Trong suốt nhiều năm, tôi gặp rắc rối với những người chỉ biết thù địch và chia rẽ. Tôi đã cố gắng gặp và dạy họ mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”. Tôi đã gặp gỡ hơn ba mươi người đứng đầu quốc gia và vô số những nhà lãnh đạo doanh nghiệp hay lãnh đạo Chính phủ, cả các em học sinh từ Singapore cho đến miền Nam Carolina. Và tôi luôn dạy họ cùng một câu chuyện mang tên “Giao tiếp kiểu ‘chiếc gậy trình bày’ (talking stick)”.
Trong nhiều thế kỷ, những thổ dân bản xứ Mỹ sử dụng “Chiếc gậy trình bày” tại các buổi họp hội đồng bộ tộc của họ để chỉ định người có quyền được nói. Miễn là người nói được giữ chiếc gậy trong tay, không ai được phép ngắt lời cho đến khi người nói cảm thấy họ đã được lắng nghe và được thấu hiểu. Một lần, nhóm những nhà lãnh đạo Mỹ đã trao cho tôi “Chiếc gậy trình bày” truyền thống mà tôi rất yêu quý. (Cũng trong buổi diễn ra nghi lễ đó, họ đã cho tôi một biệt danh mới “Đại bàng đầu hói”!). Ý nghĩa biểu tượng của “Chiếc gậy trình bày” đã được diễn đạt lại như thế này:

“Chiếc gậy trình bày”. Đây là một truyền thống cổ của những người bản xứ Mỹ. Cây gậy chính là biểu tượng của cách giao tiếp trong hòa bình. Miễn là người nói còn nắm giữ cây gậy trong tay, không ai có thể ngắt lời cho đến khi người đó cảm thấy được lắng nghe và thấu hiểu.
Bất kỳ người nào nắm giữ “Chiếc gậy trình bày” đều nắm trong tay quyền năng bất khả xâm phạm của ngôn từ. Chỉ có anh ta được quyền nói khi đang nắm giữ cây gậy, những người còn lại trong hội đồng đều phải yên lặng lắng nghe. Lông đại bàng được gắn vào “Chiếc gậy trình bày” sẽ cho anh ta sự can đảm và thông thái để có thể nói ra điều sáng suốt và thật lòng nhất. Lông thỏ được gắn vào phần dưới của cây gậy sẽ nhắc anh ta biết rằng lời nói phải xuất phát từ trái tim và chúng phải mềm mỏng và ấm áp. Hòn đá màu xanh sẽ nhắc nhở anh ta rằng Thánh Thần cũng sẽ lắng nghe thông điệp từ trái tim của anh ta, và những điều anh ta nói. Lớp vỏ óng ánh và không ngừng đổi màu nhắc anh ta rằng vạn vật đều thay đổi – ngày, mùa, năm và cả con người, các sự kiện cũng đều thay đổi. Tràng hạt có bốn màu khác nhau – màu vàng tượng trưng cho mặt trời mọc (phía Đông), màu đỏ tượng trưng cho mặt trời lặn (phía Tây), màu trắng tượng trưng cho tuyết (phía Bắc) và màu xanh tượng trưng cho đất (phía Nam). Tất cả đều là những biểu tượng của sức mạnh tự nhiên trong vũ trụ. Anh có các sức mạnh này trong tay khi anh nói ra những điều trái tim anh nghĩ. Trên cây gậy còn có những khóm râu của một con trâu lớn. Người nói sẽ được ban sức mạnh của loài động vật to lớn này.³⁵
³⁵. Carol Locust, “The Talking Stick”, Acacia Artisans: Stories and Facts, http://wwwacaciartcomstoriesarchive6.html. Truy cập 10/10/2010.
