phương pháp này đã được ứng dụng trên toàn thế giới.
Ashok Gadgil cho chúng ta thấy rằng các Lựa chọn tối ưu thứ 3 có thể đến từ việc tạo ra các kết nối màu nhiệm với những điều rất đỗi bình thường và với cuộc sống hàng ngày. Nó không cần tài năng bẩm sinh hay những nghiên cứu rộng lớn và tốn kém, nhưng lại cần một kiểu tư duy khác. Giống như Albert Szent-Györgyi – người từng đạt giải Nobel nói: “Sự khám phá bao gồm việc nhìn thấy những điều người khác đã thấy và nghĩ những điều người khác chưa từng nghĩ”.
Nguồn gốc của máy vi tính là một ví dụ đặc biệt tuyệt vời cho thấy những kết nối tưởng như không thể xảy ra cuối cùng vẫn có thể hoạt động như thế nào. Trong thế kỷ 18, những người dệt lụa ở Lyon của Pháp đã mắc phải những lỗi sai chết người khiến cho miếng lụa in họa tiết của họ bị hỏng. Một công nhân dệt lụa trẻ tên là Basile Bouchon nhận thấy các lỗi này xuất hiện do hình mẫu phải được đặt lại mỗi lần khung dệt đưa lên. Đây là một quá trình buồn tẻ và dễ xảy ra lỗi sai.
Bố của Bouchon là một nghệ nhân làm đàn ống. Đến một lúc, ông nhận ra được mối liên kết giữa những khuôn mẫu dệt lụa và với mẫu giấy mà cha mình sử dụng để làm móc nối cho các lỗ tẻ ngắt đi vào đường ống của đàn. Bouchon đã đục lỗ trên một tấm bìa cứng và sử dụng nó làm móc nối cho các mũi kim của khung dệt, giúp các hình mẫu ban đầu không bị lệch đi. Phát kiến thẻ đục lỗ của ông đã giúp tự động hóa ngành công nghiệp dệt vải, và sau này đã tạo ra cuộc Cách mạng Công nghiệp.
Một thế kỷ sau đó, Herman Hollerith – một kỹ sư hai mươi mốt tuổi đang làm việc tại Cục Điều tra Dân số Hoa Kỳ đã biết về những chiếc thẻ đục lỗ (punch card). Ông nhận ra rằng, cũng giống như những mũi kim của khung dệt, các đường dây điện cũng có thể kết nối với nhau thông qua các lỗ trên thẻ đục lỗ. Từ đó, ông tạo ra cỗ máy thẻ giúp sắp xếp các bảng dữ liệu về dân số. Cho đến tận lúc đó, ông đã mất tám năm để hoàn thành số liệu thống kê dân số bằng tay. Được sử dụng đầu tiên trong việc thống kê dân số vào năm 1890, cỗ máy thẻ dữ liệu đục lỗ của Hollerith đã cắt giảm quá trình xuống chỉ còn vài tháng. Để sản xuất cỗ máy đánh trình bày dữ liệu bảng này, Hollerith đã thành lập một công ty nhỏ - ngày nay được biết đến với tên IBM. Sau khoảng thời gian 50 năm tiếp theo, người ta đã phát minh máy vi tính dựa trên ý tưởng ban đầu của Hollerith. Nhìn vào chiếc máy vi tính ngày nay, bạn không thể dễ dàng hình dung ra được mối liên kết tưởng như không thể giữa các ống đàn, khung dệt và dữ liệu thống kê dân số Hoa Kỳ. Nhưng đây chỉ là những kiểu kết hợp ngẫu nhiên giúp hợp lực xảy ra.
Có thể bạn đang nói: “Đúng, nhưng mất nhiều thế kỷ mới tạo ra được các kết nối đó. Mà chúng ta lại cần giải pháp ngay lúc này!”.
Về bản chất, bạn không thể cưỡng ép các mối liên kết như vậy, nhưng bạn có thể tạo ra môi trường thuận lợi nhất để các kết nối xảy ra. Bạn có thể đẩy nhanh tốc độ của quá trình, và tạo điều kiện cho các kết nối kỳ lạ, bất ngờ để các ý tưởng tuyệt vời, độc đáo có thể xảy ra.
Hãy xem xét ví dụ này. Một cuộc xung đột điển hình liên quan đến vấn đề môi trường, nhân đạo và chính trị nổ ra trong thế kỷ 20 xoay quanh các nỗ lực loại trừ bệnh sốt rét. Xuất hiện nhiều ở những quốc gia nhiệt đới, kẻ giết người tàn bạo này phá hủy sức khỏe của hơn 250 triệu người và lấy đi một triệu mạng người mỗi năm, mà phần lớn trong số đó là trẻ em và người già. Bệnh sốt rét do muỗi anofen truyền dịch: khi chúng ta bị nó đốt, một chất ký sinh cực độc theo đó đi vào huyết mạch của chúng ta.
Trong một khoảng thời gian dài giữa thế kỷ trước, những loại thuốc diệt côn trùng như DDT đã kiểm soát muỗi và tỷ lệ người chết vì bệnh sốt rét đã giảm đáng kể. Sau đó, các nhà khoa học bàng hoàng nhận ra rằng, DDT không chỉ giết côn trùng mà còn giết cả chim và những loài động vật khác, và còn có khả năng gây ra bệnh ung thư ở con người. Vào năm 1962, cuốn sách đình đám của Rachel Carson mang tên Silent Spring (Mùa xuân im lặng) đã dấy lên hồi chuông cảnh báo rằng các loại chất hóa học trừ sâu có thể gây hại cho môi trường sống của tất cả mọi loài sinh vật. Cuối cùng thì DDT cũng bị cấm sử dụng và bệnh sốt rét lại quay trở lại hoành hành.
