Trên đường đi nghỉ tại một bờ biển gần Tel Aviv, Mohammed Dajani và gia đình bắt gặp cảnh tượng một hàng xe dài đang chờ được thông quan tại một trạm kiểm soát của lực lượng quốc phòng Israel. Người mẹ già yếu của Dajani đang bị hen suyễn, trở nên khó thở. Bà quên mang theo ống thở cho chuyến đi này. Đột nhiên bà ngã quỵ, cơn đau tim tái phát. Cố gắng để không hoảng sợ, Dajani đã cầu xin những người lính Israel cho phép họ đi qua trạm kiểm soát nhanh chóng để có thể đưa bà đến bệnh viện.
Vào thời điểm đó, cuộc sống của Dajani trở nên khủng hoảng. Trong nhiều năm liền, ông đều bắt buộc phải làm theo những trạm kiểm soát này. Là một người Palestin có nhiều thế hệ đã sống ở vùng đất này, ông thấy việc bị dừng lại và bị lục soát liên tục bởi những tên lính được trang bị vũ trang mà ông vẫn xem là những người ngoài hành tinh ở đất nước này đối với ông là một sự nhục nhã. Gia đình Dajani đã sống ở Palestine hàng trăm năm qua. Những thế kỷ trước, Hoàng đế còn trao đặc ân cho gia đình thực hiện việc trông giữ lăng mộ của Vua David ở Jerusalem, một nhiệm vụ họ thực hiện từ thế hệ này qua thế hệ khác. Nhưng sau đó là sự xuất hiện của Nhà nước Israel vào năm 1948 khiến nhiều gia đình Palestine Ả Rập như gia đình Dajani bị xem là al-Nakba - thảm họa - một sự áp đặt không công bằng của chính phủ và văn hóa nước ngoài. Gia đình của Dajani đã bị mất gốc.
Ông từng nói: “Trong nhiều năm sau chuyện đó, ước mơ lớn nhất của tôi là thoát khỏi vùng đất của người Israel”. Tại một trường đại học ở Beirut, ông phát hiện ra rằng ông có thể là một người kết nối trong chiến dịch của mình. Hiện tại, bức tường tại nơi ông làm việc treo đầy những bức ảnh tin tức của ông từ những năm 1970, phát biểu trước đám đông về việc giải phóng người Palestine. Sau đó ông đã trở thành Trung úy của Tướng Yasser Arafat, một nhà lãnh đạo chống lại nhà nước quốc gia Do Thái. “Trong một thời gian dài, tôi đã tin rằng chỉ có vũ trang mới là cách giải quyết cho chuyện này.”
Xung đột giữa Israel và Palestine đã trở nên quá quen thuộc với chúng ta. Nó bắt đầu từ thế kỷ thứ 19 với sự phát triển của chủ nghĩa phục quốc Do Thái, một bước trong kế hoạch tạo ra một nhà nước Do Thái mà ở đó, người Do Thái nhắc đến như là eretz Israel, quê hương tổ tiên của họ ở Palestine. Từ sự khiếp sợ trước cuộc thảm sát Holocaust cùng với việc chủ nghĩa chống người Do Thái ở châu Âu lên đến cực điểm, dẫn đến việc nhiều vị lãnh đạo trên thế giới ủng hộ chính quyền nhà nước Israel, và chính quyền này được thành lập vào ngày 14 tháng 5 năm 1948 theo như thông báo của Liên Hợp Quốc. Nhưng với những người Palestine Ả Rập, đa số họ theo Hồi giáo, nên họ thấy chủ nghĩa phục quốc Do Thái hiển nhiên là một sự bất công, với họ, như vậy không khác gì cướp đi vùng đất tổ tiên của họ. Ngay lập tức, họ đã đứng dậy để chống lại quyền lực của đất nước Israel mới. Trong những năm sau đó, cả hai bên đều phải trải qua những vụ đánh bom tự sát, tấn công tên lửa, những cuộc nổi dậy và những vụ ám sát.
Xung đột giữa người Israel và người Palestine lâu dần đã trở thành cuộc chiến giữa thế giới Hồi giáo và các nước phương Tây. Những liên minh lớn đe dọa có thể xảy ra chiến tranh. Những nỗ lực ngoại giao nhằm giải quyết sự bất đồng này liên tiếp thất bại. Hòa bình là chuyện dường như rất khó có thể xảy ra.
Cuộc tranh cãi đẫm máu phức tạp và lâu đời này, như những cuộc tranh cãi khác, có nguồn gốc từ lối tư duy hai phương thức. Mỗi bên đều nói với bên kia: “Chủ quyền của chúng tôi với mảnh đất này lớn hơn của anh. Tôn giáo của chúng tôi mạnh hơn của anh. Anh phải đầu hàng và trả lại cho chúng tôi”. Tâm lý hẹp hòi này ngự trị tất cả. Đó là trò chơi có tổng bằng không, theo đó một bên chắc chắn thua, hoặc bên còn lại không thể thắng được.
Trong chương này, chúng ta sẽ mở rộng quan điểm về việc áp dụng Lựa chọn tối ưu thứ 3 vào thế giới mà chúng ta đang sống, một thế giới đầy tranh cãi, nơi mà sự hiện diện về một cuộc chiến tranh tàn khốc là có thật. Những người tham gia trả lời cuộc khảo sát “Những thách thức khó khăn” của chúng tôi cho rằng “chấm dứt chiến tranh và khủng bố” là thách thức hàng đầu mà thế giới chúng ta đang phải đối mặt trong thời điểm này. Sau đây là một số quan điểm của họ:
• “Khủng bố vẫn là thách thức hàng đầu hiện nay trên thế giới. Nó đe dọa đến sự tự do và những nỗ lực thiết lập chế độ dân chủ phục vụ cho công dân toàn cầu.”
• “Chiến tranh và khủng bố là tàn bạo, ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân. Nhà cao tầng bị phá hủy, cuộc sống bị phá hủy, và vô số tiền của bỏ ra để hỗ trợ cho sự phá hủy này, để làm cái gì?”
• “Thế giới bị tàn phá bởi chiến tranh, với các công xưởng vũ khí ngày càng mở rộng có sức phá hủy khủng khiếp.”
• “Nếu không phải chiến đấu vì chiến tranh hay chống lại khủng bố, chúng ta sẽ có thể tập trung nhiều hơn vào việc phát triển nền kinh tế và giảm thiểu đói nghèo.”
• “Chiến tranh và khủng bố phá hủy khả năng một con người có thể có một cuộc sống an toàn, và tự cung cấp cho bản thân họ và con cháu của họ một nền giáo dục vững mạnh.”
Vấn đề xung đột Israel-Palestine là một trong những vấn đề đau lòng. Chúng ta đều có vai trò quan trọng trong việc nghĩ ra các giải pháp hòa bình và sáng tạo theo tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 để mang lại cho cộng đồng, các bang và các quốc gia. Chúng ta không cần gì ngoài một cuộc cách mạng để đấu tranh và thực hiện vấn đề ngoại giao. Có rất nhiều người tiêu biểu đang cố gắng tìm ra lựa chọn tối ưu thứ 3 ở Trung Đông, và nỗ lực của họ có thể dạy chúng ta về sự hợp lực có thể có được trong Vòng tròn Ảnh hưởng của bản thân.
Xây dựng hòa bình: Cách mạng hóa ngoại giao nội bộ
Một trong số những người như thế là Mohammed Dajani. Vào cái ngày tồi tệ tại trạm kiểm soát, nơi mẹ ông nằm bên bờ vực của cái chết, ông đã phát hiện ra thứ thay đổi cuộc đời mìnhTrước đó, sự tiếp xúc duy nhất của ông với người Israel chỉ là ở trạm kiểm soát, với những người lính trẻ đeo những khẩu súng máy. Nhưng giờ đây, cũng chính những người lính đó gác lại công việc để giúp đỡ người mẹ đang gặp nguy kịch của ông. Họ gọi hai xe cứu thương đến nơi chỉ trong vòng vài phút. Họ chuyển mẹ ông đến bệnh viện quân đội Israel bởi vì đó là cơ sở y tế gần nhất. “Chiều hôm đó tôi đã chứng kiến cảnh kẻ thù của tôi cố gắng cứu sống mẹ tôi. Đó chính là một sự kiện quan trọng trong cuộc đời tôi. Với tôi, đó chính là một trong những bước ngoặt chuyển từ ‘chúng ta hoặc bọn họ’ thành ‘chúng ta và bọn họ’.”¹
¹. Phỏng vấn với Mohammed Dajani, Wasatia Headquarters, Beit-Hanina, Israel, 12/1/2010.
Giờ đây, Giáo sư Mohammed Dajani của Đại học al-Quds là một trong những người diễn giả hàng đầu về Lựa chọn tối ưu thứ 3 ở Palestine, một mô thức “chúng ta và họ”. Chính sự thay đổi to lớn trong trái tim ông đã khiến ông thành lập một tổ chức có tên là Wasatia để giáo dục những người trẻ tuổi Palestine, đặc biệt là chống lại phương thức thứ hai. Tên của tổ chức được đặt từ một câu trong kinh Qur’an: “Chúng ta đã biến mọi người thành một cộng đồng wasatia”. Theo nhiều cách dịch, cụm từ “wasatia” có nghĩa là những thứ giống như là “điểm giữa hai điểm cực đoan”. Vì thế, Wasatia hướng đến thoát khỏi sự cực đoan, tìm đến một cách tiếp cận cao hơn và cân bằng hơn trong cuộc sống.
Giáo sư Dajani nói: “Gốc rễ của vấn đề chính là do giới trẻ Palestine lớn lên học được hai bài học: cách duy nhất để giải quyết xung đột và sự khác biệt là qua công thức thắng – thua; và người theo Hồi giáo, Thiên chúa giáo và Do Thái giáo không thể tồn tại cùng nhau, huống chi là phát triển cùng nhau”². Tất nhiên, đây là lối tư duy hai phương thức kinh điển.
². Mohammed Dajani, “The Wasatia Movement – An Alternative to Radical Islam”, Worldpressorg, 21/6/2007,
http://wwwworldpressorgMideast/2832.cfm.
Ấn tượng của tôi về khái niệm wasatia của người Hồi giáo là nó rất gần với khái niệm của Lựa chọn tối ưu thứ 3. Đó là sự phủ nhận của lối tư duy hai phương thức - đã cầm tù con người trong cái mà Dajani gọi là “sự hăng hái, đoàn kết dân tộc, sự cuồng tín, phân biệt chủng tộc, sự hỗn loạn, và cả sự không bao dung... những xu hướng khiến con người trở thành kẻ thù chết người của chính con người”³. Những người mang trong mình tinh thần wasatia sẽ tìm ra cách tốt hơn, cao hơn, thoát khỏi sự thỏa hiệp cùng tồn tại, hướng tới một Lựa chọn tối ưu thứ 3 để phát triển cùng nhau trên cùng một mảnh đất.
³. Mohammed S. Dajani Daoudi, Wasatia: Centrism and Moderation in Islam, 17, http://wwwptwforgDownloadsWasatiapdf.
Điều gì đã khiến cho Dajani bắt đầu bước chuyển mình mang tính ảnh hưởng như thế với những người đồng hương Palestine? Phần lớn là do sự đồng cảm của những người lính Israel đã tạo nên sự khác biệt. Ấn tượng này còn được củng cố thêm khi bố của Dajani được chữa trị ung thư tại một bệnh viện của Israel. “Nhân viên trong bệnh viện đã cười đùa với ông ấy và không đối xử với ông như người Ả Rập – chuyện đó đã khiến tôi rất ngạc nhiên”, Dajani chia sẻ.
Giáo sĩ Do Thái giáo Ron Kronish, giám đốc của Hội đồng Điều phối Liên Tôn giáo ở Israel (Interreligious Coordinating Council in Israel - ICCI), đã dành hết cuộc đời để cung cấp các cơ hội cho người Israel và Palestine lắng nghe lẫn nhau. Đó chính là tiền đề cho một Lựa chọn tối ưu thứ 3 hòa bình trên vùng đất đầy rẫy những khó khăn này - hay bất cứ nơi nào khác trên thế giới.

Giáo sĩ Kronish nói: “Người Palestine và Israel hiếm khi gặp mặt nhau trong cuộc sống thường ngày. Chúng tôi thường bị bội thực bởi những tin tức kinh khủng trên báo chí về nhau. Người Palestine gặp người Do Thái chủ yếu tại các trạm kiểm soát. Ở đó, họ nhìn người Do Thái như những người lính – một phần của quân đội chiếm đóng ở đây. Đối với người Do Thái, người Palestine được xem như là những tên khủng bố và Hồi giáo thì bị xem là tôn giáo của chết chóc, khuyến khích đánh bom tự sát”. Dù vậy đó vẫn là những người được ông mời đến gặp mặt thường xuyên trong những buổi gặp gỡ mang tính hợp lực lâu dài, ý nghĩa và nhạy cảm, để họ tiếp xúc với đối phương – có thể là phụ nữ, giới trẻ, người trẻ, nhà giáo dục, những người lãnh đạo Hồi giáo – những người có thể là nhân tố chính gây ảnh hưởng rộng trong xã hội và cộng đồng. “Chúng tôi làm gì ở ICCI? Chúng tôi khiến mọi người tham gia đối thoại, thay đổi trái tim và suy nghĩ của họ về các khả năng và lợi ích của việc chung sống hòa bình, bây giờ và cho tương lai lâu dài về sau.”
Đó thực sự là một bất ngờ căn bản đối với những người tham gia các cuộc đối thoại nghiêm túc với người khác – cũng là kẻ thù của họ – để nhận ra thực chất những người khác cũng là con người, và mỗi người đều có một câu chuyện riêng, thường liên quan lớn hơn đến xung đột về tôn giáo và chính trị với họ. Thêm vào đó, khi họ nghiên cứu một ít về tôn giáo của nhau, họ phát hiện ra rằng cốt lõi trong tôn giáo của họ có giá trị nhân đạo chung. Những người Do Thái chưa bao giờ mở Kinh Qur’an và ngược lại – người Hồi giáo Palestine và người Thiên Chúa giáo biết rất ít về Do Thái giáo. Trong một nhóm, khi lần đầu tiên một người lãnh đạo Hồi giáo nghe một lời truyền dạy trong truyền thống Do Thái giáo: “Nếu anh cứu một mạng người thì giống như là cứu cả thế giới”, anh ta đã kêu lên: “Chúng tôi cũng có một câu tương tự trong Kinh Qur’an!”. Qua việc nghiên cứu những Kinh thánh thiêng liêng của nhau, người Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo và Hồi giáo tại Israel đã phát triển sự tin tưởng như cách họ học hỏi lẫn nhau.