Đoạn mô tả “Chiếc gậy trình bày” Cherokee này đã tóm tắt thành công điều mà tôi luôn cố gắng truyền đạt lại. “Chiếc gậy trình bày” không chỉ xoay quanh việc chiến thắng một buổi tranh luận mà còn nhấn mạnh chi tiết chúng ta lắng nghe câu chuyện và hiểu được trái tim của người khác. Muốn vậy, chúng ta phải có sự can đảm, trí thông minh và khả năng đón nhận sự thật bằng sự cảm thông. Trong nền văn hóa toàn cầu của thế kỷ 21 này, không gì quan trọng hơn việc thấu hiểu nhau thay vì cố gắng thống trị nhau. Giao tiếp kiểu “Chiếc gậy trình bày” là một phẩm chất đạo đức cần có trong thời đại chúng ta.
“Chiếc gậy trình bày” là tâm của vòng tròn đối thoại – người lớn tuổi triệu tập cuộc họp để mọi người cùng bàn luận và giải quyết các vấn đề quan trọng. Theo truyền thống, vòng tròn này không được tạo ra để làm nơi tranh cãi. Giáo sư Carol Locust đã miêu tả như thế này: “Vòng tròn là nơi mọi người được quyền nói ra suy nghĩ thật sự của mình trong một môi trường an toàn và đáng tin cậy... Không ai quyền uy hơn ai, tất cả đều bình đẳng. Không có điểm mở đầu và cũng không có điểm kết thúc. Vì thế tất cả những lời nói ra đều được chấp nhận và tôn trọng như nhau”.
Nguồn gốc của vòng tròn đối thoại như thế này thực tế đã bị vùi lấp theo thời gian nhưng phần nào được phát hiện trong câu chuyện cổ vừa được khai quật về Liên minh Iroquois. Trong suốt nhiều thế kỷ, năm quốc gia của vùng hạ lưu Hồ Lớn khu vực Bắc Mỹ đã liên tục đánh nhau, mỗi phe lại mong tìm thấy một vị thế thống trị. Có lẽ vào khoảng thế kỷ 12 trước công nguyên, một người ngoại đạo Deganawidah, người đã tạo ra huyền thoại bằng cách đi dọc các quốc gia và thay đổi mọi thứ, mang lại nền hòa bình cho khu vực.
Câu chuyện tiếp tục kể về việc người kiến tạo hòa bình này đã tìm ra một chiến binh khát máu – người sống cùng bạo lực, kẻ đáng sợ và bị những người xung quanh xa lánh đến mức thậm chí không ai biết ông ta là gì. Một buổi tối, người kiến tạo hòa bình này đã đến gần nhà của chiến binh vô danh kia và leo lên nóc nhà, ngồi gần vị trí ống khói. Bên trong, vị chiến binh đang nghiền ngẫm suy nghĩ gì đó bên một ấm nước đang sôi. Nhìn thấy gương mặt của một người xa lạ phản chiếu ánh nhìn vào ông ta từ trong đáy bình nước, vị chiến binh này đã bị tác động bởi vẻ đẹp này và bắt đầu thiền.
Khi người lạ trèo xuống khỏi nóc nhà và bước vào bên trong, chiến binh đã ôm lấy ông ta. “Tôi đã rất ngạc nhiên khi nhìn thấy một người đàn ông nhìn tôi từ dưới đáy bình. Nét đẹp cá nhân của ông ta khiến tôi cảm thấy kinh ngạc... Tôi đã kết luận rằng có lẽ chính tôi là người đang ở đó nhìn lên. Khi ấy, tôi đã nghĩ ‘Tôi không nên tiếp tục giết người’.”
Vị chiến binh đã trải lòng mình với một người xa lạ. Ông ta đã kể câu chuyện của mình và người xa lạ ấy cũng đã lắng nghe với sự tôn trọng. Cuối cùng, vị chiến binh nói: “Giờ thì tôi đã kể xong chuyện của mình rồi. Giờ tới lượt ngài. Tôi sẽ lắng nghe bất cứ câu chuyện nào ngài kể”.