Cuộc tranh cãi nổ ra giữa các chính trị gia và các nhà khoa học. Một vài người lập luận rằng việc cấm sử dụng DDT gây ra những cái chết không nên có và tác dụng của DDT lớn hơn rất nhiều so với rủi ro mà DDT mang đến. Trong lúc đó, nhiều người cho rằng DDT rất nguy hiểm và dần dần, loài muỗi cũng tự phát triển khả năng kháng thuốc lại với loại thuốc diệt côn trùng này. Trong lúc những người suy nghĩ theo tư duy hai phương thức tranh luận để ghi điểm hơn đối phương, Tổ chức Bill and Melinda Gates đã mời các chuyên gia từ nhiều lĩnh vực khác nhau đến và cùng đưa ra các phương thức mới nhằm ngăn chặn bệnh sốt rét lây lan và phát triển. Nhóm này bao gồm các nhà nghiên cứu y khoa, một nhà sinh vật học chuyên nghiên cứu côn trùng, các kỹ sư phần mềm, một nhà nghiên cứu vật lý học thiên thể, và kể cả một nhà nghiên cứu tên lửa. Trong tinh thần hợp lực, rất nhiều các phương thức mới đã nảy ra.
Chính nhà nghiên cứu tên lửa đã gợi ý sử dụng tia laser để bắn hạ lũ muỗi. Ai cũng trợn mắt và cười nhạo, nhưng ý tưởng này thắng về mặt tốc độ. Các kỹ sư quang học đã thử nghiệm với các tia laser xanh từ các máy bật DVD thông thường. Những lập trình viên đã tạo ra phần mềm để định hướng các tia laser. Một nhà phát minh có tên 3ric Johanson (đúng thế, 3ric) đã lắp ráp chúng với các bộ phận có thể tìm được trên eBay. Kết quả ư? WMD (Vũ khí tiêu diệt muỗi) đã ra đời và xóa sổ toàn bộ muỗi anofen trên bầu trời. Phương pháp này không gây hại cho con người và những loài động vật khác. Tia laser có khả năng xác định vị trí chính xác đến mức nó có thể tìm ra con muỗi chỉ dựa vào độ rung từ đôi cánh của chúng và bắn hạ chúng với tốc độ của ánh sáng. Các ngôi làng được trang bị những hàng rào với tia laser như vậy hoàn toàn được bảo vệ và tránh được bệnh sốt rét.
Hàng rào tia laser chống muỗi chỉ là một trong số rất nhiều ý tưởng có phần điên rồ. Các thành viên trong tổ chức Gates cũng đã đề xuất đánh lạc hướng muỗi để tránh xa vật ký sinh mang mầm bệnh sốt rét, đánh lừa muỗi tìm đến các mục tiêu hoặc thậm chí thay đổi chính vật ký sinh. Và đó chỉ mới là điểm khởi đầu. Cuộc chiến giữa các thế lực ủng hộ và phản đối DDT nghe có vẻ rất mơ hồ và đối lập với khả năng sáng tạo của nhóm những người quyết tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 – hoặc rất nhiều phương thức như vậy.
. Lisa Zyga, “Scientists Build Anti-Mosquito Laser”, physorgcom, 16/3/2009,
http://wwwphysorgcomnews156423566.html; Jennifer 8 Lee, “Using Lasers to Zap Mosquitoes”, New York Times, 12/2/2010,
http://bitsblogsnytimescom/2010/02/12/using-lasers-to-zap-mosquitoes/.
Chúng ta học được gì về nguồn gốc của hợp lực? Chúng ta biết rằng chẳng thể tìm nó trong môi trường tù túng của lối tư duy hai phương thức. Chúng ta biết rằng nó sẽ giúp giải phóng tư tưởng khỏi những thói quen buồn tẻ mỗi ngày. Chúng ta biết rằng nó đòi hỏi sự sẵn sàng tìm ra điều gì đó hoàn toàn mới. Chúng ta biết rằng phải lắng nghe thấu hiểu và cởi mở đối với những ý tưởng nghe có vẻ kỳ quặc.
Tất cả những điều này đều đúng – và cũng còn một điều nữa, một điều mơ hồ và khó mà hiểu thấu về não bộ của con người mà chúng ta có thể kể tới. Nó được tìm thấy trong sự phức tạp kỳ diệu của việc liên kết hàng tỷ tỷ dây nơ-ron trong hệ thần kinh. Não bộ chúng ta được thiết kế để đưa ra các sự liên kết kỳ lạ, không báo trước và thậm chí ngược đời, từ đó dẫn ta tới các cách nhìn kỳ diệu. Càng biết cách tận dụng khả năng vô hạn này của bản thân, ta càng có thể dễ dàng hình dung, tổng hợp, thay đổi thời gian và các điều kiện, hoàn cảnh hiện tại và đạt tới điểm khởi đầu của quá trình hợp lực.
Bây giờ, hãy cùng xem chúng ta có thể dùng ý thức của mình để tạo ra môi trường cho những trải nghiệm như thế xuất hiện ra sao.