ICCI đang tạo ra một môi trường cho những cá nhân bị lôi kéo vào cuộc chiến này để chủ động tìm hiểu và lắng nghe người khác. Giáo sư Kronish cho biết: “Họ chia sẻ cảm xúc của mình về nhiều vấn đề. Thỉnh thoảng, mọi thứ trở nên căng thẳng đến nỗi chúng tôi nghĩ có thể nên dừng lại – nhưng những người tham gia vẫn kiên quyết tiếp tục”. Mặc dù những cuộc đối thoại của ICCI thường rất khó khăn, nhưng hầu hết những người tham gia vẫn tiếp tục tham gia khóa học vì họ có một nhu cầu được lắng nghe thấu hiểu sâu sắc. Họ muốn hiểu người khác và xem làm thế nào họ có thể học được cách sống cùng nhau. Một trong những người Do Thái đã tham gia nói rằng: “Tôi đọc được một số vấn đề trên tin tức, và trong nhóm đối thoại của mình, tôi muốn nghe từ các bạn – dù cho bạn là người Hồi giáo Palestine hay Thiên Chúa giáo - cảm nhận và suy nghĩ về vấn đề đó như thế nào. Anh ta thực sự đang nghĩ gì?”. Họ đưa những vấn đề quốc gia ra bàn luận theo một cách cá nhân.
Để tiếp cận những người trẻ tuổi, ICCI là một trong những đối tác quốc tế của Viện thần học Auburn ở NewYork (Auburn Theo Logical Seminary of New York) trong quá trình đối thoại kéo dài một năm, bao gồm một trại hè với sự tham gia của các sinh viên Palestine và Israel cũng như các học sinh trung học từ Nam Phi, Bắc Ailen và các bang khác nhau của Hoa Kỳ. Tại trại hè “Mặt đối MặtNiềm tin với Niềm tin” được tổ chức tại NewYork vào mỗi mùa hè, mọi người cùng ăn kosher, halal, và đồ ăn chay; họ đi ngủ cùng nhau; họ tranh luận; và khóc khi họ phải rời đi, giống như bất kỳ trại hè nào khác.⁴
⁴. Phỏng vấn Tiến sĩ Ron Kronish, Hebrew University of Jerusalem, 7/1/2011.
Làm việc cùng với Giáo sĩ Kronish tại ICCI là Margaret Karram, một người Palestine Ả Rập. Bà chia sẻ: “Danh tính của tôi rất phức tạp. Tôi là một người Israel Công giáo, một người Ả Rập Palestine theo Thiên Chúa giáo”. Khi còn nhỏ, bà từng phải đối mặt với những đứa trẻ người Do Thái ở gần nơi bà tống trên những triền núi Mt. Carmel. Giống như phản chiếu những gì người lớn đã làm, bọn trẻ ném đá và trêu đùa tên của người khác. Bà nhớ lại “Tôi luôn luôn khóc”. Một ngày, khi trở về từ một cuộc chiến như thế, bà khập khiễng đi về nhà. Người mẹ đặc biệt của bà đang nướng bánh và nói với bà hãy mời những người bạn người Do Thái vào bếp, và bà đã cho những đứa nhỏ bánh mì Ả Rập mang về nhà. Những người Do Thái đã đến cảm ơn bà, và sau đó họ tham gia các lễ hội của nhau. Một mối quan hệ tốt đẹp đã bắt đầu lớn lên trong khu dân cư Haifa nhỏ bé đó.
Vào tuổi mười lăm, Karram tham gia Phong trào Focolare, một phong trào của người theo Công giáo trên toàn thế giới với mục đích khuyến khích các cuộc đối thoại ở mọi tầng lớp, giữa những con người khác nhau và tôn giáo khác nhau. Noi gương ví dụ của mẹ, và theo cách bà được nuôi dưỡng bởi những giá trị tinh thần của Phong trào Focolare, Karram trở nên yêu quý những người bạn Do Thái của mình, và với tư cách là một người theo Thiên Chúa giáo, bà muốn biết về họ nhiều hơn. Bà đã đến Los Angeles để nghiên cứu về người Do Thái tại Đại học Do Thái. “Tôi đã không mở miệng trong suốt sáu tháng”, bà nói. Những sinh viên khác cho rằng bà là người Do Thái, nhưng cuối cùng thì họ cũng phát hiện ra bà là ai. Họ rất kinh ngạc vì họ đã học Ngũ thư và Kinh thánh Talmud của người Do Thái cùng với một người Palestine Ả Rập. Bà đã phải giải thích rằng bà đến đây với mong muốn thu hẹp khoảng cách giữa họ và dân tộc của bà. “Để làm được chuyện đó, tôi phải hiểu các bạn”, bà nói. Sau năm năm lắng nghe thấu hiểu, bà tốt nghiệp và quay lại quê hương, một người Ả Rập với tấm bằng đại học chuyên ngành về tìm hiểu người Do Thái.
Giờ đây, Margaret Karram đang giảng dạy về mối quan hệ giữa người Do Thái, người theo Thiên Chúa giáo và người Ả Rập, bà cố gắng làm hết sức mình để kết nối họ với nhau. Bà cống hiến cả cuộc đời mình để tạo ra các cuộc đối thoại và thúc đẩy sự thấu hiểu, đồng cảm. “Tôi chưa thể tạo ra quá nhiều sự khác biệt”, bà chia sẻ, “chỉ từng bước một”.⁵
⁵. Phỏng vấn Margaret Karram, Wasatia Headquarters, Beit-Hanina, Israel, 12/1/2011.
Tôi nghĩ Margaret đã đánh giá thấp tầm ảnh hưởng của bà. Khi mọi người nói chuyện, những người như Margaret Karram và các thành viên của những tổ chức như ICCI và Wasatia đều tin tưởng và có tình cảm chân thành với người khác. Họ nhận thức được rằng chỉ đối thoại không là không đủ, nhưng đó chính là bước đầu tiên và cơ bản đối với việc tạo ra các khả năng mới. Và theo quan điểm của tôi, điều đó giải thích tại sao có rất nhiều nỗ lực ngoại giao thất bại trong việc giải quyết xung đột như vấn đề ở Trung Đông. Chính việc bỏ qua cơ hội tạo ra sự kết nối đồng cảm mà mọi người cần từ người khác, tiêu chuẩn về ngoại giao đã không có được một “bầu không khí tâm lý thấu hiểu”.
Cách tiếp cận thông thường với hòa giải tạo ra hòa bình là sự đàm phán hợp lý giữa những người mà nhà khoa học chính trị nổi tiếng Samuel P. Huntington gọi là “văn hóa Davos”. Mỗi năm, lãnh đạo đứng đầu và các doanh nhân ưu tú của các nước trên thế giới đều họp mặt ở một nơi rất sang trọng ở Davos, Thụy Sĩ. Họ biết nhau khá rõ và thành lập một “sự nhất trí xuyên quốc gia của tầng lớp thượng lưu đứng đầu xã hội, những người kiểm soát hầu như tất cả các tổ chức quốc tế, chính phủ các nước trên thế giới và phần lớn năng lực về kinh tế và quân sự” . Nhưng bầu không khí ngột ngạt của Davos hầu như không cung cấp được bầu không khí tâm lý thấu hiểu cho hàng triệu người đang thực sự chịu đau khổ.
. Trich từ Richard K. Betts, “Conflict or Cooperation? Three Visions Revisited”,
Foreign Affairs, tháng 11-12/2010,
https://wwwforeignaffairscomarticles/66802/richard-k-bettsconflict-or-cooperation?page=show. Truy cập ngày 30/11/2010.
Ví dụ, Hiệp định Hòa bình Oslo năm 1993 được ca ngợi là một đột phá theo phong cách Davos, sẽ làm thay đổi mọi thứ. Đại diện của Israel và Palestine đã thống nhất công nhận “quyền tự quyết” của mỗi bên và cùng chia sẻ lãnh thổ. Các đại biểu rất phấn khởi khi nói về chấm dứt xung đột, rằng mọi thứ đều được tiến hành theo nguyên tắc và các phần việc chi tiết sẽ để cho luật sư giải quyết.
Làm sao những đối thủ truyền kiếp lại có thể cùng nhau đi đến đột phá này? Bởi vì những đàm phán ở đây thực sự không phải là cuộc gặp mặt chính thức điển hình giữa những nhà ngoại giao với nhau. Mà là những cuộc thảo luận “phía sau”, một cách im lặng và tránh khỏi sự chú ý của truyền thông. Những vị đại biểu đã sống cùng nhau trong vài tuần ở một ngôi nhà gần Oslo, ăn cùng nhau và đi dạo cùng nhau vào trong những khu rừng ở Na Uy. Trong thời gian đó, họ đã hiểu về nhau và sự giao tiếp theo “chiếc gậy trình bày” được diễn ra. Trước sự ngạc nhiên của các nhà ngoại giao chính thức, hai bên đã đi đến một bản thỏa thuận làm việc mà bọn họ có thể hỗ trợ cho nhau.
Thật không may, việc tiến hành bản thỏa thuận lại không đi theo một quy trình thấu hiểu như thế. Những người trong cuộc phải thực hiện Hiệp định này đã không đạt được bầu không khí tâm lý thấu hiểu. Mặc dù có chữ ký chính thức trên các văn bản, nhưng nhiều năm trôi qua, không có bất kỳ sự tiến triển nào trong việc thực hiện Hiệp định Hòa bình Oslo.
Tiến sĩ Marc Gopin, một học giả nổi tiếng và cũng là người đang thực hiện các nỗ lực vì hòa bình ở Trung Đông, hiểu được tầm quan trọng của việc kết nối cảm xúc, cá nhân phải được thực hiện nếu như có một giải pháp sáng tạo. Những biên bản thỏa thuận chính thức là không đủ. “Giải quyết xung đột chỉ là bước đầu của tiến trình”, ông nói. “Các nhà lý thuyết dường như không giỏi trong việc đối mặt với những cảm xúc và bất cập của chính mình. Các nhà ngoại giao không cảm nhận được những sự khổ đau sẽ diễn ra. Họ trốn chạy khỏi chuyện đó.” Chủ nghĩa duy lý của những nhà đàm phán không có chỗ để thực sự tìm hiểu nhau.
Những thứ tốt đẹp đạt được tại các cuộc họp ở Oslo không được hoàn thành tại hội thảo Trại David năm 1999 giữa những vị lãnh đạo người Israel và nhà lãnh đạo nổi tiếng người Palestine Yasser Arafat. Mặc dù ở đất nước của mình, ông rất được tôn sùng nhưng người Israel lại xem ông như một tên khủng bố tàn nhẫn. Phái đoàn Israel đã đối xử rất thiếu tôn trọng với Arafat. Họ để ông chờ đợi hàng giờ đồng hồ và sau đó vào phòng với một tờ kế hoạch đã được soạn sẵn. Vứt nó lên bàn, họ nói với ông những gì ông phải nói và những gì họ sẽ đáp lại. Vì vậy Arafat đã đứng dậy, rời căn phòng và không bao giờ gặp những người Israel đó lần nào nữa. Cuộc họp Trại David kết thúc trong thất bại. Sau đó, Arafat đã phủ nhận về việc người Do Thái có bất cứ lịch sử nào tại Palestine, và không có tuyên bố nào liên quan đến “vốn được gọi là vùng đất Thánh”.
Trớ trêu thay, tại Trại David hai mươi năm trước đó, Thủ tướng Israel Menachem Begin và Tổng thống Ai Cập Anwar Sadat đã đối mặt với nhau trên cùng bàn đàm phán đó và cũng đã từng bế tắc với bản thỏa thuận hòa bình của hai bên. Với tư cách là bên thứ ba, Tổng thống Jimmy Carter đã rất nỗ lực để xây dựng một mối quan hệ nồng hậu với cả hai bên, và Sadat cũng đã sẵn sàng để ký. Nhưng Carter lại thấy Begin không có thiện ý khi đưa ra bản thỏa thuận cuối cùng. Vào ngày thứ mười ba, khi cuộc hội thảo sắp sửa thất bại, Carter yêu cầu thư ký của ông tìm tên của tất cả những người cháu của Begin. Sau đó ông đã chụp ảnh ba nhà lãnh đạo và viết một lời nhắn cá nhân trên một bức ảnh tới từng đứa cháu. Những người có mặt ở đó nói: “Begin hoàn toàn xúc động khi thấy tên từng đứa cháu của ông trên các bức ảnh. Một thời gian ngắn sau, Begin đã đồng ý xóa bỏ rào cản cuối cùng trong Hiệp ước Hòa bình”.⁷
⁷. Joyce Neu, “Interpersonal Dynamics in International Conflict Mediation”, trong Natural Conflict Resolution, ed. Filippo Aureli (Berkeley: University of California Press, 2000), 66.
Có phải cử chỉ thấu hiểu của Carter chính là yếu tố quyết định mang đến hòa bình cho Israel và Ai Cập? Có phải Thủ tướng Begin nhìn thấy khuôn mặt những đứa cháu của mình khi ông nhìn vào tên bọn trẻ, và tự hỏi rằng thế giới mà ông mang đến cho chúng là gì? Không ai biết cả. Nhưng chúng ta chắc chắn biết rằng, Carter đã bỏ nhiều công sức cho mối quan hệ này. Hai người lãnh đạo đã có những cuộc nói chuyện riêng rất dài. Vợ chồng Tổng thống Carter đã dùng bữa riêng với vợ chồng Begin và biết được chuyện Begin đã mất bố mẹ và anh trai trong vụ thảm sát Holocaust. Begin hiểu được rằng Carter đã mang đến cho ông bầu không khí tâm lý thấu hiểu. Có ai có thể nghi ngờ về những điều diễn ra trong trái tim của người đàn ông này khi ông run rẩy nhìn vào tên những đứa cháu của mình, khi ông lặng lẽ đọc lên từng cái tên lúc nhìn vào những bức ảnh đó?
Marc Gopin tin rằng những cử chỉ thấu hiểu như thế này vô cùng cần thiết khi kiếm tìm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. Vào một trong những thời điểm tồi tệ nhất trong cuộc xung đột giữa Israel và Palestine, Gopin có cơ hội được gặp mặt trực tiếp với Arafat và thực hiện điều này.
