Chúng ta hẳn nghe rất nhiều về những vụ trộm danh tính - khi ai đó ăn trộm ví của bạn, đóng giả là bạn và sử dụng thẻ tín dụng của bạn. Nhưng vụ trộm danh tính nguy hiểm hơn lại chính là để mình ngụp lặn trong những suy nghĩ của người khác về bản thân mình. Bạn sa đà trong những lịch trình đối ngoại, trong những câu chuyện văn hóa, những áp lực chính trị và xã hội và rồi quên mất bản thân bạn là ai và bạn có thể làm gì trên đời này. Tôi gọi đây là “một vụ trộm danh tính thật”. Những vụ trộm như thế này là có thật và xảy ra rất thường xuyên bởi vì con người thường không phân biệt tư duy của chính mình và tư duy của nền văn hóa.
Các chính trị gia của chúng ta đang dần bị tê liệt bởi các vụ trộm danh tính. Ngay cả những người bắt đầu với lý tưởng tuyệt vời nhất, với sự liêm chính và cái đầu trong sạch cũng bị trộm danh tính. Chính sức mạnh của lối tư duy hai phương thức đã điều khiển hành vi của họ - chứ không phải do sự phán đoán độc lập của họ. Một cựu nghị sĩ Mỹ nói: “Họ vô vọng kết bè kết nhóm sau những ngăn cách đảng phái và bắt đầu trông như không còn lối ra”.¹⁴
¹⁴. Lee H. Hamilton, “We Can Reconcile Polarized Politics”, JournalStarcom, 3/12/2010,
http://journalstarcomnewsoptionionedotorialcolumnistsarticle_bf62ba78-9073-5d13-b19e-ef5a66ea2465.html.
Khi ai đó chỉ thích tự ngắm mình trong gương, anh ta bắt đầu đánh mất tâm hồn mình. Anh ta tỏ ra quan ngại về hình ảnh của anh ta trong gương hơn chính bản thân anh ta. Do đó, anh ta kể cho bản thân nghe những câu chuyện có vẻ gắn chặt với hình ảnh mà xã hội tạo ra cho anh ta:
“Tôi ghét những buổi họp chính trị, nhưng là một thành viên tích cực của Đảng, tôi phải tham gia!”
“Chính là gã đó từ phe bên kia. Đến lượt anh ta nói. Tôi không biết tại sao họ phải lãng phí thời gian lắng nghe anh ta!”
“Làm sao mà mọi người có thể tin vào những điều như vậy? Tại sao chúng ta không thể sử dụng một chút lý lẽ thông thường? Tôi chỉ là một người suy nghĩ bình thường và thẳng thắn. Tại sao họ không giống như tôi? Họ bị mù à?”
“Ồ thì anh ta nói cũng có lý. Nhưng đợi đã, anh ta không thể có lý được. Điều đó là không thể. Anh ta ở phe bên kia cơ mà!”
“Tôi không nghĩ một kẻ biết phải trái như anh ta lại có thể mắc sai lầm đến vậy!”
Ghi nhận các giá trị trong hình ảnh văn hóa đối lập có lẽ chính là một gáo nước lạnh đối với chính hình ảnh văn hóa của phe chúng ta. (“Ý bạn là chúng ta không có quyền lực và chân lý ở phe mình? Lẽ nào phe kia có hai thứ đó?”). Dù vậy, chúng ta có đủ năng lượng để hoàn thiện hình ảnh văn hóa của chính mình. Chúng ta có thể vượt ra khỏi những bộ đồng phục đang khoác trên người, vượt ra khỏi những suy nghĩ thông thường và những biểu tượng chưa bao giờ được thay đổi.