Sân khấu Kỳ diệu
Trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của Hermann Hesse mang tên Steppenwolf, nhân vật chính, Harry, cảm thấy bị mắc kẹt trong thế giới ngột ngạt của tư duy hai phương thức. Ông cảm thấy bực dọc với cuộc sống buồn tẻ mà ông đang sống – nơi tất cả mọi suy nghĩ đều đã hình thành dù ông luôn mong mỏi cuộc đời có nhiều hơn thế. Một ngày, ông gặp một nhạc công bí ẩn, người này đã dẫn ông tới một căn phòng bí mật mang tên Sân khấu Kỳ diệu. Tấm bảng trên cửa in dòng chữ “Chỉ dành cho những người điên. Phí vào cửa: Tâm trí của bạn”.
Bên trong Sân khấu Kỳ diệu này là “thế giới vô tận của những cánh cửa và chiếc gương ma thuật”, Harry nhìn thấy những hình ảnh bị khúc xạ hoàn toàn, một vài hình ảnh tươi vui, một vài hình ảnh khác nhố nhăng và tăm tối. Ông cũng mường tượng được rất nhiều cuộc đời mà ông có thể sống và cảm thấy thực sự tự do: “Bầu không khí này quả thật rất lôi cuốn. Sự ấm áp này bao quanh lấy tôi và vuốt ve tôi”. Ông nói rằng ông đã “mất đi khái niệm thời gian”. Ông cũng học được rằng: “Mỗi con người là một thế giới đa dạng, là một thiên đường đầy sao, là một mớ hỗn độn của những hình dạng, của các trạng thái và phân đoạn, của sự thừa kế và tiềm năng”. Quan trọng nhất, Harry học cách cười với chính những hình dung ngông cuồng của chính ông và của những người khác nữa. ¹
¹. Hermann Hesse, Steppenwolf (New York: Macmillan, 2002), 59, 164-65, 205.
Môi trường lý tưởng nhất để tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 là Sân khấu Kỳ diệu, nơi mọi thứ đều được thể hiện ra ngoài, nơi mọi người đều tham gia, đóng góp và nơi mọi ý tưởng đều được trân trọng. Tự do cho tất cả mọi người. Con người bỏ qua lòng tự tôn của chính mình và niềm tự hào về quyền sở hữu các ý tưởng, bởi các ý tưởng bên trong căn phòng này đều chỉ mang tính thử nghiệm mà thôi. Họ có thể đưa ra một giải pháp trong giây phút này nhưng có thể thay đổi, đưa ra giải pháp hoàn toàn trái ngược chỉ trong một phút sau đó, không ai quan tâm về việc phải đồng nhất.
Ralph Waldo Emerson đã nói: “Sự cứng nhắc ngu ngốc là con quỷ hiện thân của những cái đầu hạn hẹp”. Ý ông ấy là chúng ta không nên cảm thấy bị phụ thuộc hay bám dính vào những ý tưởng của mình – tại sao không bỏ chúng đi nếu chúng ta có thể nghĩ về các ý tưởng tốt hơn? Trên Sân khấu Kỳ diệu, bạn sẽ không giành thêm được điểm nào nếu cứ khăng khăng một lẽ. Không có ý tưởng nào là ý tưởng cuối cùng. Tất cả các ý tưởng đều được chào đón – và thậm chí là những ý tưởng điên rồ. Sau tất cả, chẳng phải rất nhiều phát minh vĩ đại đều bắt đầu từ ý tưởng điên rồ của một người nào đó sao? Vì thế, trong Sân khấu Kỳ diệu, mọi người cười nhau và cười vào chính mình. Vậy mới đúng là Sân khấu Kỳ diệu.
Để vào được Sân khấu Kỳ diệu đòi hỏi sự biến đổi mô thức tạm thời. Chúng ta tạm gác mong muốn đưa ra phán xét của mình. Chúng ta không ở đó để tranh luận, chỉ trích hay tổng kết bất cứ thứ gì – những điều này sẽ diễn ra sau. Chơi nhiều hơn làm; bắt đầu nhiều hơn kết thúc, đề xuất nhiều hơn giải quyết. Đó là địa điểm tạo ra các khuôn mẫu rồi lại phá hủy chúng và bắt đầu lại từ đầu. Giống như Hesse nói, trong Sân khấu Kỳ diệu: “Hàng ngàn khả năng đang chờ đợi chúng ta”.
Bất kỳ địa điểm nào đều có thể là một Sân khấu Kỳ diệu, dù một vài tổ chức và nhóm – những người đánh giá cao tính sáng tạo – đã thiết kế cả không gian riêng cho những công việc kiểu này. Dù là ở đâu, bạn cũng cần tập hợp mọi người lại và tuân theo các quy luật sau:
• Trò đùa. Đây không phải là “cuộc đời thực”. Ai cũng biết đây là một trò chơi.
• Tránh kết thúc vội vàng. Tránh sự đồng tình hay nhất trí. Hạn chế ý định chốt lại bất cứ giải pháp nào.
• Hạn chế đánh giá ý tưởng của người khác – hoặc của chính bạn. Gợi ý bất cứ điều gì bạn nghĩ ra, không ai bắt bạn khư khư một ý tưởng nào đó. Đừng chỉ ra khỏi chiếc hộp, hãy nhảy ra khỏi chiếc hộp.