Hàn gắn khoảng cách không thể thu hẹp
Vào mùa xuân năm 2002, quân đội Israel và Palestine đã đấu với nhau trong những cuộc chiến khủng khiếp trên các con đường ở khu vực Bờ Tây. Những người dân vô tội trở thành mục tiêu bị giết chết. Người Israel đã cách ly Arafat và giam giữ ông tại gia. Kinh hoàng trước sự chết chóc, Marc Gopin đã quyết định vượt qua sự phong tỏa của quân đội và đến nói chuyện với Arafat. Đó thực sự là giây phút đầy sợ hãi, nội tâm Gopin đầy bất ổn, ông tự hỏi: “Tôi có nên ôm lấy ông ấy không? Tôi có nên tặng ông ấy một món quà?”. Gopin phải quyết định liệu chính ông có thể vượt qua định kiến và nỗi sợ của chính mình và ngồi xuống nói chuyện với kẻ thù của những người dân quê hương ông.
Tôi ngồi xuống cạnh ông ta, đó là lần đầu tiên tôi chạm vào kẻ đã giết chết rất nhiều người Do Thái, người vẫn ra lệnh giết người Do Thái. Nhưng tôi nghĩ: “Nếu chuyện này có thể cứu một mạng người thì nó cũng xứng đáng thôi”. Đó chính là những gì chúng tôi đang phải đối mặt. Mỗi ngày đều có sự chết chóc, và ông ấy thực sự có vai trò quan trọng trong vòng tròn bạo lực vô tận này. Giá mà ông ấy có thể nói một vài từ để làm dịu mọi chuyện xuống.
Vì thế tôi đã nhìn vào đôi mắt ông ấy như thể ông ấy là một người rất tốt bụng, và bộc lộ nỗi đau buồn chân thành cho tất cả trẻ em Palestine đã chếtTôi nói rằng có một mitzvah (điều răn) trong Do Thái giáo để làm xoa dịu sự đau buồn. Tôi nói rằng theo truyền thống của Do Thái giáo và Hồi giáo, thì chuyện chia sẻ Kinh thánh với người khác là một chuyện rất linh thiêng. Đó là một sự kết nối rất linh thiêng. Có một câu trong Kinh thánh Talmud nói rằng thế giới tồn tại nhờ ba thứ: niềm tin, hòa bình và công bằng. Giáo sĩ Muna nói rằng nơi nào không có công bằng thì nơi đó sẽ không bao giờ có hòa bình.
Arafat hiểu rằng tôi đang công nhận mong muốn công bằng của người dân của ông, nhưng tôi cũng đang chỉ trích phương pháp của ông ấy trong việc đạt được sự công bằng. Phần lớn thời gian ông đều im lặng. Sau đó ông ấy nhìn tôi chăm chú và nói: “Anh biết đó, khi tôi còn là một đứa bé, tôi cầu nguyện tại Bức tường. Anh biết đó... Bức tường. Với những người đàn ông lớn tuổi. Họ cầu nguyện và tôi cũng cầu nguyện”.
Tôi đã rất ngạc nhiên. Sự sùng đạo của ông ấy thật đáng ngạc nhiên. Bạn phải hiểu sự tinh tế này. Ông ấy đang nói gì với tôi? Ông ấy nhận thức được Bức tường Bờ Tây ở Jerusalem là khu vực linh thiêng của người Do Thái, rằng người Do Thái và người theo đạo Hồi có thể cùng tôn thờ. Đó là lời từ cùng một người đàn ông mà lúc ở Trại David đã phủ nhận về việc từng có sự hiện diện của người Do Thái ở Jerusalem. Ông phá tung mọi hội nghị Trại David dựa trên lý luận này.
Sau chuyến viếng thăm của Gopin, Arafat đã ra lệnh cho lực lượng của mình ngừng tấn công thường dân Do Thái.
Gopin nhận định: “Hiện tại Arafat đang rơi vào thời kỳ đen tối. Ông ấy phá sản, mất hàng triệu đô la, và còn phải tài trợ cho khủng bố nữa. Nhưng trọng điểm tôi muốn chỉ ra ở đây là một minh họa rõ nét cho sức mạnh của những hành động thể hiện sự tôn trọng. Đôi khi nó còn hiệu quả hơn bất kỳ điều gì khác. Khoảnh khắc giữa Carter, Begin và Sadat khi Carter gợi đến những đứa cháu của Begin, khoảnh khắc này xuất hiện ở đâu trong các học thuyết về quan hệ quốc tế?⁸
⁸. Phỏng vấn Marc Gopin, Hebrew University of Jerusalem, 10/1/2011. Xem thêm tại Marc Gopin, Healing the Heart of Conflict (Emmaus, PA: Rodale, 2004) 187-88.
Những nhà ngoại giao và đàm phán duy lý hoàn toàn không hề chuẩn bị trước những hành động kiểu như vậy, nhưng đó là bước đầu tiên để giải quyết bất cứ xung đột kéo dài nào.
Trong suốt cuộc nổi dậy năm 2003 ở Palestine, các con phố ở Jerusalem bị bỏ hoang. Không khách du lịch, không người buôn bán. Gopin là một trong số rất ít du khách ở lại trong một khách sạn lớn tại Jerusalem. Ông tản bộ ngoài đường vào ban đêm và vẫy taxi. Có năm chiếc taxi trống ở lề đường nơi ông đứng và một chiếc đỗ đơn độc ở bên kia đường. Một trong năm tài xế tiến lại gần ông và nói: “Đừng lên chiếc taxi kia. Ông ta là người Ả Rập”. Với tư cách là một cầu nối hòa giải, ông đã băng qua đường và lên chiếc taxi của người Ả Rập nọ.
Người đàn ông ngồi ở đó một mình, trầm ngâm hút thuốc. Ông ta biết tôi là người Do Thái. Ông ta cũng biết tôi đến có mục đích. Ông ta chỉ im lặng. Tôi chỉ nói mười từ với ông ấy: “Hẳn anh và gia đình sống không dễ dàng gì”. Lẽ tất nhiên, tất cả những tài xế đều gần như không kiếm được mấy vì không có khách. Thật bất ngờ,ông ấy bắt đầu nói và nói, như thể trút hết nỗi lòng về điều gây khó khăn cho ông bởi chính những người đồng hương Palestine của mình. “Cái ông Arafat đó đã phá hủy mọi thứ. Chúng tôi vốn dĩ rất hòa thuận trước khi ông ta đến. Ông ta đã gây ra tất cả những điều tồi tệ kinh khủng này”. Giờ đây, việc ông dốc lòng tâm sự là một món quà đáng nhớ với tôi, nhưng tôi hiểu rằng đó cũng là do tôi đã bày tỏ niềm cảm thông sâu sắc với ông ấy. Ông ấy cũng hiểu rằng khi tôi chọn lên chiếc xe của ông, là tôi đã chọn phản đối định kiến của những người Do Thái như mình.
Đó là những điều xảy ra khi bạn sẵn lòng bước ra khỏi định kiến. Những cử chỉ bộc lộ sự tôn trọng và thấu hiểu rất dễ lan tỏa, cũng giống như cơn giận vậy. Tối đó tôi đã nghe những lời từ tận đáy lòng của người tài xế ấy, thật hơn bất kỳ cuộc đàm phán ngoại giao ngu ngốc nào mà ở đó, tất cả đều đóng kịch và chẳng nói gì. Giải pháp thực sự cho những xung đột cần phải bắt đầu từ những mối quan hệ cá nhân đơn lẻ như vậy.
. Phỏng vấn Gopin.
Bản giao hưởng hợp lực
Một ngày nọ, một người Israel và một người Palestine gặp nhau tại một khách sạn ở thành phố London, với mối quan hệ cá nhân đơn lẻ như Gopin đã nói ở trên. Nhạc trưởng kiêm nghệ sĩ piano vĩ đại Daniel Barenboim ngồi ở sảnh khách sạn, cất lời chào với người đàn ông ngồi trên ghế bành đối diện. Người đó tự giới thiệu mình là Edward Said, một người Palestine Ả Rập, hiện là giáo sư nhân văn ở Đại học Columbia. Tối đó, hai người đàn ông này đáng lẽ có thể bất đồng trong quan điểm chính trị, nhưng họ lại bắt đầu cuộc đối thoại đã tiếp diễn hàng năm nay.
Barenboim và Said trở thành những người bạn thân thiết. Sau cái chết của Said năm 2003, Barenboim nói về ông như sau: “Edward Said không giống bất kỳ người nào. Ông ấy là tinh hoa của bản chất con người bởi ông ấy hiểu được sự mâu thuẫn … Anh ấy đấu tranh cho quyền lợi của người Palestine trong khi vẫn thấu hiểu những mất mát của người Do Thái, và không xem đó như một nghịch lý”. Theo cách nói của chúng ta, Said là một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3: “Anh ấy luôn tìm kiếm những điều ‘vượt trên’ một ý tưởng, điều ‘không thể thấy được’ bằng mắt, những điều ‘không thể nghe được bằng tai”’.
Về phần mình, Said nhận định về Barenboim như sau: “Ông ấy là một người phức tạp… một thách thức và thậm chí là một sự sỉ nhục với đa số những người ngoan đạo”. Được đánh giá là một trong những nghệ sĩ vĩ đại nhất lịch sử, Barenboim đã chỉ huy dàn nhạc giao hưởng Chicago lẫn Nhà hát Opera Quốc gia Berlin, thu âm nhiều tác phẩm nhạc cổ điển hơn bất kỳ ai khác, và thẳng thắn ủng hộ cho hòa bình ở Trung Đông. Ông là nghệ sĩ Israel đầu tiên và nổi tiếng nhất từng được mời biểu diễn tại Bờ Tây Palestine (lời mời có sự sắp xếp của Said), và sự thấu hiểu của ông với hai dân tộc Israel và Palestine đã trở thành huyền thoại.
Trong những cuộc đối thoại kéo dài hàng năm của họ về cuộc khủng hoảng đang diễn ra ở Trung Đông, cả Said lẫn Barenboim đều không tin tưởng lắm vào việc hòa bình sẽ được lập lại khi dựa trên các cuộc đàm phán mang nặng tính hình thức và cứng nhắc giữa chính phủ hai bên. Họ kết luận rằng gốc rễ của vấn đề là cả Israel lẫn Palestine đều lờ đi ý kiến của đối phương. “Sự thờ ơ không phải là một chiến lược chính trị đúng đắn, và vì vậy, mỗi bên phải tự hiểu thấu giới hạn của bên còn lại”, Said viết.
Khi người ta không sẵn lòng tìm hiểu về đối phương, họ sẽ đơn giản hóa quá mức về đối phương – hậu quả của cái mà tôi gọi là mô thức “Tôi chỉ nhìn nhận phe của tôi”. Nếu, khi tôi soi gương, tôi nhìn thấy bản thân mình ở trong những hội nhóm tôi thuộc về – phe của tôi, quốc gia tôi, giới tính của tôi, tôn giáo của tôi, dân tộc tôi – và chẳng bao giờ tôi nhìn sâu hơn vào thân phận phức tạp và phong phú của mình, cũng như của những người khác. Với tư cách là một người Ả Rập, Said kết luận:
Đối với người Ả Rập, thật là một chính sách khờ dại và lãng phí khi từ chối tìm hiểu và phân tích Israel trong hàng năm trời, với lập luận rằng sự tồn tại của người Israel phải bị phủ nhận bởi họ đã gây nên nakba¹ của người Palestine. Lịch sử là một thứ thay đổi liên tục, và nếu chúng ta trông đợi người Do Thái ở Israel không sử dụng kiểu thảm sát tập thể phát xít Holocaust để biện hộ cho sự đàn áp nhân quyền kinh hoàng với người Palestine, thì chúng ta cũng phải vượt lên trên sự ngu ngốc này và nói rằng cuộc thảm sát này chưa từng tồn tại, và rồi tất cả người Israel, từ đàn ông, phụ nữ đến trẻ em đều chìm trong sự thù hận không bao giờ tắt của chúng ta.
¹ . Sự kiện người Palestine bị đánh bại và di cư được gọi là nakba (thảm họa). (ND)
Vỡ mộng với hy vọng lập lại hòa bình ngày càng mong manh, Barenboim và Said đều tự hỏi liệu mình có thể làm gì theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 để giúp hai phe thấu hiểu nhau. Họ nảy ra ý tưởng thành lập một dàn nhạc gồm những nghệ sĩ Palestine và Israel trẻ tuổi. Said nhớ lại: “Ý tưởng này nhằm xem điều gì sẽ xảy ra nếu chúng tôi đặt những con người ở hai đầu chiến tuyến vào cùng một dàn nhạc”. Bắt tay vào thực hiện ý tưởng này, họ đã gửi thư mời tới một hội thảo được tổ chức ở Weimar, Đức, tự hỏi có ai hồi đáp hay không. Và rồi họ ngập trong hàng đống thư từ các ứng viên. Giống như phần lớn trải nghiệm của Lựa chọn tối ưu thứ 3, điều này thật sự rất thú vị, liều lĩnh và đầy bất ngờ. Dự án này sau đó đã trở thành “sự kiện quan trọng nhất” trong suốt cuộc đời của Barenboim và Said.
Barenboim hướng dẫn dàn nhạc hàng ngày còn Said chủ trì một cuộc thảo luận mỗi tối “về âm nhạc, văn hóa, chính trị,… Không ai có áp lực phải đè nén bất cứ điều gì nữa”. Có cả những sinh viên Do Thái đến từ Israel, Nga, Albania và các sinh viên Ả Rập từ Syria, Lebanon, Palestine. Said bắt đầu cuộc thảo luận bằng cách hỏi: “Vậy người ta cảm thấy thế nào về toàn bộ những việc này?”. Ngay tức khắc có một nghệ sĩ Do Thái phàn nàn về việc bị kỳ thị bởi những người Ả Rập và họ không cho anh ta học chơi nhạc Ả Rập trong các buổi biểu diễn ngẫu hứng. “Họ bảo tôi rằng ‘Cậu không thể chơi nhạc Ả Rập được. Chỉ có người Ả Rập mới chơi nhạc Ả Rập thôi’.”
Barenboim khẳng định rằng họ không ở đó để đè nén cảm xúc mà là giãi bày cho người khác hiểu. Ông nói với các thành viên tham gia: “Đây không phải chỉ đơn giản là việc các nghệ sĩ chúng ta tụ tập chơi nhạc để thư giãn và quên hết mọi thứ. Ngược lại, đây là một dự án mà mọi người đều có quyền, có khả năng, và nhiệm vụ bộc lộ chính xác quan điểm của mình”.¹¹
¹¹. “Barenboim’s Music: A Bridge across Palestinian-Israeli Divide”. AFP, http://wwwyoutubecomwatch?v=GpGS1gVcU-k&NR=1.