Người kiến tạo hòa bình đã nói với ông ta: “Giờ thì ông đã thay đổi toàn bộ cuộc sống của ông rồi. Bây giờ, một tư duy mới đã đến với ông. Tư duy của Hòa bình và Chính nghĩa”. Họ đã cùng nhìn lại vào nước và thấy được sự giống nhau giữa họ. Người kiến tạo hòa bình đã đặt tên cho chiến binh: Hiawatha, và họ đã cùng nhau gánh trên vai cuộc chiến đấu tinh thần và trí tuệ trong suốt nhiều năm để thống nhất Mohawks, Oneidas, Onondagas, Cayugas và Senecas thành một Liên minh Iroquois như ngày nay.³
³ . William Nelson Fenton, The Great Law and the Longhouse: A Political History of the Iroquois Confederacy (Norman, OK: University of Oklahoma Press, 1998), 90-91.
Liên minh này được nhiều người xem là chủ nghĩa dân chủ lâu đời nhất thế giới, chủ nghĩa này bắt đầu từ Lựa chọn tối ưu thứ 3 - một mặt để chấm dứt chiến tranh, mặt khác để chấm dứt tình trạng nô lệ của các dân tộc. Đó là trận chiến cuối cùng giữa năm quốc gia. Hệ thống chính quyền Iroquois, còn được biết đến như Đạo luật Lớn về Hòa bình, đã tồn tại đến tận ngày nay, được chỉ đạo bởi một hội đồng những người đứng đầu thị tộc, tất cả các quyết định đều được sự đồng thuận của tất cả mọi người.³⁷ Hội đồng này chỉ giải quyết các vấn đề chính, giao quyền giải quyết các vấn đề địa phương xuống cho các hội đồng bộ tộc nằm trong sự thống trị của hệ thống liên bang duy nhất. Thú vị ở chỗ, hội đồng của nữ giới cũng có quyền phủ quyết các quyết định của các lãnh đạo là nam giới.
³⁷. Encyclopedia of the Haudenosaunee (Iroquois Confederacy), ed. Bruce Elliott Johansen và Barbara Alice Mann (Westport, CT: Greenwood Publishing Group), 246.
Mặc dù các nhà sử học không đồng tình về mức độ ảnh hưởng của Liên minh Iroquois nhưng đây vẫn là một hình mẫu cho sự thành lập Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Nhiều thập kỷ trước khi diễn ra cuộc Cách mạng Mỹ, Benjamin Franklin đã đưa ra ý tưởng tương tự về sự thống nhất các thuộc địa của Anh tại Mỹ. Ông cảm thấy rất ấn tượng với “bộ khung thống nhất đặc trưng kiểu Iroquois”: “Nó đã tồn tại qua năm tháng và chứng minh được Liên minh không thể nào tan rã”. Franklin đặt câu hỏi: nếu họ có thể làm vậy, thế thì tại sao những thuộc địa lại không thể?³⁸
³⁸. Cited in Susan Kalter, Benjamin Franklin, Pennsylvania, and the First Nations (Champaign: University of Illinois Press, 2006), 28.
Huyền thoại về vòng tròn đối thoại đã bắt đầu từ giây phút Hiawatha nhìn thấy chính mình và người anh em của ông ấy phản chiếu trong làn nước. Kết quả, như người kiến tạo hòa bình đã nói, một kiểu tư duy mới đã ra đời. Chính mô thức “Tôi nhìn nhận chính mình” và “Tôi nhìn nhận bạn” đã thay đổi toàn bộ cuộc sống của Hiawatha. Để truyền bá kiểu tư duy này đến các quốc gia, hai người đàn ông này đã áp dụng thêm mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”, kêu gọi tổ chức những vòng tròn đối thoại tại những nơi họ tới và cùng xây dựng Đạo luật Lớn về Hòa bình giữa năm quốc gia. “Chiếc gậy trình bày” đã trở thành biểu tượng của Đạo luật Lớn về Hòa bình.
Trong gần mười thế kỷ, năm cường quốc đã chung sống hòa bình với nhau, nhưng đồng thời cái gọi là phương Tây văn minh lỗi lạc lại đưa chiến tranh và những cuộc tàn sát hàng loạt lên đến hàng khoa học.