• Tạo ra các hình mẫu. Vẽ trên bảng trắng, vẽ các biểu đồ, xây dựng các mô hình, viết bản nháp. Thay vì chỉ nói ra ý tưởng, hãy cho mọi người thấy cụ thể bạn đang nghĩ gì. Thể hiện nó ra thật trực quan và vui nhộn để mọi người có thể thấy được cụ thể hơn.
• Xoay chuyển các ý tưởng trong đầu mọi người. Lật ngược các quan điểm truyền thống, bảo thủ ngay cả nếu khi đó, chúng nghe có vẻ ngược đời, kiểu như: “Sẽ thế nào nếu chúng ta làm đường từ cao su và lốp xe thay vì xi măng?” (Thực tế là câu hỏi này đã dẫn đến sự phát triển của nhựa đường cao su. Cao su từ các lốp xe cũ được trộn cùng nhựa đường để giảm tiếng ồn trên đường cao tốc).
• Tiến hành nhanh. Đưa ra các giới hạn thời gian để năng lượng trong căn phòng luôn ở mức cao và mạch tư duy sáng tạo chảy nhanh.
• Nuôi dưỡng nhiều ý tưởng. Chủ đề là “thừa hơn thiếu”. Suy nghĩ cần được nảy nở, đâm chồi và phát triển. Trên tường nên hiện đầy những nét vẽ nguệch ngoạc. Bạn không thể dự đoán cách nghĩ nào sẽ dẫn đến Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nếu Sân khấu Kỳ diệu trông không có vẻ như một rừng ý tưởng khi bạn hoàn tất, có vẻ bạn chưa hề hợp lực chút nào.
Sân khấu Kỳ diệu nghe có vẻ gì đó giống như cùng động não (brainstorm) – điều này hẳn nhiều người đã quen thuộc. Nhưng tôi nhận ra rằng hầu hết các cuộc động não đều buồn tẻ đến mức không thể tạo ra bất cứ ý tưởng nào mới. Chúng ta nghĩ được vài ý tưởng tạm bợ, chọn một ý tưởng, cho dừng cuộc họp, và nghĩ rằng chúng ta là những người sáng tạo. Nhưng chúng ta không thể tiến hành sáng tạo với mô thức sai được – đó là mô thức mang tính phán xét, chậm chạp và phòng thủ. Mô thức đóng vai trò vô cùng quan trọng. Chúng ta phải sẵn sàng sống một lúc trong căn phòng “chỉ dành cho những người điên”.
Thoạt tiên, những điều này có thể khiến bạn cảm thấy không thoải mái. Nhưng bạn càng thử nghiệm với những nguyên tắc nền tảng này, bạn càng háo hức chờ đón điều gì sẽ xảy ra. Bạn sẽ có cùng cảm xúc với những nghệ sĩ sáng tạo, bởi Lựa chọn tối ưu thứ 3 sẽ rất đặc biệt và độc đáo. Hầu hết các nghệ sĩ nói với chúng ta rằng họ không biết sản phẩm sáng tạo của họ sẽ trông như thế nào cho đến khi họ bắt tay tạo ra nó. Max Weber, một họa sĩ đương đại hàng đầu đã nói: “Mang trong mình những nỗ lực sáng tạo và khiêm tốn, tôi phụ thuộc rất nhiều vào những gì tôi chưa biết và những việc mà tôi chưa làm”. ²
². Carl Rogers, On Becoming a Person (New York, Houghton Mifflin, 1995),
23.
Tất nhiên là hiện nay, Sân khấu Kỳ diệu đã xuất hiện ở khắp nơi trên thế giới. Hành trình tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 không còn phụ thuộc vào kiểu tương tác mặt đối mặt trong Sân khấu Kỳ diệu nữa, chưa kể đến những buổi họp có phần trịnh trọng. Với mạng xã hội, những thiết bị công nghệ như máy tính bảng, điện thoại, và các kết nối không dây từ Manhattan đến Sydney, từ những ngôi làng hẻo lánh ở Peru đến khu cắm trại trên núi Everest, khả năng của chúng ta để hợp lực với mọi người trên khắp thế giới ngày càng bùng nổ. Chúng ta liên kết tâm trí nhau bằng các hình thức trực tuyến để giải quyết các thử thách khó khăn nhất, chia sẻ sự thấu hiểu từ các trải nghiệm cá nhân và trong công việc, dữ liệu từ nghiên cứu thực tế và các ý tưởng sáng tạo của riêng mỗi người. Hiện tượng trực tuyến diễn ra toàn cầu chính là sự hợp lực ở quy mô vũ trụ.
Giờ thì bạn có thể đặt ra một câu hỏi quan trọng và kêu gọi cả thế giới cùng hợp lực với mình. Điều kỳ diệu của hợp lực trực tuyến nằm ở chỗ bạn không phải hiện diện – quá trình này có thể diễn ra khi không có bạn. Nếu vấn đề mang tính thực tế và bạn tìm đúng cộng đồng để hỏi, câu hỏi tuyệt vời của bạn sẽ tự tạo ra sự lan truyền chủ động, kích thích các ý tưởng sinh sôi và tìm ra các quan điểm thú vị, các Lựa chọn tối ưu thứ 3 – và thêm nhiều câu hỏi kích thích mọi người động não. Thậm chí nếu bạn tìm ra một câu trả lời tạm ổn cho câu hỏi của bạn, thì những người khác vẫn sẽ tiếp tục khám phá nó và nó sẽ phát triển xa hơn bạn nghĩ.