Sau một vài tuần tranh luận khá căng thẳng và gay gắt, mọi thứ bắt đầu thay đổi. “Cùng một người vừa mới trước đó cho rằng chỉ những người Ả Rập mới có thể chơi được nhạc Ả Rập thôi thì giờ đang dạy Yo-Yo Ma cách chỉnh dây đàn cello để phù hợp với việc chơi nhạc Ả Rập. Do vậy, hiển nhiên, anh ta nghĩ rằng người Trung Quốc cũng có thể chơi được nhạc Ả Rập. Dần dần vòng tròn mở rộng ra và tất cả họ đều chơi bản giao hưởng số 7 của Beethoven. Đó thực sự là một sự kiện phi thường.¹²
¹². Daniel Barenboim và Edward Said, Parallels and Paradoxes: Explorations in Music and Society, Ara Guzelimian (New York: Vintage Books, 2002), ix-xi, 8-9, 181.
Sau khi dự án đó hình thành được một dàn nhạc giao hưởng trẻ đã sẵn sàng cho việc biểu diễn, dàn nhạc có tên là West - Eastern Divan, với các nhạc sĩ đến từ Ai Cập, Iran, Israel, Jordan, Palestine và Syria. Tên của dàn nhạc bắt nguồn từ tiêu đề tập thơ của Goethe, được sáng tác nhằm tôn vinh mối liên hệ tuyệt vời giữa văn hóa phương Đông và phương Tây. Từ năm 1999 hàng trăm người trẻ tài năng nhất ở Trung Đông đã kết nối với nhau theo cách đó. Dàn nhạc này đã chơi ở hàng tá quốc gia, cả trên lãnh thổ Israel lẫn Palestine, mà không hề gặp bất kỳ nguy hiểm nào. Khi dàn nhạc biểu diễn ở Carnegie Hall tại New York, khán giả đã phải đi qua máy dò kim loại để vào trong.¹³ Daniel Barenboim nói:
¹³. Anthony Tommasini, “Barenboim Seeks Harmony, and More Than One Type”, The New York Times, 21/12/2006.
Dàn nhạc Divan được thành lập như một dự án chống lại sự thờ ơ… Thật cần thiết để con người tìm hiểu lẫn nhau, hiểu người khác nghĩ gì và cảm nhận mà không nhất thiết phải đồng thuận. Tôi không lay chuyển các thành viên Ả Rập của Divan nghe theo quan điểm của những người Israel, và cũng không thuyết phục những thành viên người Israel của Divan quan điểm của người Ả Rập là đúng đắn. Nhưng tôi muốn tạo ra một mặt bằng chung nơi mà hai bên có thể trình bày quan điểm, có thể bất đồng và không dùng bạo lực nữa.¹⁴
¹⁴. Ed Vulliamy, “Bridging the Gap, Part Two”, Guardian (Manchester), 18/7/2008,
http://wwwguardiancoukmusic/2008/jul/13/classicalmusicandoperaculture. Truy cập 21/10/2010.
Vẫn có hàng nghìn người Israel hàng đêm mơ về một ngày nọ khi họ tỉnh giấc vào buổi sáng, sẽ không còn người Palestine nữa, và tương tự với người Palestine… Họ hoàn toàn thờ ơ với đối phương, nhìn nhận nhau như những con quái vật. Nhưng khi học cùng chơi nhạc Beethoven với nhau, ngày ngày tháng tháng cố gắng tập trung cùng chơi cùng thể hiện một bản nhạc, điều đó thực sự không giải quyết được vấn đề chính trị nhưng tôi nghĩ, nó đã tác động đến cách họ nhìn nhận nhau.¹⁵
¹⁵. “Palestinian-Israeli Orchestra Marks 10th Anniversary”, Al-Jazeera English, 21/8/2009, http://wwwyoutubecomwatch?v=gDJui5-zoeg. Truy cập 20/10/2010.
Vậy dàn nhạc Divan có tác động đến các nghệ sĩ của mình không? Một nghệ sĩ người Israel kể về trải nghiệm này:
Vấn đề chính là mọi người bị bao bọc bởi thế giới quan của mình. Chúng tôi không biết gì về họ, và họ cũng chẳng hiểu gì về chúng tôi; và dù có muốn hay không, thì chúng tôi vẫn phải sống cạnh nhau mãi mãi… Chúng tôi cần phải bắt đầu học cách chung sống với nhau, chúng tôi phải phá vỡ bức tường ngăn cách trong tư tưởng, và chúng tôi phải bắt đầu thấu hiểu nhau.¹
¹ . Knowledge Is the Beginning: Một bộ phim của Paul Smaczny, 2005.
Noa Chorin, một nghệ sĩ cello người Israel, nói: “Khi tôi chơi nhạc cạnh Dana đến từ Syria, tôi chẳng hề nghĩ ‘Cô ta đến từ Syria’, tôi nghĩ ‘Đó là bạn mình’”. Sau khi họ chơi nhạc ở một thị trấn tại Palestine, Chorin nhớ lại: “Một cô gái đã nói rằng chúng tôi là những người Israel đầu tiên không phải là lính mà cô ấy gặp gỡ. Và đến khi nói lời tạm biệt để bước đi trên con đường của riêng mình, chúng tôi ai cũng khóc”.¹⁷
¹⁷. Vulliamy, “Bridging the Gap, Part Two”.
Hai nghệ sĩ piano tài năng khác chơi trong dàn nhạc Divan, Shai Wosner đến từ Israel và Saleem Abboud Ashkar từ Palestine, nhanh chóng kết thân. Barenboim hồi tưởng: “Họ muốn chơi cùng nhau hơn là luyện tập riêng với tôi, và họ còn bắt đầu chuẩn bị cho một buổi trình diễn song tấu các tác phẩm của Mozart với đàn piano cùng nhau. Thực sự đáng kinh ngạc khi thấy họ có thể chơi nhạc cùng nhau. Âm nhạc của họ tràn đầy sự thấu hiểu và đồng cảm với phong cách chơi nhạc của đối phương… Đó cũng là một bước tiến mang tính biểu tượng thực sự, là một dịp tuyệt vời cho tất cả chúng tôi”¹⁸. Barenboim tỏ ra yêu thích biểu tượng này: “Khi tôi thấy Karim bé nhỏ - một người Palestine đến từ Jordan - ngồi bên chiếc piano, và Inbal từ Israel bên cây cello của mình, trong tôi dâng trào một niềm vui khôn tả”.
¹⁸. Daniel Barenboim, A Life in Music (New York: Arcade Publishing, 2003), 188.
Barenboim khiêm nhường với vai trò của mình trong phép màu nhỏ bé này. Qua dàn nhạc Divan, ông đã thành công trong việc kéo những người trẻ tuổi tài năng ở vùng Trung Đông chạm tới ngưỡng tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Theo cách nói của Carl Rogers, ông ấy đã tạo ra “một câu chuyện mà trong đó các bên khác biệt đã đi đến việc thấu hiểu đối phương từ quan điểm của đối phương. Và thực tế là ông đã thành công, ngay cả khi cảm xúc dâng trào bởi sức ảnh hưởng của một người luôn sẵn lòng thấu hiểu một cách đồng cảm từng quan điểm”¹ .
¹ . Carl Rogers, “Communication: Its Blocking and Its Facilitation”, http:// wwwredwoodseduinstructjjohnstonEnglish1Areadingsrhetoricandthinkingcommunicationitsblockingitsfacilitationhtm. Truy cập 20/10/2010.
Giống như bất kỳ một người can đảm nào theo đuổi Lựa chọn tối ưu thứ 3, Barenboim cũng vấp phải sự chỉ trích. Những nhà hoạt động trong Pro-Palestine đã buộc tội ông vì tạo ra “bằng chứng ngoại phạm không tưởng” cho sự hiếu chiến của người Israel và duy trì trạng thái bất công² . Cùng lúc đó, rất nhiều đồng bào người Israel của ông đánh mất lòng tin với ông vì ông đã đồng cảm phối hợp với người Ả Rập, “kẻ thù của Israel”.
² . Raymond Deane, “Utopia as Alibi: Said, Barenboim and the Divan Orchestra”, Irish Left Review, 9/12/2009,
http://wwwirishleftrevieworg/2009/12/09/utopia-alibi-barenboim-divan-orchestra/. Truy cập 21/20/2010.
Nhưng Barenboim không hề ảo tưởng về dàn nhạc Divan. Ông hiểu rằng riêng nó không thể mang tới hòa bình cho khu vực, cũng như ông không tin người Israel và người Palestine sẽ đánh giá công bằng câu chuyện này. Ông công khai phê bình chính phủ của mình. Tuy nhiên, dàn nhạc này đã cho những người ở hai đầu chiến tuyến cơ hội được biết nhau và ít nhất là cũng đã bắt đầu hiểu nhau.
Năm 2004, Daniel Barenboim đã được trao tặng Giải thưởng Wolf vì những cống hiến nổi bật cho nghệ thuật. Tại buổi lễ trao giải trước Quốc hội Israel, ông đã miêu tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 mà ông tìm ra để thúc đẩy hòa bình trên quê hương mình:
Một giải pháp phải được tìm ra. Tôi tự hỏi mình: Tại sao tôi lại phải chờ đợi để thực hiện một giải pháp như vậy? Đây là lý do tại sao, tôi cùng với người bạn quá cố của mình Edward Said đã thành lập một hội thảo ban nhạc cho những nghệ sĩ trẻ từ các quốc gia khác nhau ở khu vực Trung Đông, cả người Do Thái lẫn người Ả Rập. Bằng bản năng tự nhiên của mình, âm nhạc có thể đưa cảm xúc và suy nghĩ của người Israel và Palestine lên một tầm cao mới.²¹
²¹. Daniel Barenboim, trong Smaczny, Knowledge Is the Beginning.
Sau đó, vào năm 2008, sau khi trình diễn piano trong một buổi từ thiện ở Ramallah, Barenboim được cấp hộ chiếu Palestine. Ông là người đầu tiên và có lẽ đến nay là người duy nhất trên thế giới có hộ chiếu của cả Israel và Palestine. Chia sẻ niềm vui của mình, ông gọi tấm hộ chiếu này là “biểu tượng của mối liên kết trường tồn giữa người Israel và Palestine”.²²
²². Kate Connolly, “Barenboim Becomes First to Hold Israeli and Palestinian Passports”, Guardian (Manchester), 15/1/2008,
http://wwwguardiancoukworld/2008/jan/15/musicnewsclassicalmusic. Truy cập 14/07/2010
Hai tấm hộ chiếu cho thấy Daniel Barenboim là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 chân thực, sống động. Một cách kính nể mà nói, ông không giống bất kỳ ai trên thế giới này. Nơi mà lối tư duy hai phương thức đang hạ thấp rất nhiều người, Barenboim đã không để cho cả hai phe ảnh hưởng đến mình. Như một sự ràng buộc đạo đức ông cảm nhận sâu sắc, ông đã đưa tầm nhìn thoát khỏi hai luồng ý kiến của hai khu vực để đạt tới khả năng thứ ba: trở thành công dân của cả hai nền văn hóa tuyệt vời này.
Mô thức xây dựng hòa bình
Trong bối cảnh công việc của những ví dụ điển hình nêu trên, liệu chúng ta có thấy được triển vọng của một Lựa chọn tối ưu thứ 3 có khả năng vượt qua cuộc chiến chết chóc tại Trung Đông và mang đến hòa bình? Không ai có thể trả lời chắc chắn. Hợp lực là điều hoàn toàn không thể dự đoán trước. Điều duy nhất chúng ta biết rõ là hợp lực luôn đem lại kết quả tốt hơn; đó là một nguyên tắc đúng đắn. Mặc dù những người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 mà tôi đã mô tả không thể kiểm soát được mô thức nhìn nhận của những người khác, thế nhưng họ đã tìm ra những cách để tạo ra sự hợp lực trong phạm vi Vòng tròn Ảnh hưởng của chính mình.
Có thể sự hợp lực mãnh liệt được tạo ra bởi những người theo đạo Hồi như Mohammed Dajani cùng những người theo đạo Thiên Chúa như Margaret Karram và những người Do Thái như Daniel Barenboim sẽ tạo ra một giải pháp lớn lao. Nếu như vậy, điều này sẽ xảy ra bởi họ đã đặt ra một nền tảng của sự đồng cảm. Họ có thể đã truyền dẫn vào tư tưởng và trái tim của nhiều người khác những tư duy mô thức cơ bản “Tôi nhìn nhận chính mình” và “Tôi nhìn nhận bạn”. Họ nỗ lực để giúp đối phương đi đến mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn” để tìm ra sự thấu hiểu. Như lịch sử đã chứng minh, tất cả các hội nghị ngoại giao và thỏa thuận ngừng bắn trên thế giới sẽ không tạo ra nhiều khác biệt nếu không có những cách nhìn nhận này.
Chúng ta học được gì khi tìm hiểu về những người tiên phong trong hòa bình tại Trung Đông kể trên? Chúng ta có thể ứng dụng được những gì từ câu chuyện của họ vào thế giới mà ta đang sống?
Đầu tiên, chúng ta học được sự tuyệt đối cần thiết của mô thức “Tôi nhìn nhận chính mình”. Mỗi cá nhân kể trên đều đã trải qua bài tự kiểm tra chính mình quan trọng bắt buộc phải có ở những người thực sự theo đuổi Lựa chọn tối ưu thứ 3. Thay vì vội vã chấp nhận những sự tự định nghĩa hạn hẹp những người theo cùng tôn giáo, đảng phái của họ áp đặt lên họ, họ thắc mắc về những định nghĩa này. Họ không chịu để cho những tiếng nói cực đoan, không toàn diện đe dọa bản chất vị tha và yêu thương trong tôn giáo của mình.
Nhìn nhận về sự khác biệt giữa những đồng nghiệp vì hòa bình của mình so với những người khác, Marc Gopin nói: “Chúng tôi tập trung sâu sắc vào bên trong. Tôi nhận thấy rằng khi tôi làm việc với những người hòa giải – những chuyên gia thực sự trong kiến tạo hòa bình này thể hiện họ là những nhóm người vô cùng đặc biệt trên hành tinh này. Một điều bất biến là, họ luôn không ngừng cải thiện bản thân. Họ luôn tự hỏi: ‘Tại sao tôi làm điều đó? Tôi sẽ làm gì tiếp theo?’”.

Gopin chỉ ra rằng, trong lịch sử của bất cứ tôn giáo nào, những thứ vô định hình như tình yêu, lòng trắc ẩn, sự công bằng – luôn là những thứ quan trọng nhất, nhưng chúng ta thờ ơ với những điều này bởi vì chúng quá chung chung. Những thứ chi tiết – lễ nghĩa, quy tắc về quần áo, thực phẩm hay lịch – thực ra lại rất dễ quan sát bằng cách so sánh. Yêu thương kẻ thù của tôi ư? Sao tôi có thể sống theo kiểu đó được? Vậy nên tôi chỉ chăm chăm vào mấy thứ tiểu tiết mà bỏ qua những điều thực sự quan trọng. Việc có nghi lễ của riêng tôi và cảm thấy tốt với bản thân sẽ dễ hơn nhiều.