Chúng ta không phải là những cỗ máy được lập trình từ trước. Không giống như xe hơi, đồng hồ hay máy tính, chúng ta có những đặc quyền của con người để đi xa hơn những chương trình văn hóa đã được lập trình sẵn. Chúng ta có nhận thức của riêng mình. Nhận thức này có nghĩa là ta có thể đứng độc lập khỏi các tư tưởng của chính bản thân, từ đó đánh giá các niềm tin và hành động của mình. Chúng ta có thể tư duy về những điều chúng ta nghĩ¹⁵. Chúng ta có thể thay đổi cách nhận thức của chính mình. Không có cỗ máy nào có thể làm được điều này. Là những con người có nhận thức, chúng ta có thể tự do đưa ra những lựa chọn, chúng ta sáng tạo và chúng ta có ý thức. Hiểu được điều này về chính bản thân mình giúp chúng ta trở nên tự tin hơn.
¹⁵. Nguyên văn: We can think about what we think, hàm ý mọi người đều có khả năng làm chủ tư duy của mình. (ND)
Một điều nữa, chúng ta không bao giờ có thể tự mình nhìn thấu bản thân. Khi chúng ta nhìn trong gương, chúng ta chỉ có thể nhìn thấy một phần con người mình. Ai cũng có những điểm mù nhất định. Những người suy nghĩ theo tư duy hai phương thức khi gặp xung đột thường ít khi tự vấn lại những gì được lập trình trong đầu họ. Họ dựa vào các giả định văn hóa (cultural assumptions) nghe có vẻ hợp lý nhưng luôn thiếu sót. Hợp lực không chỉ khiến chúng ta tìm hiểu về những người khác mà còn hiểu về chính bản thân mình. Đây là điều tất yếu. Sự hiểu biết này giúp chúng ta trở nên khiêm tốn hơn.
Nếu tôi thực sự nhìn thấy chính tôi, tôi cũng sẽ nhìn thấy các xu hướng văn hóa của mình. Tôi nhìn thấy lĩnh vực tôi cần cải thiện bởi tôi không hoàn thiện. Tôi nhìn thấy những áp lực trên vai mình. Tôi nhìn thấy những kỳ vọng người khác gửi gắm nơi tôi và tôi cũng nhìn thấy động lực thực sự của mình là gì.
Nhưng tôi cũng có thể nhìn thấy nhiều hơn thế và xa hơn thế. Tôi nhìn thấy khía cạnh mà tôi có thể đóng góp bởi tôi có một góc nhìn độc nhất. Tôi nhìn thấy tầm ảnh hưởng mà tôi có. Tôi không nhìn chính mình như một nạn nhân của hoàn cảnh mà là người kiến tạo tương lai.
Nhận ra điều đó, những người nhìn thấy chính mình sẽ hiểu được nghịch lý của sự sáng tạo: họ vừa hữu hạn vừa vô hạn. Họ không đánh đồng bản đồ tư duy của họ với bản đồ thực địa. Họ biết rằng họ có những điểm mù và cũng có những tiềm năng không giới hạn. Vì thế, họ vừa khiêm tốn vừa tự tin.
Hầu hết xung đột nảy sinh khi chúng ta không hiểu được nghịch lý này. Những người tự tin thái quá về bản thân thường thiếu hụt khả năng tự nhận thức. Thất bại trong việc nhận ra rằng tầm nhìn bản thân luôn luôn hạn chế, họ khăng khăng đi theo cách của mình. (Câu nói cửa miệng của họ là: “Tôi đã tìm hiểu đủ lâu vấn đề này để biết rằng mình đúng”). Hậu quả tất yếu là họ nhận được những kết quả không mấy tốt đẹp và thường làm tổn thương người khác. Ngược lại, những người quá ám ảnh bởi những giới hạn của bản thân sẽ dần trở nên phụ thuộc. Họ xem bản thân là nạn nhân và không thể bộc lộ tài năng họ có.
Tôi xem nghịch lý này rất sáng tạo, bởi vì chỉ những người biết rằng họ không có câu trả lời mới hăm hở đi tìm câu trả lời, và chỉ những người nhìn thấy tiềm năng của chính mình mới có đủ can đảm và tự tin để tìm kiếm. Eliezer Yudkowsky, nhà nghiên cứu về trí thông minh nhân tạo nói: “Bước đầu tiên để đạt tới Lựa chọn tối ưu thứ 3 chính là quyết định tìm kiếm một phương thức như thế”.