Bạn sẽ nghe những người chỉ biết hoài nghi gièm pha, nói xấu Sân khấu Kỳ diệu. Họ không thể chấp nhận nó. Họ sẽ khiến bạn cảm thấy bạn là một kẻ ngu ngốc vì đã đưa ra gợi ý đó. Nhưng thực ra bên trong, họ đang cố che giấu nỗi sợ hãi, cho rằng các phẩm giá của họ đang gặp nguy hiểm. Nhưng họ đã lầm. Nơi tuyệt nhất để kích thích hợp lực là một phòng thí nghiệm – dù là thật hay ảo – chịu sự điều hành của các quy định nền tảng trước đây chúng ta đã đề cập. Chỉ từ trong những phòng thí nghiệm như vậy, Tổ chức Gates và nhóm những người chống lại bệnh sốt rét mới có thể đưa ra các ý tưởng tinh ranh như bắn hạ muỗi bằng tia laser. Và ai mà biết được cuối cùng thì nhóm đó đã cứu sống được bao nhiêu đứa trẻ? Albert Einstein đã không hề đùa giỡn khi nói: “Nếu ý tưởng đầu tiên mà không vô lý, ngu xuẩn, chúng ta chẳng nên hy vọng điều gì vào nó cả!”.
Hầu hết các nhà lãnh đạo doanh nghiệp đều khuyến khích sự sáng tạo. Trong một cuộc điều tra lớn được tiến hành vào năm 2010 của IBM, 1.500 CEO từ 60 quốc gia và 33 ngành công nghiệp đã cho thấy sự sáng tạo là nhân tố làm nên “sức cạnh tranh lãnh đạo hàng đầu của tương lai”. ³ Tất cả các nhà lãnh đạo đều muốn thấy nhân viên của mình sáng tạo. Nhưng như Edward de Bono – một người đi đầu trong lĩnh vực này đã nói, người ta không thể nào “tạo ra sáng tạo chỉ bằng những lời hô hào mông lung”. Nó đòi hỏi một “quy trình vừa thực tế vừa được tính toán kỹ càng”. ⁴ Đến bây giờ, bạn đã có thể biết rằng quy trình tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 khá đơn giản và tự do, phóng khoáng nhưng không có nghĩa nó không có tính kỷ luật. Đối với việc kinh doanh, tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 rõ ràng là biện pháp tốt nhất.
³. Austin Carr, “The Most Important Leadership Competency for CEOs?
Creativity”, Fast Company, 18/5/2010,
http://wwwfastcompanycom/1648943/creativity-the-most-important-leadership-quality-for-ceos-study.
⁴. Edward de Bono, Lateral Thinking: Creativity Step by Step (New York:
HarperCollins, 1973), 7.
Nhưng điều này không chỉ đúng với các doanh nghiệp. Với bất kỳ nhóm nào sử dụng mô thức Sân khấu Kỳ diệu, sự sáng tạo đều có thể bùng nổ. Năng lượng phòng vệ giảm dần và năng lượng sáng tạo tăng lên. Carl Rogers ủng hộ quan điểm này:
Tôi nhận ra rằng nếu tôi có thể tạo ra môi trường của sự thông thái, tưởng thưởng và thấu hiểu, những điều thú vị sẽ xảy ra. Con người và các nhóm trong môi trường như vậy thường thoát khỏi sự cứng nhắc để tiến tới sự linh hoạt... chuyển từ sự sáng tạo có thể đoán trước sang không thể đoán trước. ⁵
⁵. Rogers, A Way of Being, 43.
Bước 4: Đi đến hợp lực
Làm thế nào để chúng ta biết rằng chúng ta đã đạt được Lựa chọn tối ưu thứ 3?
Chúng ta nhận biết Lựa chọn tối ưu thứ 3 thông qua sự phấn khích trong căn phòng. Sự ảm đạm, trầm lặng và phòng vệ đều biến mất. Sức sáng tạo đầy năng động xuất hiện và đồng hành cùng Lựa chọn tối ưu thứ 3. Tất cả chúng ta đều nhận ra nó khi cảm thấy nó. Chúng ta nói về “bước nhảy vọt” trong sự thấu hiểu, về “những trải nghiệm cực đỉnh”, và về việc tồn tại “trong dòng chảy”. Niềm vui sướng khi được khám phá hiện rõ khắp nơi. Chúng ta phấn khích như những đứa trẻ khi nhìn thấy những điều vô giá mà trước đây chưa từng nhìn thấy. Chúng ta nôn nóng kể cho người khác những gì chúng ta vừa nhận ra. Tác giả Bolivar J. Bueno đã miêu tả hành trình phiêu lưu của hợp lực: “Trẻ con thích chơi trốn tìm – chúng cảm thấy vui khi tìm ra thứ gì đó đang bị giấu kín. Khi trưởng thành, chúng ta cũng chưa bao giờ ngừng tìm kiếm sự ngạc nhiên. Chúng ta thích khám phá những kho báu bị cất giấu – đó chính là những thứ ta muốn chia sẻ với người khác”.66
66. Bolivar J. Bueno, Why We Talk (Kingston, NY: Creative Crayon Publishers, 2007), 109.
Chúng ta nhận biết Lựa chọn tối ưu thứ 3 khi không còn quan tâm đến những cuộc tranh luận và những giả định cũ nữa. Phương thức mới khiến ta ngạc nhiên và bị choáng ngợp bởi sự đơn giản và tinh tế của nó. Chúng ta thay đổi căn bản tư duy của mình. Phương thức mới không phải là sự nhượng bộ - giải pháp khiến mọi người đều phải từ bỏ thứ gì đó để đạt tới thống nhất chung và ngay cả khi đó, các bên liên quan vẫn cảm thấy không hài lòng. Lựa chọn tối ưu thứ 3 thay đổi các mối quan hệ của chúng ta với đối thủ - thay vì là kẻ địch trên chiến trường, chúng ta bất ngờ trở thành đối tác của nhau trên hành trình khám phá.