Theo Do Thái giáo: “Yêu thương hàng xóm của bạn như bản thân của bạn” là toàn bộ cốt lõi của Ngũ Thư (Torah), và đó cũng là điều răn vĩ đại của Thiên Chúa giáo. Nhưng làm sao tôi có thể yêu thương hàng xóm của mình? Thậm chí dù đó là người tìm đến tôi với một cây rìu ư? Nguyên tắc tổng quan đó vô cùng mạnh mẽ, nhưng nó đòi hỏi sự xem xét nội tâm sâu sắc để đạt được.
Sự xem xét nội tâm này thực chất là điều cơ bản với mọi tôn giáo lớn, bao gồm những tôn giáo xung đột tại Trung Đông. Trong Do Thái giáo, người ta gọi đó là cheshbon ha-nefesh, nghĩa là sự soi xét tâm hồn. Từ cheshbon nghĩa là “cân nhắc”. Khi sự thiếu kiên nhẫn, sợ hãi, hay giận dữ có khả năng áp đảo tôi, tôi phải ngừng lại và tính toán: Điều gì đang xảy ra? Mình nên phản ứng thế nào? Hậu quả là gì? Mình đang làm gì? Có điều gì như tốt hoặc không tốt sẽ xảy đến với mình không?
Trong Hồi giáo, từ này là musahabah, “kết nối và phán xét bản thân”: “Đó là sự đánh giá những hành động của bản thân với toàn bộ sự trung thực – điều này yêu cầu ta phải tĩnh tâm, trung thực (và thường xuyên) nhìn vào tâm trí mình”.²³
²³. Abdul Aziz Ahmed, “Al-Muhasabah: On Being Honest with Oneself”, Al-Jumuah: Your Guide to an Islamic Life, http://wwwaljumuahcomstraight-talk/40-al-muhasabah-on-being-honest-with-oneself. Truy cập ngày 20/1/2011.
Gopin nói: “Khoảnh khắc cân nhắc ấy là sự cứu rỗi cho tâm trí của bạn. Nếu bạn kinh ngạc bởi sự tức giận, thì khoảnh khắc mà bạn nói ‘Mình sẽ ngồi đây và suy nghĩ về cơn giận của mình’, não bộ của bạn sẽ thay đổi. Với những nhà tư tưởng vĩ đạo của Hồi giáo và Do Thái giáo, cũng như với Đạt-lai Lạt-ma, đây là điều căn bản”.²⁴
²⁴. Phỏng vấn Gopin.
Giữa bất kỳ sự kích thích nào, phản ứng của chúng ta là một khoảng không tinh thần. Đây là điều khiến cho chúng ta là “người”. Chúng ta không phải là những loài động vật được điều khiển bởi bản năng; chúng ta có sức mạnh để chọn cách phản ứng tới bất kỳ tình huống, con người, suy nghĩ hay sự kiện nào. Trong ta có một nút bấm ngừng lại để suy nghĩ về con người thực sự của chính mình và những gì lương tâm nói với chúng ta trước khi ta hành động. Chúng ta luôn tin rằng đây là thói quen đầu tiên và căn bản của một người làm việc có hiệu quả cao. Đây cũng là nền tảng của một người hòa giải, tạo ra hòa bình.
Bài học thứ hai chúng ta học được đó là sự tuyệt đối cần thiết của mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”, khi bạn có thể bỏ qua những khuôn mẫu đơn giản và hạn hẹp để kết nối với một con người thực sự khác – một người khác với bạn.
Vào 5 giờ sáng một ngày mùa xuân năm 1990, năm anh em người Ả Rập đang ngủ say trong một ngôi nhà tại phía Đông Jerusalem. Những người lính Israel phá cửa. Họ chĩa súng vào năm anh em và hét lên: “Các người đã ném đá phải không?” Họ kéo người anh cả, Tayseer, mười tám tuổi, ra khỏi giường. Vào lúc đó, người mẹ thức giấc, cầu xin những người lính, nhưng họ vẫn lôi Tayseer đi. Cậu bị đánh đập trong hai tuần cho đến khi cuối cùng thừa nhận đã ném đá vào những chiếc xe ô tô của người Do Thái. Trong gần một năm sau đó, Tayseer bị tống giam mà không được xét xử. Cuối cùng cậu bé được thả ra, bệnh tật đến tuyệt vọng và nôn ra máu. Ba tuần sau, cậu chết.
Đây là câu chuyện được kể lại bởi Aziz, người em trai của Tayseer, lúc đó mười tuổi. Aziz nhớ lại: “Tôi trở nên cực kỳ giận dữ và thù hận… Tôi lớn lên với sự tức giận bùng cháy trong tim mình. Tôi muốn sự công bằng. Tôi muốn trả thù”. Sau này Aziz trở thành một nhà báo, viết một loạt bài “để lan tỏa sự hận thù”. “Tuy nhiên”, ông nói, “tôi càng viết nhiều, càng trở nên trống rỗng và tức giận”. Aziz biết rằng, để có được một công việc tốt tại Jerusalem, ông phải học tiếng Do Thái. Ông đã cự tuyệt học “ngôn ngữ của kẻ thù”, nhưng bây giờ ông đã ghi danh vào một trường dạy tiếng Do Thái.
Đó là lần đầu tiên tôi ngồi trong một căn phòng với những người Do Thái, những người không tỏ ra hống hách với tôi. Đó là lần đầu tiên tôi nhìn thấy những gương mặt khác với những tên lính tại trạm kiểm soát. Những tên lính đó đã cướp đi mạng sống của anh tôi; còn những sinh viên này lại giống tôi. Tôi thấy mình bối rối, nghĩ rằng: “Làm sao họ có thể là những con người bình thường giống như mình được?”. Tôi ngạc nhiên bởi mình có thể xây dựng tình bạn với những sinh viên này và chia sẻ các vấn đề khó khăn của họ. Chúng tôi đi uống cà phê cùng nhau. Chúng tôi học cùng nhau. Với tôi, đó là một bước ngoặt trong đời.

Tôi hiểu được rằng những điều bất hạnh luôn xảy ra trong cuộc sống của chúng ta – điều mà ta chẳng thể kiểm soát. Một cậu bé mười tuổi chẳng thể điều khiển được những tên lính đã mang anh trai mình đi. Nhưng giờ đây, khi đã là một người trưởng thành, tôi có thể điều khiển phản ứng của mình với những tổn thương đó. Họ đã hành xử bất công và sát hại Tayseer, nhưng tôi đã có sự lựa chọn, và tôi vẫn luôn có sự lựa chọn, liệu có nên đi theo con đường như họ hay không.²⁵
²⁵. Aziz Abu Sarah, “A Conflict Close to Home”, Aziz Abu Sarah: A Blog for Peace in Israel-Palestine, 6/5/2009,
http://azizabusarahwordpresscom/2009/05/06/a-conflict-close-to-home/. Truy cập 20/1/2011.
Giờ đây, Aziz Abu Sarah là một nhà báo và giám đốc đáng kính của các dự án Trung Đông tại Đại học George Mason, Mỹ. Ông đã phát biểu về việc hòa giải Israel-Palestine trước Nghị viện châu Âu và Liên Hợp Quốc, đồng thời ông cũng là cộng sự của Marc Gopin tại Viện Phân tích và Xử lý Xung đột.
Khi Aziz kết nối với “kẻ thù” của mình – với sự bình thường, các khó khăn, và hy vọng của “phe bên kia” – ông bắt đầu làm việc với mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”. Theo thói quen bình thường trong cuộc sống, thật khó để chúng ta sống với mô thức này. Nhưng khi chúng ta nhìn nhận xem những người như Aziz và Mohammed Dajani đã gặp phải những thử thách đớn đau như thế nào, ta nhận ra rằng mình phải đưa ra quyết định sáng suốt để thực sự hiểu người khác và không chối bỏ họ.
Tôi không thể nhấn mạnh thái quá tầm quan trọng của những kết nối cá nhân này. Marc Gopin nói rằng: “Tôi không quan tâm liệu có một nhà nước, hai nhà nước hay ba nhà nước. Aziz và tôi chẳng quan tâm đến điều đó nữa. Với chúng tôi, mọi thứ đều là các mối quan hệ. Các cuộc thảo luận hợp lý sẽ đến sau.
Không ai có bất cứ sự kiểm soát nào lên hoàn cảnh chính trị; chỉ trong các mối quan hệ cá nhân, chúng ta mới có sự kiểm soát”.
Trong khi một số người sử dụng tôn giáo như một cái cớ cho thù địch, những người như Gopin và Aziz lại tìm thấy trong những đức tin khác nhau của họ một nền tảng vững chắc cho tình yêu, sự vị tha và lòng bao dung của con người – tất cả những đặc trưng của mô thức “Tôi nhìn nhận bạn”.
Với Gopin, thông điệp bao trùm của Do Thái giáo là “yêu thương người lạ (ger) xung quanh bạn”. Mặc dù theo ông, điều răn này được nhắc lại ba mươi bảy lần trong Kinh thánh, nhưng sự thù hận từ thế giới bên ngoài đã khiến nhiều người theo Do Thái giáo tự định nghĩa lại từ ger tức là chỉ bao gồm những người cùng đạo với họ. Đây là một biến đổi mô thức đầy bi kịch, nhưng điều quan trọng là phải hiểu rằng chính những cuộc chiến tranh và các thế hệ bị hành hạ đã sản sinh ra tư duy này.²
² . Phỏng vấn Gopin.
Tương tự như thế, những người Ả Rập Palestine cũng có những lý do lịch sử chính đáng cho sự giận dữ đáp trả của họ dành cho Israel. Dù vậy, theo nhà hoạt động hòa bình Hồi giáo cũng vô cùng được yêu mến khác tại Jerusalem, Sheikh Abdul Aziz Bukhari: “Không một người theo đạo Hồi nào mà không có tình yêu thương trong trái tim mình dành cho tất cả mọi người”. Bukhari được biết đến vì đã diễn giải khái niệm jihad của đạo Hồi như là khó khăn mỗi ngày của con người để vượt qua sự giận dữ. Ông thuyết phục những người theo đạo Do Thái và những người cùng đạo Hồi với mình ngừng chiến đấu “chỉ vì 3% khác biệt trong Thánh thư của họ, trong khi lại bỏ qua 97% những gì tương đồng giữa hai bên”.²⁷
²⁷. “Sheikh Abdul Aziz Bukhari”, Jerusalem Academy, http://wwwjerusalem-academyorgsheikh-aziz-bukharihtml. Truy cập 20/1/2011.
Tóm gọn lại theo quan điểm của Sheikh Bukhari, thì nhiệm vụ quan trọng cần được thực hiện là khôi phục tính người (rehumanize) cho những ai đã bị mất đi tính người (dehumanized).
Với các nhà hoạt động vì hòa bình tại Jerusalem, tôn giáo không phải là một bức tường giữa con người, mà là một cây cầu đi tới sự thấu hiểu. Khác xa với việc chống lại hay từ bỏ những truyền thống tôn giáo của riêng mình, họ đã tìm thấy trong những truyền thống này mô thức quản lý “Tôi hiểu bạn”: Tôi tôn trọng bạn, trong tôi có bạn, tôi trân trọng sự khác biệt giữa chúng ta.
Bài học thứ ba chúng ta học được là sự tuyệt đối cần thiết của mô thức “Tôi cố gắng thấu hiểu bạn”, đây là lối tư duy cho rằng: “Bạn bất đồng với tôi ư? Tôi cần lắng nghe bạn”. Và tôi thực sự muốn như vậy.
Phần lớn những nỗ lực của những người tiên phong vì hòa bình mà chúng ta đã thấy qua trong những trang sách này đều hướng đến mục đích tạo ra lối tư duy này. Hơn ba trăm tổ chức khác nhau đang cố gắng thúc đẩy những cuộc đối thoại liên tôn giáo giữa người Israel và Palestine. Mặc dù công việc của họ đang theo từng bước nhỏ một, ít được công nhận và thiếu kinh phí, họ vẫn tích cực đưa sinh viên, các lãnh đạo cộng đồng, giáo sĩ, lãnh tụ Hồi giáo (imam), những người mẹ đến các cuộc đối thoại – nói tóm lại, là bất cứ ai sẵn sàng tham gia đều sẽ được tham gia.

Bạn không thể đánh giá thấp những khó khăn cảm xúc của những cuộc đối thoại này, nhưng chúng lại có hiệu quả, không thể tin nổi trong việc thay đổi cách nhìn nhận của con người. Marc Gopin nói rằng:
Nếu bạn muốn tạo ra một biến đổi mô thức với cảm xúc của ai đó, bạn phải làm họ bối rối bằng cách thực sự lắng nghe họ. Tôi sẽ đón nhận tất cả những điều họ có thể nói ra. Tôi sẽ lắng nghe những lời xúc phạm, những lời đúng đắn và cả những lời buồn cười – những lời hoàn toàn xấu xa về tôi và dân tộc tôi, chối bỏ tội lỗi của họ. Tôi vô cùng muốn đáp trả những thứ đó.
Nhưng ông không làm như vậy. Ông đã luyện cho mình khả năng cố gắng lắng nghe để thấu hiểu. Và ông đã học được rằng sự đầu tư này đem lại kết quả vô cùng lớn lao. “Thật lạ lùng, người dân ở Trung Đông có trái tim vô cùng ấm áp, họ vô cùng nhiệt thành. Sự tôn trọng và quan tâm đúng lúc có thể thay đổi hoàn toàn mọi thứ ở Trung Đông, đặc biệt là ở Trung Đông”.²⁸
Về phía Hồi giáo, Sheikh Bukhari cũng học được giá trị của việc thấu hiểu toàn bộ đam mê và năng lượng của Những người khác. “Người mạnh mẽ hơn là người có thể tiếp nhận bạo lực và giận dữ từ người khác và biến nó thành yêu thương và thấu hiểu. Đó không phải là việc dễ dàng; nó đòi hỏi nhiều nỗ lực…. Nhưng đó là jihad – bổn phận tôn giáo thật sự”.²
² . Abdul Aziz Bukhari, “Two Wrongs Don’t Make a Right”, Global Oneness Project, http://wwwglobalonenessprojectorgintervieweesheikh-abdul-aziz-bukhari. Truy cập 20/1/2011.