Con trai tôi, David, đã dành cả cuộc đời để tìm kiếm Lựa chọn tối ưu thứ 3, và đây là những gì David nói:
Lựa chọn tối ưu thứ 3 là nền tảng cho tất cả các tương tác của bạn. Đó là cách mà mọi người cần phải tư duy. Bố tôi đã dạy tôi và tôi biết rằng đó là bài học tuyệt vời nhất tôi học được từ bố.
Khi học đại học, tôi cố gắng vào được một lớp học tôi cần để đủ điều kiện tốt nghiệp và tôi được thông báo rằng: “Tôi rất tiếc. Lớp đã kín chỗ. Bạn không thể ghi danh thêm được!”. Nên tôi đã nói chuyện với bố tôi và hỏi ông xem tôi nên làm gì. Ông nói: “Hãy kiên trì. Hãy đi tìm Lựa chọn tối ưu thứ 3. Nếu họ nói không còn chỗ ngồi nữa, hãy nói với họ rằng con sẽ tự mang thêm ghế hoặc thậm chí đứng trong suốt buổi học. Nói với họ rằng con phải học lớp đó bằng bất cứ giá nào. Nói với họ rằng con biết nhiều người sẽ bỏ học giữa chừng nhưng con quyết tâm hơn họ và con sẽ cho họ thấy quyết tâm của con!”. Và thế là tôi được nhận vào lớp học.
Khi còn nhỏ, tôi nghĩ Lựa chọn tối ưu thứ 3 thật điên rồ. Nhưng khi bắt đầu ứng dụng nó, tôi ngạc nhiên nhận ra sức mạnh của việc kiên trì tìm ra cách để làm được điều ta muốn.
Có lần tôi nhận được điểm số rất thấp trong môn rèn luyện thể chất. Giáo viên đã đẩy chúng tôi vào tình huống rất khó khăn và điều này khiến tất cả mọi người đều kinh ngạc. Tôi hỏi bố tôi: “Con nên làm gì? Con không thể để điểm số này trong học bạ được!”. Bố bảo tôi nói chuyện với giáo viên và tìm cách có được điểm A. Vì thế, tôi đến gặp giáo viên của mình và nói: “Em và nhiều bạn khác trong lớp đã làm bài kiểm tra cuối kỳ quá tệ, nhưng em mong mình có thể làm điều gì đó để cải thiện tình hình”. Thầy liên tục lắc đầu, nhưng tôi tỏ ra kiên trì, và cuối cùng thầy hỏi tôi: “Em tập thể dục theo cách nào?”. Tôi nói tôi là một vận động viên điền kinh trong một đội gồm các môn thể thao phối hợp. Thầy nói: “Nếu em có thể chạy 400 mét trong vòng 55 giây, tôi sẽ cho em một điểm A-”. Lúc đó, tôi thường chạy 400 mét trong 52 giây. Giáo viên thể dục của tôi rõ ràng đã không nắm được khái niệm thế nào là chạy tốc độ. Tôi nhờ một người bạn bấm giờ, dễ dàng hoàn tất đoạn đường trong vòng 52 giây và lấy được điểm A-cho môn học đó. Đó là một ví dụ đơn giản về sự kiên trì và lựa chọn Lựa chọn tối ưu thứ 3.
Bởi vì tôi trưởng thành cùng ý nghĩ luôn phải đi tìm Lựa chọn tối ưu thứ 3, nó đã dần trở thành một phần con người tôi. Không phải tôi khó chịu, thô lỗ hay cố chấp, chỉ là tôi không chấp nhận câu trả lời “Không”. Sẽ luôn có Lựa chọn tối ưu thứ 3 nào đó tồn tại.
Trải nghiệm của David là những ví dụ đơn giản về cách chúng ta tìm thấy Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong cuộc sống của mình. David cũng là ví dụ về cách chúng ta có thể định nghĩa lại bản thân bằng cách thay đổi câu chuyện mà chúng ta kể với chính mình, về chính mình.