Chúng ta nhận biết Lựa chọn tối ưu thứ 3 khi ta được nó truyền cảm hứng. Ta bất ngờ nhìn rõ mọi thứ, tự hỏi vì sao trước đây ta chưa bao giờ nhìn thấy chúng. Khi được hiểu đúng đắn, hợp lực là hoạt động tối cao nhất mọi cuộc đời – là bài kiểm tra và là tuyên ngôn của tiềm năng trong mỗi cá nhân, gia đình, các nhóm và các tổ chức. Tôi tin rằng, thiếu khả năng hợp lực là một trong những bi kịch lớn nhất của cuộc đời bởi rất nhiều tiềm năng không được chạm tới, không được phát triển và trưng dụng. Những người không hiệu quả ngày ngày sống với những tiềm năng không được khai phá của họ. Họ chỉ được trải nghiệm sự hợp lực theo những phương thức nhỏ hẹp trong đời sống hàng ngày. Ngược lại, hợp lực tập trung tài năng độc đáo, tầm nhìn, và sự đa dạng trong cách nhìn nhận của chúng ta để giải quyết các vấn đề khó khăn. Kết quả gần như là phép màu. Chúng ta tạo ra các phương thức mới – những câu trả lời chúng ta chưa từng biết trước đó – những câu trả lời giải quyết các nhu cầu quan trọng nhất của chúng ta.
Chúng ta nhận biết Lựa chọn tối ưu thứ 3 bởi hiệu quả tuyệt vời của nó. Không phải sự tiến bộ từng phần mà là một bước nhảy vọt tiến về phía trước. Toàn bộ các sản phẩm, dịch vụ, công ty và thậm chí các ngành công nghiệp đều phát triển từ đây. Nó tạo tiền đề cho khoa học, công nghệ và thậm chí các nền văn hóa mới. Nó cách mạng hóa các mối quan hệ. Nó mang đến những giá trị tuyệt vời không thể tin nổi cho những người tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3, bởi thường thì phương thức này cũng khiến phần lớn những người còn lại của thế giới kinh ngạc.
Thế thì, làm cách nào để chúng ta nhận biết được các Lựa chọn tối ưu thứ 3? Đó là phương thức đáp ứng được các tiêu chí về thành công của chúng ta. Nó hoàn thành công việc cần phải làm. Nó mang đến kết quả chúng ta muốn. Nó thay đổi cuộc chơi. Nó cho phép tất cả mọi người chiến thắng.
Nói ngắn gọn, mô thức “Tôi hợp lực với bạn” giúp chúng ta thoát khỏi chiến tranh và tìm được hòa bình – không chỉ xóa bỏ các xung đột mà còn mở ra các khả năng mới. Nó tôn trọng sự khác biệt thay vì phủ nhận. Nó bao gồm sự phong phú tư tưởng, sự thuyết phục mọi người rằng luôn có vô vàn thứ mà chúng ta có thể khám phá và chia sẻ như: giải pháp, uy tín, lợi ích, danh tiếng, khả năng. Đối lập với mô thức tấn công, đây là mô thức về sự sáng tạo.
Có vẻ hơi nhầm lẫn nếu gọi khoảnh khắc hợp lực là một “bước” trong quá trình đạt đến Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nên gọi đó là “cú phóng” hay “cú nhảy vọt” có lẽ chính xác hơn. Ít nhất phải thấy được điều đó nằm ngoài dự đoán và khiến ta giật mình. Và cũng không có gì đảm bảo rằng chúng ta sẽ về tới đích. Nhưng phần thưởng lại tuyệt vời đến mức chúng ta cứ kiên trì nỗ lực cho tới khi đến đích; bằng không ta sẽ không dừng lại.
Tìm Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong thế giới của bạn
Trong cuốn sách này, bạn sẽ biết đến rất nhiều người – từ những người bình thường như công nhân, bác sĩ, cảnh sát, nhân viên bán hàng, nghệ sĩ, giáo viên, phụ huynh cho đến các nhà lãnh đạo chính phủ, giáo dục hay kinh tế, những người quyết đi đến cùng trên hành trình tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3. Bạn sẽ nhìn thấy rất nhiều người trong số họ đã vượt ra khỏi những cuộc xung đột vô vọng để tạo ra một tương lai mới cho chính họ và cho chúng ta. Mỗi câu chuyện là một lời thúc giục bạn đi tìm Lựa chọn tối ưu thứ 3 khi phải đối mặt với các cơ hội và thử thách.