Bài học thứ tư chúng ta học được là sự tuyệt đối cần thiết của mô thức “Tôi hợp lực với bạn”. Đây là mô thức đặt câu hỏi: “Bạn có sẵn sàng tìm kiếm một giải pháp thứ ba?”. Nó đòi hỏi những người có mô thức này – những người như Daniel Barenboim và Edward Said – đối mặt với nhau bằng câu hỏi này và tìm ra sự sẵn sàng ấy. Dù vậy, phải đến khi có một lượng lớn mang tính quyết định những người Israel và Ả Rập công nhận nhu cầu được tôn trọng và cảm thông của đối phương, thì Lựa chọn tối ưu thứ 3 mới có khả năng.
Đó là lý do mà Mohammed Dajani, Ron Kronish và những người khác không còn nói về “kiến tạo hòa bình”. Chán ngấy những quan điểm chính trị ngột ngạt của tôn giáo, giờ đây họ nói về “xây dựng hòa bình”, một giải pháp thứ ba cho vòng lặp cứng nhắc của lối tư duy hai phương thức – vốn không dẫn đến đâu cả. Họ cho rằng, kiến tạo hòa bình theo cách thông thường là đàm phán một thỏa thuận. Ngược lại, xây dựng hòa bình không phải là đàm phán bất cứ thứ gì. Mà nó là sự hợp lực – phát triển một cộng đồng thịnh vượng một cách hữu cơ thông qua việc gia tăng, cải thiện những mối quan hệ cá nhân. Đó là lý do họ gọi bản thân là “những người xây dựng hòa bình”.
Tư duy xây dựng hòa bình không dừng lại ở việc tạo ra các hiệp ước đi kèm với quá nhiều giấy tờ đối với những phẫn nộ tạo ra bởi xung đột. “Tôi đã chứng kiến hai mươi bảy năm của những hiệp ước thất bại hoàn toàn, bởi người ta không cảm nhận được sâu sắc bất cứ sự kết nối danh dự và tôn trọng nào”, Marc Gopin nói.

Có một điểm mù về các hành vi bạo lực – chẳng hạn như các trạm kiểm soát tại Israel. Bạn bị chặn lại, bị những người lính trẻ với súng máy kiểm tra. Họ tạo ra những ký ức khủng khiếp cho người Palestine. Thay vì thế, tại sao không có một quân đoàn niềm nở chào đón, thể hiện sự tôn trọng? Tại sao họ không thể nói:“Xin chào, chúng tôi chỉ cần kiểm tra túi của bạn thôi”? Người ta sao lại cứ thường ưa thích những bản ký kết đàm phán hơn là những cử chỉ và hành động có thể xoa dịu mọi thứ.
Khái niệm “quân đoàn chào đón” minh họa cho lối tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 mà những nhà lãnh đạo tại Israel và Palestine cần làm. Thay vì vậy, họ đã kéo người dân của mình vào sự hợp lực tiêu cực cho chiến tranh bởi vì họ mãi khóa bản thân mình trong lối tư duy hai phương thức.
Sự hợp lực tiêu cực hoạt động như thế này. Đầu tiên, tôi làm bạn mất đi tính nhân đạo và xem bạn như kẻ thù. Như nhà sử học Samuel P. Huntington lưu ý: “Con người luôn bị cám dỗ chia rẽ thành ‘chúng ta và họ’, thành nhóm người cùng chung quyền lợi và những người còn lại, thành nền văn minh của chúng ta và những kẻ không có văn hóa. Các học giả đã phân tích thế giới theo phương Đông và phương Tây. Người Hồi giáo có truyền thống phân chia thế giới thành Dar al-Islam và Dar al-Harb – Ngôi nhà của Hồi giáo và Ngôi nhà của chiến tranh”3 . Là một kẻ man rợ, bạn phải bị kiểm soát. Và nếu nhóm của tôi không thể kiểm soát nhóm của bạn, vậy thì tôi phải tấn công bạn với mong muốn tạo ra một sự hợp lực mới, một Lựa chọn tối ưu thứ 3 sai lầm, tiêu cực mà có thể triệt tiêu tính nhân văn của bạn, hoàn toàn phủ nhận bạn và câu chuyện cũng như nhân phẩm của bạn. Rất nhiều người Ả Rập và Israel mơ ước rằng một ngày nọ họ sẽ thức giấc và “những kẻ kia” sẽ biến mất. Họ tự lừa dối bản thân rằng Lựa chọn tối ưu thứ 3 phá hoại này sẽ tốt hơn hiện trạng.
³ . Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order (New York: Simon and Schuster, 1997), 32.
Đây là chu kỳ phản ứng dẫn tới mọi cuộc chiến tranh. Thucydides, sử gia người Hy Lạp cổ đại đã mô tả cuộc chiến tranh Peloponnesus giữa những người Hy Lạp thuộc thời đại của ông như một loại bệnh tật theo chu kỳ, nơi mà một cuộc chiến này được đáp lại bằng một cuộc chiến khác, kết thúc bằng cách đặt dấu chấm hết cho Thời kỳ Hoàng kim đầy vinh quang của người Hy Lạp. Lối tư duy đối đáp theo vòng tròn không suy nghĩ tương tự đã dẫn tới sự hủy hoại của Thế chiến thứ nhất: những quyết định vội vàng chỉ để phản ứng lại tại Vienna, Berlin, London và St. Petersburg. Thế chiến thứ nhất tất yếu dẫn đến Thế chiến thứ hai bởi những điều khoản nhục nhã và thù hằn áp đặt lên phe chiến bại và phe này cuối cùng đã đáp trả bằng sự giận dữ điên cuồng. Anh đánh tôi, tôi đánh trả. Mọi thứ sẽ tốt hơn nếu tôi có thể đánh anh đủ đau và hất anh ra khỏi bức tranh. Chiến tranh là biểu hiện rõ ràng nhất của tinh thần tất cả cộng lại đều bằng không.
Ngược lại, sự hợp lực tích cực là sự trái ngược với chiến tranh. Đó là sự chủ động, không phải phản ứng đáp trả. Đó là sự rộng lượng, không phải sự hằn học. Nó có nghĩa là cẩn trọng tìm ra Lựa chọn tối ưu thứ 3: “Duy trì hòa bình đòi hỏi một cam kết mạnh mẽ với đường lối ngoại giao sáng tạo… chứ không phải là sự bùng nổ tuyệt vọng và sự đụng độ của các hành động quân sự với mong muốn thứ gì đó tốt hơn. Thứ gì đó tốt hơn gần như luôn luôn là thứ gì đó tệ hơn”³¹. Tất nhiên, đường lối ngoại giao sáng tạo sẽ khó khăn hơn đường lối ngoại giao thông thường.
³¹. Robert I. Rotberg, Theodore K. Rabb và Robert Gilpin, The Origin and Prevention of Major Wars (Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1989), 248.
Một trong những thành công ngoại giao sáng tạo nhất trong lịch sử là Kế hoạch Marshall, đó thực sự là một Lựa chọn tối ưu thứ 3 cho cuộc chiến tranh châu Âu vẫn đang tiếp diễn. Với mỗi thành phố lớn của châu lục này chìm trong đống đổ nát, với hàng triệu người nghèo chịu lạnh và chịu đói, Quốc hội Hoa Kỳ đã quyết định ủng hộ viện trợ 13 tỷ đô la nhằm cung cấp thực phẩm, chỗ ở và tái xây dựng cơ sở vật chất cho kẻ thù cũ của mình. (Nếu bạn cho rằng số tiền này không đáng kể, thì nếu so với tổng sản phẩm quốc nội GDP của nước Mỹ vào năm 1948, nó chiếm tỷ lệ 1/20 – một khoản chi đáng kể). Kế hoạch Marshall thể hiện tinh thần rộng lượng trong hành động, lối tư duy cho rằng: “Tôi có thể giúp đỡ kẻ thù của mình, tôi có thể chia sẻ, chúng ta có thể cùng nhau xây dựng một tương lai giàu mạnh”. Sự hồi sinh sau đó đã phá vỡ vòng lặp bạo lực trong hàng thế kỷ tại châu Âu.
Tôi xin nhắc đến trải nghiệm của mình với Nhóm Lãnh đạo (Leadership Group) tại US. - Muslim Engagement. Đây là một hội nghị của những người theo Thiên Chúa giáo, Do Thái giáo, Hồi giáo – với mục đích xây dựng một mối quan hệ tốt hơn giữa nước Mỹ và cộng đồng người Hồi giáo trên thế giới. Trong căn phòng đó có những học giả, nhà ngoại giao và các chuyên gia về hòa bình nổi tiếng nhất trên thế giới, bao gồm cả cựu Bộ trưởng Bộ ngoại giao Mỹ Madeleine Albright; Imam Faisal Abdul Rauf, người đứng đầu American Society for Muslim Advancement (Tổ chức xã hội Mỹ vì sự tiến bộ của Hồi giáo); và Tiến sĩ Marc Gopin. Họ cho phép tôi giảng dạy phương pháp giao tiếp bằng “Chiếc gậy trình bày” vào đêm hội nghị khai mạc, và trong hai ngày, không một ai được phát biểu mà không dùng “Chiếc gậy trình bày”.
Tôi có thể thấy rằng nhóm lãnh đạo nổi tiếng này đã hoàn toàn thay đổi. Những người ở các bên khác biệt trong hầu hết mọi lĩnh vực – văn hóa, xã hội, tôn giáo – đã hiểu nhau, tôn trọng lẫn nhau và yêu thương lẫn nhau. Tôi chứng kiến điều này xảy ra. Madeleine Albright nói với tôi rằng bà chưa từng thấy bất cứ điều gì mạnh mẽ như vậy, và nó hoàn toàn cách mạng hóa ngoại giao quốc tế. Bà giải thích với tôi rằng phần lớn ngoại giao bao gồm chỉ ra ai là người có quyền lực và những sự thỏa hiệp nào có thể tạo ra với họ. Giải pháp duy nhất trong hầu hết suy nghĩ của mọi người là thỏa hiệp. Đáp ứng một phần yêu cầu của đối phương là điều tốt nhất họ hy vọng, thay vì thực sự sáng tạo và đưa ra một Lựa chọn tối ưu thứ 3.

Tôi đã đọc Kinh Qur’an, Kinh Cựu Ước và Tân Ước; tất cả đều là những cuốn Kinh thánh truyền cảm hứng, lan tỏa hy vọng. Tôi tin rằng người Hồi giáo, Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo của vùng Trung Đông có thể tìm ra những Lựa chọn tối ưu thứ 3 đa dạng để giải quyết chiến tranh từ những đức tin truyền thống của riêng mình.
Một lời khuyên quan trọng của nhóm này là tổ chức một cuộc đối thoại liên tôn giáo mạnh mẽ để mọi người có thể thấu hiểu đức tin của nhau, và tìm ra một cầu nối tới tương lai từ những niềm tin tương đồng của họ. Quan trọng nhất là xây dựng được những mối quan hệ cá nhân sâu sắc từ những điều khác biệt, tạo nên mạng lưới hàng nghìn người muốn tìm hiểu và tin tưởng lẫn nhau. Những sự trao đổi này có thể hiệu quả hơn nhiều so với những hội nghị mang phong cách Davos. Khi người ta cảm thấy được đồng cảm thấu hiểu, trái tim của họ sẽ thấy hài lòng và tâm trí của họ trở nên cởi mở. Khi có đủ những sự thay đổi này, bạn có thể ngừng lại những Lựa chọn tối ưu thứ 3 đang tiếp diễn. Bạn đã đạt đến điểm bùng phát, nơi mà người ta không còn chấp nhận những điều không thể chấp nhận, thay vì thế họ cùng nhau tiến đến một tương lai giàu mạnh.
Chiếc chìa khóa chính là trái tim. Cho đến khi chúng ta chưa hiểu được trái tim của những người khác, chứ không chỉ dừng lại ở tâm trí và hệ tư tưởng của họ, thì không điều gì có thể xảy ra. Đó là lý do tại sao việc tạo ra các cơ hội để mọi người lắng nghe lẫn nhau bằng cả trái tim, tâm trí và tinh thần là điều cực kỳ quan trọng. Chỉ có như thế người ta mới có thể vượt qua những con đường phá hoại lỗi thời để hướng đến “điều tốt đẹp hơn”.
Tổng Giám mục Desmond Tutu hiểu được sức mạnh của Lựa chọn tối ưu thứ 3 và xem nó như một “điều tốt hơn”:
Đôi khi, ta bắt gặp được điều tốt đẹp hơn trong cuộc sống... khi thế giới được bao phủ bởi tinh thần trắc ẩn và ngập tràn sự bao dung diệu kỳ; khi mà trong một khoảnh khắc chúng ta được kết nối với nhau bằng những ràng buộc của một nhân loại biết quan tâm nhau, một ý nghĩa phổ quát của Ubuntu, khi phe chiến thắng lập ra Kế hoạch Marshall để giúp tái thiết vùng đất bị tàn phá của những kẻ thù cũ của họ.
Nếu những nhân vật chủ chốt của các xung đột trên thế giới bắt đầu có những hành động mang tính biểu tượng vì hòa bình, thay đổi cái cách họ mô tả kẻ thù, và bắt đầu nói chuyện với họ, hành động của họ cũng có thể thay đổi.
Đó sẽ là một món quà thật kỳ diệu với thế giới, đặc biệt là khi chúng ta bước vào một thiên niên kỷ mới, nếu sự hòa bình chân chính đến với vùng đất của những người dân nói salama, hay shalom (bình an) ở vùng đất của Hoàng tử Hòa Bình³² (Vua Hezekiah - một vị vua Israel thời cổ đại).
³². Desmond Tutu, No Future Without Forgiveness (New York: Doubleday, 1999), 264, 280-81.
Một quốc gia lẽ ra đã không tồn tại
Khi được mọi người yêu cầu giải thích triết lý của Lựa chọn tối ưu thứ 3, tôi có thể trả lời chỉ bằng hai từ: “Thụy Sĩ”. Thường thì họ có những khái niệm giống như tôi muốn nói.
Đa số chúng ta nghĩ về Thụy Sĩ như một vùng đất yên bình, thịnh vượng với những ngọn núi xinh đẹp và chocolate hảo hạng. Nhưng đất nước với ٧ triệu dân này không chỉ có thế - đây là một ví dụ kỳ diệu của lối tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 ở phạm vi một quốc gia.