Cảnh báo: như tôi đã nói, những câu chuyện này có thể rất hữu ích. Một cá nhân hay tổ chức, vì một lý do nào đó, có thể là ví dụ điển hình của những Lựa chọn tối ưu thứ 3, nhưng sau đó cũng có thể lạc đường và trở thành ví dụ để chúng ta tránh xa. Ai cũng có những khuyết điểm và các nguyên tắc không phải lúc nào cũng đồng nhất. Những nhà lãnh đạo có tầm nhìn và khả năng hợp lực rồi cũng sẽ rời đi và những người mang trong mình mô thức hoàn toàn khác lên nắm quyền. Định hướng thay đổi. Mục đích của các câu chuyện này không phải để tôn vinh tổ chức hay cá nhân nào mà để minh họa cho nguyên tắc và quá trình diễn ra hợp lực. Hãy học từ thành công và học từ thất bại. Nắm vững nguyên tắc và bạn sẽ sớm có được năng lượng chuyển đổi tích cực của lựa chọn tối ưu thứ 3 trong mọi lĩnh vực quan trọng của đời sống như:
Chương “Lựa chọn tối ưu thứ 3 nơi công sở” nói về việc tìm kiếm các giải pháp Lựa chọn tối ưu thứ 3 tại nơi làm việc. Bạn sẽ tìm ra cách để phát triển trong công việc và trong doanh nghiệp bằng cách trở thành một đối tác hợp lực với những người khác.
“Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong gia đình” nói về việc xây dựng một gia đình sáng tạo, suy nghĩ tích cực và tương trợ lẫn nhau trong thế giới đầy rẫy những gia đình xảy ra xung đột, nơi những mối quan hệ đáng giá nhất của chúng ta đều bị đe dọa.
“Lựa chọn tối ưu thứ 3 ở trường học” nhắc nhở chúng ta bỏ qua tranh cãi về giáo dục để hướng tới mục tiêu thay đổi cuộc đời của con em mình, giúp chúng trở thành những người suy nghĩ theo tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 – những người sẽ thay đổi tương lai cho tất cả chúng ta.
“Lựa chọn tối ưu thứ 3 và luật pháp” nói về việc thay đổi văn hóa kiện tụng thành văn hóa thấu hiểu, đồng cảm và hợp lực để tận dụng tốt hơn năng lượng chúng ta có và trân trọng những gì chúng ta lãng phí khi cãi nhau trước tòa.
“Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong xã hội” nói về việc vượt qua những thế lực chia rẽ trong cộng đồng của chúng ta. Nó xoay quanh việc tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho những vấn đề khó như tội phạm, bệnh tật, môi trường suy cấp và đói nghèo.
“Lựa chọn tối ưu thứ 3 trên thế giới” khuyến khích chúng ta thoát khỏi những cuộc tranh cãi tồi tệ và mệt mỏi đang khiến thế giới của chúng ta bị chia rẽ. Bạn sẽ gặp những con người vĩ đại đã đảm nhiệm trọng trách vĩ đại kiến tạo hòa bình thế giới – biểu hiện tối cao của hợp lực.
Chương cuối “Cuộc đời theo Lựa chọn tối ưu thứ 3” xoay quanh việc “sống trong khúc nhạc ngày càng âm vang, mạnh mẽ”. Đối với tôi, điều này có nghĩa những trải nghiệm hợp lực tuyệt nhất vẫn đang chờ đợi tôi, những đóng góp quan trọng nhất của tôi luôn ở phía trước. Tôi sẽ chia sẻ với bạn một vài chuyện cá nhân. Tôi sắp tám mươi tuổi và có thể nghỉ hưu bất cứ lúc nào, nhưng tôi không có kế hoạch nghỉ hưu an nhàn. Tôi muốn nhìn thấy cuộc đời của mình trở nên ngày càng có ý nghĩa.
Cuối cùng, hành trình đi tìm Lựa chọn tối ưu thứ 3 là cơ hội lớn nhất của chúng ta để thay đổi cách nghĩ và chấm dứt những cuộc ẩu đả không đưa chúng ta tới đâu, cởi mở đầu óc và lắng nghe lẫn nhau, để rồi hân hoan trong những cuộc đời mới mà chúng ta tạo ra cho chính mình. Ngoài tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3, liệu còn điều gì có thể tạo ra những giải pháp mới tuyệt vời mà chúng ta luôn cần để giải quyết những thử thách khó khăn nhất? Cách nghĩ mang tính chính trị và cổ vũ xung đột của chúng ta đến giờ vẫn không thể giải phóng thế giới hoàn toàn thoát khỏi nạn đói, bệnh tật và nô lệ theo nhiều phương thức khác nhau. Lựa chọn tối ưu thứ 3 không chỉ là một “biện pháp tốt nhất” - nó còn là mệnh lệnh đạo đức của chúng ta.
HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT
Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này đó là truyền đạt lại những gì bạn đọc được cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều thứ hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người trong gia đình – và dạy người đó những gì bạn học được. Bắt đầu với những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:
• Định nghĩa nguyên tắc hợp lực. Tự nhiên đã dạy chúng ta về quyền năng của hợp lực như thế nào? Tại sao hợp lực lại đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của chúng ta trong cả đời sống cá nhân lẫn công việc?
• Lối tư duy hai phương thức có những giới hạn gì? Chúng ngăn chúng ta tìm ra các giải pháp cho các vấn đề khó như thế nào?
• Giải thích ý niệm về Lựa chọn tối ưu thứ 3. Miêu tả các ví dụ trong cuộc sống của bạn hoặc của người khác khi bạn thấy ai đó tìm thấy một Lựa chọn tối ưu thứ 3 siêu phàm.
• Miêu tả về mức độ tác động của các mô thức suy nghĩ của chúng ta lên hành vi của chúng ta và kết quả chúng ta nhận được trong cuộc sống.
• Tại sao con người lại tìm đến “sự trung dung vĩ đại? Tư duy hai phương thức đã khiến người ta trở nên cực đoan và đa nghi như thế nào?
• Giải thích các mô thức của tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3: Tôi nhìn nhận chính mình, Tôi nhìn nhận bạn, Tôi cố gắng thấu hiểu bạn, Tôi hợp lực với bạn. Tại sao chúng phải diễn ra theo thứ tự này?
• “Kẻ trộm danh tính thực sự” là gì?
• Định nghĩa ý nghĩa của tinh thần Ubuntu. Nó khác gì so với thành kiến? Câu chuyện về người gác ngục của Nelson Mandela đã cho chúng ta biết điều gì về vượt qua các khó khăn để đạt tới hợp lực?
• Giải thích các điều luật của giao tiếp kiểu “Chiếc gậy trình bày”. Nó dẫn chúng ta tới hợp lực bằng cách nào?
• Thử sử dụng kiểu giao tiếp “Chiếc gậy trình bày” với người mà bạn cần hiểu rõ hơn – một người bạn, một người đồng nghiệp, hoặc một thành viên trong gia đình? Nó mang lại tác dụng với bạn chứ?
• Câu hỏi Lựa chọn tối ưu thứ 3 là gì? Giải thích các bước của quá trình tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3.
• Sân khấu Kỳ diệu là gì? Làm thế nào mà những nguyên tắc của Sân khấu Kỳ diệu giúp chúng ta đạt tới bước hợp lực được?
HÃY THỬ ĐIỀU NÀY
Trong trang sau, bạn sẽ tìm thấy công cụ lên kế hoạch cho “Bốn bước để hợp lực” và hướng dẫn sử dụng công cụ này. Hãy sử dụng nó để thử tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho các vấn đề giả định như sau, hoặc những vấn đề do chính bạn nghĩ ra.
• Những người hàng xóm của bạn muốn dựng lên một túp lều ngoài trời trên mảnh đất của họ và túp lều này sẽ chắn tầm nhìn khiến bạn không thể nhìn ngắm rừng thông đẹp nữa.
• Vị hôn thêngười yêu của bạn được nhận vào làm ở một vị trí đáng mơ ước ở một công ty đang phát triển và liên tục mở rộng, nhưng điều này cũng đòi hỏi hai người phải chuyển đến sống ở thành phố khác. Bạn không thực sự muốn rời đi và bỏ lại công việc, bạn bè ở phía sau.
• Bạn liên tục bất đồng với trường học và giáo viên vì bạn không thể nào đồng tình với những phương pháp tiếp cận giảng dạy của họ.
• Bạn yêu thích công việc của bạn ở một công ty nhỏ nhưng công ty có thể sẽ phải sa thải bạn và đồng nghiệp vì kinh doanh không hiệu quả.
BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3:
“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?” Nếu có, tiếp tục sang bước 2.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?
3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.
4. Đi đến hợp lực
Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực. Lắng nghe thấu hiểu những người khác trong suốt quá trình này.
Làm thế nào để hợp lực
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong một tình huống xung đột hay sáng tạo, câu hỏi này giúp mọi người gạt đi những định kiến vốn có để có thể phát triển được quan điểm thứ ba.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Liệt kê những đặc điểm hoặc viết một đoạn văn mô tả một kết quả thành công trông sẽ như thế nào với mọi người? Trả lời những câu hỏi dưới đây khi bạn thực hiện:
• Liệu tất cả các bên có liên quan đều tham gia quá trình thiết lập tiêu chí? Bạn có thu thập nhiều ý kiến từ nhiều người nhất có thể hay không?
• Những kết quả nào chúng ta thực sự muốn? Nhiệm vụ thực sự cần được hoàn thành là gì?
• Những kết quả nào sẽ “có lợi” cho tất cả mọi người.
• Chúng ta có bỏ qua những nhu cầu cố hữu của bản thân để đi đến những giải pháp tốt hơn?
3. Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Làm theo các hướng dẫn sau:
• Hãy chơi hết mình với nó. Đây không phải là “thực tế”. Mọi người đều biết rằng đây là một trò chơi.
• Tránh những thỏa thuận hoặc đồng thuận nóng vội, hoặc chưa chín muồi.
• Tránh phán xét ý kiến của người khác – hoặc của chính bạn.
• Tạo ra các mô hình. Vẽ tranh lên bảng trắng, phác thảo biểu đồ, xây dựng các mô hình thu nhỏ, viết các bản nháp sơ bộ.
• Truyền đạt ý tưởng cho họ. Đảo ngược lối suy nghĩ thông thường.
• Làm việc nhanh chóng. Đặt ra giới hạn thời gian để giữ cho năng lượng và ý tưởng được tuôn chảy.
• Tạo ra thật nhiều ý tưởng. Bạn không thể tiên đoán trước ý tưởng nào sẽ đưa bạn đến phương án thay thế thứ ba.
4. Đi đến hợp lực
Bạn nhận ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cảm giác phấn khích và cảm hứng trong căn phòng. Xung đột cũ đã được xóa bỏ. Phương thức mới đáp ứng những tiêu chí của sự thành công. Cảnh báo: Tránh nhầm lẫn thỏa hiệp với hợp lực. Thỏa hiệp tạo ra sự thỏa mãn nhưng không vui vẻ. Thỏa hiệp có nghĩa là tất cả đều mất đi thứ gì đó. Hợp lực có nghĩa là tất cả đều chiến thắng.