Hợp lực là dấu hiệu đặc trưng trong tư tưởng Thụy Sĩ. Nếu bạn bước vào một quán cà phê hay một công ty dược phẩm lớn tại Basel vào giữa trưa, với những cánh cửa sổ nhìn ra dòng sông Rhine, bạn sẽ thấy mọi người từ khắp nơi trên thế giới dùng bữa trưa cùng nhau. Bạn sẽ nghe thấy hàng trăm thứ tiếng. Bạn có thể nghe trộm vô số cuộc tranh luận nhiệt tình về khoa học, dược phẩm, nghệ thuật và những phương pháp chữa lành. Bạn có cảm giác rằng đây là những con người thông minh nhất trên thế giới.
Điều gì lôi kéo họ tới đây?
Là một quốc gia, Thụy Sĩ có một câu chuyện thành công không cần bàn cãi. Các công nhân Thụy Sĩ dẫn đầu thế giới về hiệu suất làm việc. Thu nhập bình quân đầu người của Thụy Sĩ đứng tốp đầu thế giới. Chính phủ Thụy Sĩ là “một trong những chính phủ hiệu quả và minh bạch nhất”. Và theo Diễn đàn kinh tế thế giới WEF, Thụy Sĩ nắm giữ vị trí hàng đầu trong nhóm quốc gia có năng lực cạnh tranh tốt nhất thế giới. Họ có “khả năng đổi mới xuất sắc… Các viện nghiên cứu khoa học của họ thuộc hàng tốt nhất thế giới, và sự hợp tác mạnh mẽ giữa các ngành học thuật và các ngành kinh doanh, kết hợp với chi phí đầu tư lớn cho nghiên cứu và phát triển, đảm bảo rằng đa số nghiên cứu sẽ tạo ra những quy trình và sản phẩm có thể thương mại hóa được”³³. Dữ liệu Thế giới về Hạnh phúc (World Database of Happiness – WDH) báo cáo rằng Thụy Sĩ chỉ kém Đan Mạch một khoảng cách rất nhỏ để trở thành quốc gia hạnh phúc nhất trên thế giới.³⁴
³³. Klaus Schwab, The Global Competitiveness Report 2010–2011, World Economic Forum, 14,
http://www3.weforumorgdocsWEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf.
³⁴. R. Veenhoven, Average Happiness in 146 Nations 2000–2009, World Database of Happiness, Rank report Average Happiness, http://worlddatabaseofhappinesseurnlhap_natfindingreportsRankReport_AverageHappinessphp.
Nhưng Thụy Sĩ suýt không thể trở thành một quốc gia như thế.
Thụy Sĩ không có điều kiện thuận lợi nào đối với một quốc gia. Điều kiện địa lý chống lại đất nước này: Người Thụy Sĩ sống ở những phía khác nhau của dãy Alps rộng lớn, được hưởng rất ít tài nguyên thiên nhiên, và hoàn toàn không giáp biển. Ngôn ngữ cũng chống lại đất nước này: Tiếng Pháp được nói ở phía Tây, tiếng Đức được nói ở phía Bắc và phía Đông và tiếng Ý được sử dụng ở phía Nam. Tôn giáo cũng không thuận lợi, với một giai đoạn lịch sử lâu dài bị chia rẽ giữa Kháng Cách (Tân giáo Anh) và Công giáo La Mã (Cựu giáo). Các nhà sử học thắc mắc về đất nước này: “Hãy tưởng tượng việc cố gắng hợp nhất những cộng đồng khác nhau này lại - những người nông dân và thương gia độc lập mạnh mẽ, đặc biệt là khi các khác biệt về tôn giáo, ngôn ngữ và quyền lực luôn muốn tách họ khỏi nhau”.³⁵
³⁵. George A. Fossedal và Alfred R. Berkeley III, Direct Democracy in Switzerland (Piscataway, NJ: Transaction Publisher, 2005), 30.
Lịch sử của Thụy Sĩ cũng không hạnh phúc như người ta vẫn tưởng. Bị chinh phục, chiến tranh và bị chia rẽ nhiều lần, 22 bang hay tỉnh của Thụy Sĩ đụng độ lẫn nhau không ngừng nghỉ trong một nghìn năm. Các bang này bảo vệ quyền lợi và biên giới của riêng mình theo cách đố kỵ lẫn nhau. Trong hàng thế kỷ, thương mại không tồn tại ở đất nước này. “Một mảnh vải, miếng phô mai hay những mặt hàng khác được trao đổi… phải chịu 400 thứ thuế khác nhau.” Tiền là một đống hỗn độn. Bởi mỗi bang ban hành một đơn vị tiền tệ riêng và có đến hơn 700 loại tiền xu khác nhau.³
³ . Fossedal và Berkeley III, Direct Democracy in Switzerland, 31.
Nhưng vấn đề nghiêm trọng nhất vẫn là tôn giáo: “Từ những tranh chấp trong nội bộ Công giáo vào thời kỳ Trung Cổ cho đến xung đột trong cuộc Cải cách Tin Lành, Thụy Sĩ không thoát khỏi sự hận thù tôn giáo đã chia rẽ châu Âu. Đến năm 1845, các bang đã hình thành liên minh Công giáo và liên minh Tin Lành, và cuộc nội chiến nổ ra giữa hai phe vào năm 1847. Nhìn thấy trước một sự sụp đổ hoàn toàn Áo, Pháp và Đức đã sẵn sàng tự phân chia cho mình một phần của đất nước Thụy Sĩ đang bị chia rẽ.
Các lực lượng chính phủ Thụy Sĩ đã may mắn khi được dẫn dắt bởi Tướng Guillaume-Henri Dufour. Là một kỹ sư quân đội đa tài, Dufour chiến đấu trong hàng ngũ của Napoleon và thiết kế cây cầu treo cố định đầu tiên trên thế giới tại Geneva. Nhưng ông cũng là một người yêu hòa bình, chịu nhiều thương đau bởi chiến tranh. Người ta nói về ông rằng: “Ông ấy là một người lính, một người lính có lòng nhân đạo cao cả. Ông gây chiến tranh, nhưng ông biến nó thành một sự khởi đầu của hòa bình”.³⁷
³⁷. “Guillaume-Henri Dufour – A Man of Peace”, International Review of the Red Cross, tháng 9-10/1987, 107.
http://wwwlocgovrrfrdMilitary_LawpdfRC_Sep-Oct-1987.pdf. Truy cập 1/2/2012.
Khi Dufour nắm quyền chỉ huy quân đội Thụy Sĩ, ông ban hành một mệnh lệnh đáng nhớ tới những người lính của mình, rằng phải “xứng đáng để được ghi nhớ vì tinh thần nhân đạo cao thượng”. “Khi băng qua biên giới, hãy để sự giận dữ ở lại phía sau, và chỉ nghĩ về việc hoàn thành nhiệm vụ mà đất nước đặt lên vai anh… Ngay khi chiến thắng thuộc về chúng ta, hãy quên hết mọi cảm xúc hận thù mà hành động như thể những người lính giàu lòng vị tha, vì như thế sẽ càng thể hiện lòng can đảm thực sự của bạn… Hãy bảo vệ những người không có khả năng tự vệ; không cho phép họ bị xúc phạm hay ngược đãi. Đừng phá hủy bất cứ thứ gì nếu không cần thiết; không lãng phí điều gì. Nói ngắn gọn là, hãy cư xử có đạo đức để giành được sự tôn trọng.”³⁸ Quân đội liên bang này đã thể hiện “sự nhẫn nhịn và lòng khoan dung vĩ đại” trong cuộc chiến đó, và các nhà sử học tin rằng công trạng này thuộc về Dufour.
³⁸. William D. McCrackan, The Rise of the Swiss Republic (Boston: Arena Publishing Co., 1892), 330.
Phần lớn thông qua các cuộc đàm phán hòa bình và thỏa ước ngừng chiến, Dufour đã khéo léo chấm dứt cuộc chiến trên chỉ trong 26 ngày. Có rất ít trận đánh thực sự diễn ra, và chỉ có 128 người lính thiệt mạng. (Đối lập với con số này, 8 năm sau, 618.000 người đã chết trong cuộc Nội chiến Mỹ). Sự quan tâm phi thường của Dufour với những người lính bị thương của phe địch và những điều khoản rộng lượng của ông đã giành được sự ngưỡng mộ của phe nổi loạn và giúp thống nhất Thụy Sĩ³ . Và sự cống hiến của Dufour không chỉ dừng lại tại đó, năm 1863, ông đã chủ trì Hội nghị Geneva đầu tiên, và Hội nghị đã cho ra đời Hội Chữ Thập đỏ Quốc tế.
³ . Fossedal và Berkeley, Direct Democracy in Switzerland, 18, 33, 37-38.
Cuộc nội chiến năm 1847 là sự đối đầu giữa phe Tin Lành theo khuynh hướng tự do, công nghiệp với phe Công giáo theo khuynh hướng bảo thủ, nông thôn ở Thụy Sĩ. Đất nước Thụy Sĩ ngày hôm nay là giải pháp thứ ba đối với cuộc xung đột chính trị, kinh tế và tôn giáo đó. Michael Porter cho rằng, “Là một quốc gia nghèo đói vào cuối thế kỷ 19, sản phẩm xuất khẩu chính [của Thụy Sĩ] là những công dân di cư. Đến những thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 20, Thụy Sĩ đã hiện lên như một quốc gia công nghiệp với vai trò vô cùng quan trọng so với diện tích bé nhỏ của nó.⁴
⁴ . Michael E. Porter, The Competitive Advantage of Nations (New York: Free Press, 1990), 20.
Điều này đã xảy ra như thế nào? Làm thế nào mà từ một đất nước bị chia rẽ gần như tan rã, Thụy Sĩ lại trở thành quốc gia liên bang được cho là thành công nhất trên thế giới này?
Một phần lớn công lao thuộc về sự lãnh đạo của Dufour cũng như lòng quảng đại, nhân ái và vị tha mà ông thể hiện với kẻ thù. Sự hận thù giữa người Tin Lành và người Công giáo đã tồn tại từ cuộc Cải cách Tin Lành, khi cả hai bên rơi vào vòng lặp trả thù lẫn nhau. W. H. Auden viết rằng: “Tôi và cả xã hội đều biết, những gì các em học sinh được học/ Những ai bị đối xử xấu xa sẽ quay lại gieo rắc sự xấu xa”.⁴¹
⁴¹. W. H. Auden, “September 1, 1939”,
http://wwwpoemdujourcomSept1.1939.html.
Nhưng sau cuộc nội chiến, có những thứ thay đổi. Người Thụy Sĩ thiết lập một chính phủ liên bang không giống bất cứ chính phủ nào trên thế giới. Để phá vỡ vòng lặp thù hận đã dẫn tới cuộc chiến tranh, họ đã áp dụng một hệ thống dân chủ trực tiếp thông qua Hiến pháp năm 1848. Mặc dù bộ luật được lập bởi cơ quan lập pháp, nhưng bất cứ công dân nào cũng có thể có ý kiến về một điều luật bất kỳ thông qua một quy trình kiến nghị. Sau đó toàn bộ cử tri sẽ bỏ phiếu cho điều luật đó. Những “cuộc bỏ phiếu” này diễn ra khoảng bốn lần một năm. “Sau cuộc bỏ phiếu, người ta thường nói ‘người cầm quyền tối cao (người dân) đã lên tiếng’.” Theo các nhà phân tích, hệ thống này giáo dục công chúng, khuyến khích chia sẻ quyền lực và tôn trọng các nhóm thiểu số, và thôi thúc các nhà hoạch định chính sách trở nên công tâm và đồng thuận⁴². Tất nhiên, sự sai sót là không thể nào tránh khỏi, và nếu quyền con người không được tôn trọng, Tòa án Liên bang Tối cao có thể gỡ bỏ một điều luật.
⁴². Clive H. Church, The Politics and Government of Switzerland (Basingstoke, UK: Palgrave Macmillan, 2004), 143.
Hình thức chính phủ theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 này phần nào đã giúp chấm dứt những xung đột dai dẳng giữa các bang của Thụy Sĩ. Khi cuối cùng tất cả nhân dân Thụy Sĩ đã cảm thấy tiếng nói của mình sẽ được lắng nghe, một sự thay đổi to lớn đã diễn ra trên cả nước. Sự chồng chéo các loại phí cầu đường và đồng xu cũng như sự rối rắm của luật pháp đã biến mất. Hòa bình trở thành một nguyên tắc quản lý; trong thế kỷ sau đó, Thụy Sĩ hoàn toàn tránh được sự tàn phá của hai cuộc thế chiến.
Tuy nhiên, dù nền dân chủ đã mang đến tính “thống nhất trong sự đa dạng” của Thụy Sĩ, đó vẫn không phải là một sự giải thích đầy đủ. Những nhân tố đóng góp khác bao gồm hệ thống giáo dục – nhân tố tích cực nhấn mạnh tầm quan trọng của sự thống nhất sáng tạo mà họ chia sẻ, và xóa bỏ những thù hận cũ. Thêm vào đó, luật pháp Thụy Sĩ không phân biệt sắc tộc. Theo Giáo sư Carol L. Schmid: “Thái độ này nhằm ngụ ý sự tôn trọng cho các thành phần thiểu số, có nghĩa là không phải cứ nhóm đa số thì có quyền quyết định, hay một cá nhân sẽ gặp phải bất lợi chỉ bởi vì anh ta là một thành viên của một nhóm thiểu số”. Cốt lõi thành công của Thụy Sĩ nằm ở thứ mà tôi gọi là “đạo đức của sự tôn trọng”. Trong nghiên cứu về các quốc gia có sự chia rẽ dân tộc, Schmid nhận định rằng: “sự chung sống hòa hợp giữa các dân tộc phụ thuộc phần lớn vào sự công bằng giữa các nhóm… Căng thẳng có xu hướng gia tăng trầm trọng bởi nhận thức cảm thấy bị đối xử bất công rõ ràng giữa các nhóm dân tộc”. Nhận thức này là rào cản lớn với sự hợp lực. Schmid cho rằng xung đột sắc tộc phần lớn là kết quả từ sự kiêu ngạo của những nhóm thượng đẳng. “Các xã hội bạo lực thể hiện rất rõ sự bất bình đẳng trong kinh tế và chính trị”.⁴³
⁴³. Carol L. Schmid, Conflict and Consensus in Switzerland (Berkeley: University of California Press, 1985), 155-56.
Đa dạng nhưng thống nhất, nhiều tôn giáo và nhiều ngôn ngữ nhưng Thụy Sĩ đã cho thế giới thấy làm thế nào để xây dựng một nền văn hóa theo Lựa chọn tối ưu thứ 3. Các nền văn hóa cổ của các bang vẫn được tôn kính. Mọi cá nhân, mọi tôn giáo và mọi ngôn ngữ đều được tôn trọng; tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Ý đều bình đẳng như nhau, “một nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật để chiếu sáng tương lai”. Khi người Thụy Sĩ thể hiện những hành vi tôn trọng này với nhau, “các định kiến xấu về nhau tan vỡ - những định kiến ấy khiến cho người ta trở thành đối thủ, và rồi thành kẻ thù, và cuối cùng là thành nô lệ của nhau”. Kết quả tạo ra là một “cuộc hôn nhân với sự uyên thâm kiểu Đức, thanh lịch kiểu Pháp và hương vị kiểu Ý” đầy tính hợp lực, Frédéric La Harpe, một trong những nhà soạn thảo Hiến pháp Thụy Sĩ viết.⁴⁴ Những người tôn vinh đạo đức tôn trọng, luôn chủ tâm theo đuổi lợi ích của sự đa dạng phong phú quanh mình, không thể nào xa rời sự hợp lực.
⁴⁴. Schmid, Conflict and Consensus in Switzerland, 3.
Liệu vùng đất bị chia rẽ đầy căng thẳng giữa Israel và Palestine có thể trở thành một Thụy Sĩ thứ hai không? Điều đó chỉ xảy ra khi họ quyết định áp dụng tư duy Lựa chọn tối ưu thứ 3 về sự tôn trọng chung và xem trọng sự khác biệt. Nó chẳng phải là một cuộc xung đột không thể nào giải quyết được như một số người vẫn nói. Và cũng không có cuộc xung đột nào không thể giải quyết được. Thành công của Thụy Sĩ không phải là một sự ngẫu nhiên. Người Đức, người Pháp, người Ý ở Thụy Sĩ đã có quá nhiều thế hệ đổ máu bởi những rạn nứt sắc tộc và tôn giáo, nên họ đã chọn thay đổi. Các học giả biết rằng: “Thụy Sĩ trở nên như thế bởi vào những thời điểm quan trọng nhất, sự khéo léo và thông minh của con người đã có thể khắc phục và vượt qua những khó khăn”⁴⁵. Nói cách khác, Thụy Sĩ là một sự lựa chọn.
⁴⁵. Fossedal và Berkeley, Direct Democracy in Switzerland, 30.
Chẳng có lý do nào mà những người khác không thể đưa ra sự lựa chọn tương tự. Vùng đất mà nhiều người gọi là Vùng đất Thánh cũng có thể trở thành một Thụy Sĩ thứ hai. Hãy thử tưởng tượng những Lựa chọn tối ưu thứ 3 có thể đạt được bằng sự kết hợp giữa năng lượng của người Ả Rập và sự thông minh của người Israel. Đó không phải là một giấc mơ hão huyền. Andrew Reding của Viện Chính sách Thế giới (World Policy Institute) đã gợi ý lấy Thụy Sĩ làm hình mẫu cho liên minh Israel – Palestine⁴ . Năm 2010, Alvaro Vargas Llosa, nhà văn người Mỹ Latinh đã tham quan nhà cửa, doanh nghiệp và các con phố buôn bán ở khắp vùng đất này. Những điều ông thấy khiến ông phấn khích: “Nền kinh tế của Israel đang bùng nổ và lãnh thổ Palestine [tại Bờ Tây] đang biết đến sự phồn thịnh của thị trường tự do… Năng lượng kinh tế của các vùng lãnh thổ Palestine, và tinh thần khởi nghiệp đầy mê hoặc của Israel đã cho chúng ta thấy những điều tuyệt vời mà hai xã hội này có thể cùng nhau đạt được. Buồn thay vấn đề không phải do điều này xa rời thực tế như thế nào, mà vì điều đó thật dễ dàng tưởng tượng ra sao”⁴⁷.
⁴ . Andrew Reding, “Call It Israel-Palestine: Try a Federal Solution in the Middle East”, World Policy Institute, 25/6/2002,
http://newspacificnewsorgnewsview_articlehtml?article_id=60. Truy cập 1/2/2011.
⁴⁷. Alvaro Vargas Llosa, “Postcard from Hebron”, Washington Post Writers Group, 2/6/2010, http://wwwpostwritersgroupcom/ archivesvarg100602.htm. Truy cập 12/12/2010.
Dù vậy, tôi vẫn lạc quan rằng thế giới nhìn chung đang có xu hướng hướng tới hòa bình. Vẫn có những khu vực xung đột đau thương, nhưng chúng đang dần giảm đi. Vẫn có những kẻ biến thái muốn đạt được những mục đích tàn độc, nhưng chúng đang ngày càng bị cô lập. Tôi tin rằng thương mại toàn cầu và dân chủ hóa sẽ tiếp tục. Chúng ta nhìn thấy những người trẻ có giáo dục ở các quốc gia đang phát triển – từ Morocco đến Indonesia – nắm quyền tương lai của mình từ những lực lượng áp bức trong quá khứ.
Nhà báo Robert Wright nói về vai trò thú vị của lối tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3 trong lịch sử xung đột loài người. Ông chỉ ra rằng, cuộc sống trên hành tinh của chúng ta đã trải qua những chu kỳ thua-thắng, ở đó sự khan hiếm điều khiển tất cả và luôn có người thắng, kẻ thua. Một người đi chinh phạt xuất hiện, biến con người thành nô lệ, và cuối cùng bị xâm chiếm bởi kẻ khác. Nhưng Wright cho rằng xu hướng của lịch sử thường là hướng tới những giai đoạn có “tổng khác không” – ở đó sự rộng lượng điều khiển tất cả và tất cả mọi người đều thắng. “Bạn đã từng nghĩ đến lúc bạn mua một chiếc xe hơi, có bao nhiêu người ở các lục địa khác nhau đóng góp vào việc chế tạo chiếc xe đó chưa? Đó là những người chịu ảnh hưởng của trò chơi có tổng khác không mà bạn đang tham gia cùng.” Sự hợp lực của loài người có thể dẫn tới việc chấm dứt xung đột giữa con người và các quốc gia khi họ trở nên kết nối sâu sắc với nhau trong việc tạo ra tương lai. Khi sự quan tâm của chúng ta chuyển sang việc cống hiến cho xã hội toàn cầu, sự hận thù quá khứ cũng tan biến. Tôi thấy những triết lý trong kết luận của Wright:
Tựu trung, tôi nghĩ rằng suy cho cùng lịch sử vẫn có lợi ích giá trị trong trò chơi có tổng không bằng không này. Và bằng chứng cho điều này là thứ khiến tôi kinh ngạc, ấn tượng và hạnh phúc nhất – rằng luồn tồn tại có một mặt dành cho đạo đức với lịch sử, có một mũi tên đạo đức. Chúng ta đã nhìn thấy sự tiến bộ về đạo đức theo thời gian.⁴⁸
⁴⁸. “Robert Wright on Optimism”, TEDcom, tháng 2/2006, http://wwwtedcomtalkslangengrobert_wright_on_optimismhtml.
HỌC HỎI TỪ TRUYỀN ĐẠT
Cách tốt nhất để rút ra các bài học từ cuốn sách này đó là truyền đạt lại những gì bạn đọc được cho người khác. Ai cũng biết rằng người dạy học được nhiều thứ hơn so với người học. Do đó, hãy tìm ai đó – đồng nghiệp, bạn bè, người trong gia đình – và dạy người đó những gì bạn học được. Bắt đầu với những câu hỏi kích thích suy nghĩ dưới đây hoặc tự đưa ra câu hỏi của bạn:
• Chúng ta học được gì từ câu chuyện của Mohammed Dajani về sức mạnh đạo đức của lối tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3?
• Margaret Karram nói về việc theo học một trường đại học Do Thái: “Tôi đã không mở miệng trong sáu tháng đầu tiên?”. Theo bạn, tại sao cô ấy im lặng? Ví dụ của cô ấy dạy cho chúng ta điều gì về giá trị của sự đồng cảm?
• Hiệp định Hòa bình Oslo vào năm 1993 đã ra đời như thế nào? Bạn học được gì về quy trình hợp lực từ câu chuyện này?
• Jimmy Carter đã thúc đẩy Hiệp ước Trại David như thế nào? Vì sao câu chuyện này là ví dụ cho tầm quan trọng của việc mang đến cho người khác “bầu không khí tâm lý thấu hiểu”?
• Theo Marc Gopin, vai trò của “những hành động đồng cảm, thấu hiểu” trong giải quyết xung đột là gì?
• Tại sao Daniel Barenboim lại là một “Lựa chọn tối ưu thứ 3 sống động”?
• Theo bạn, dàn nhạc Divan có vai trò gì trong việc tìm kiếm hòa bình cho Trung Đông? Bạn hiểu được điều gì từ những nhạc sĩ trong dàn nhạc này?
• Hãy giải thích tầm quan trọng của mỗi mô thức hiệp lực trong việc tìm kiếm hòa bình.
• Theo truyền thống của Hồi giáo và Do Thái giáo, vài trò của sự tự nhận thức và tự xem xét nội tâm trong giải quyết xung đột là gì?
“Khoảnh khắc mà bạn cân nhắc là sự cứu rỗi cho tâm trí của bạn”, Marc Gopin. Câu nói này có ý nghĩa gì? Vì sao khoảnh khắc đó vô cùng quan trọng trong giải quyết xung đột?
• “Nếu bạn muốn tạo ra một biến đổi mô thức với cảm xúc của ai đó, bạn phải làm họ bối rối bằng cách thực sự lắng nghe họ”. Vai trò của lắng nghe thấu hiểu trong việc tìm kiếm hòa bình là gì?
• Hãy giải thích sự khác nhau giữa hòa giải, kiến tạo hòa bình và xây dựng hòa bình? Ý nghĩa khi nói đến “Xây dựng hòa bình là hợp lực” là gì?
• Hãy giải thích tại sao sự hợp lực tích cực là sự đối lập với chiến tranh.
• Tại sao các học giả nói rằng Thụy Sĩ suýt không thể trở thành một quốc gia?
• Chúng ta học được gì khi so sánh câu chuyện của Thụy Sĩ với câu chuyện xung đột giữa Israel – Palestine?
• Chúng ta có thể lạc quan với xu hướng nào tồn tại trong lịch sử?
HÃY THỬ ĐIỀU NÀY
Khi xem xét các mối quan hệ, hàng xóm hay cộng đồng của chính bạn, có những xung đột nghiêm trọng nào bạn có thể giúp giải quyết hay không? Hãy thử phác thảo những Lựa chọn tối ưu thứ 3. Mời những người khác cùng đóng góp. Sử dụng công cụ “Bốn bước để hợp lực”.
BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
“Bạn có sẵn sàng cho một giải pháp tốt hơn bất cứ giải pháp nào mà chúng ta đang nghĩ ra?”. Nếu có, tiếp tục sang bước 2.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Hãy ghi ra ô trống này những đặc trưng của một giải pháp mà sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng. Thành công trông như thế nào? Nhiệm vụ thực sự cần phải thực hiện là gì? Giải pháp “các bên đều có lợi” cho tất cả các bên liên quan là gì?
3. Tạo ra các Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong ô trống này (hoặc các ô trống khác), hãy tạo ra các mô hình, vẽ tranh, vay mượn ý tưởng, lật ngược tư duy của bạn. Thực hiện nhanh chóng và sáng tạo. Gạt đi mọi phán xét nếu chưa xuất hiện khoảnh khắc thú vị - khoảnh khắc mà bạn biết rằng mình đã đi đến sự hợp lực.
4. Đi đến Hợp lực
Hãy mô tả Lựa chọn tối ưu thứ 3 của bạn và nếu bạn muốn, mô tả cách mà bạn định thực hiện nó.
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHO CÔNG CỤ BỐN BƯỚC ĐỂ HỢP LỰC

Bốn bước để hợp lực: Quy trình này giúp bạn áp dụng các nguyên tắc hợp lực. (1) Thể hiện sự sẵn sàng tìm kiếm một Lựa chọn tối ưu thứ 3. (2) Xác định thành công dành cho tất cả mọi người là như thế nào. (3) Thử nghiệm các giải pháp cho đến khi (4) bạn đi đến sự hợp lực. Lắng nghe thấu hiểu những người khác trong suốt quá trình này.
Làm thế nào để hợp lực
1. Đặt câu hỏi theo Lựa chọn tối ưu thứ 3
Trong một tình huống xung đột hay sáng tạo, câu hỏi này giúp mọi người gạt đi những định kiến vốn có để có thể phát triển được quan điểm thứ ba.
2. Xác định các tiêu chí thành công
Liệt kê những đặc điểm hoặc viết một đoạn văn mô tả một kết quả thành công trông sẽ như thế nào với mọi người? Trả lời những câu hỏi dưới đây khi bạn thực hiện:
• Liệu tất cả các bên có liên quan đều tham gia quá trình thiết lập tiêu chí? Bạn có thu thập nhiều ý kiến từ nhiều người nhất có thể hay không?
• Những kết quả nào chúng ta thực sự muốn? Nhiệm vụ thực sự cần được hoàn thành là gì?
• Những kết quả nào sẽ “có lợi” cho tất cả mọi người.
• Chúng ta có bỏ qua những nhu cầu cố hữu của bản thân để đi đến những giải pháp tốt hơn?
3. Tạo ra Lựa chọn tối ưu thứ 3
Làm theo các hướng dẫn sau:
• Hãy chơi hết mình với nó. Đây không phải là “thực tế”. Mọi người đều biết rằng đây là một trò chơi.
• Tránh những thỏa thuận hoặc đồng thuận nóng vội, hoặc chưa chín muồi.
• Tránh phán xét ý kiến của người khác – hoặc của chính bạn.
• Tạo ra các mô hình. Vẽ tranh lên bảng trắng, phác thảo biểu đồ, xây dựng các mô hình thu nhỏ, viết các bản nháp sơ bộ.
• Truyền đạt ý tưởng cho họ. Đảo ngược lối suy nghĩ thông thường.
• Làm việc nhanh chóng. Đặt ra giới hạn thời gian để giữ cho năng lượng và ý tưởng được tuôn chảy.
• Tạo ra thật nhiều ý tưởng. Bạn không thể tiên đoán trước ý tưởng nào sẽ đưa bạn đến phương án thay thế thứ ba.
4. Đi đến hợp lực
Bạn nhận ra Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cảm giác phấn khích và cảm hứng trong căn phòng. Xung đột cũ đã được xóa bỏ. Phương thức mới đáp ứng những tiêu chí của sự thành công. Cảnh báo: Tránh nhầm lẫn thỏa hiệp với hợp lực. Thỏa hiệp tạo ra sự thỏa mãn nhưng không vui vẻ. Thỏa hiệp có nghĩa là tất cả đều mất đi thứ gì đó. Hợp lực có nghĩa là tất cả đều chiến thắng.
