Từ này vừa trừu tượng vừa mơ hồ, rất khó có một định nghĩa chính xác nào. Nếu bạn nói mình không tin vào ma, chưa từng nhìn thấy ma, người Mã Kiều sẽ khẳng định chắc nịch rằng đó là vì "ngọn lửa" của bạn quá cao.
Ngọn lửa là gì?
Nếu câu hỏi này khó trả lời, ta cũng có thể đổi cách hỏi khác: Ngọn lửa của những người thế nào là cao? Người Mã Kiều sẽ nói: Người thành phố, người có học thức, người phát tài, đàn ông, người đang độ tráng niên, người không bệnh tật, người làm nhà nước, người ở ban ngày, người không tai họa hoạn nạn, người ở gần đường lớn, người ở trong ngày nắng, người ở vùng đồng bằng, người có nhiều họ hàng thân thiết, người vừa ăn no... đương nhiên còn có cả những người không tin vào ma.
Những gì liên quan đến điều này hầu như là toàn bộ vấn đề của đời người.
Suy đoán và suy luận ý của họ, ngọn lửa thông thường chỉ một trạng thái: Trong tất cả các hoàn cảnh tương đối yếu thế của cuộc đời, ngọn lửa của con người liền trở nên thấp bé, lụi tàn, thế là trước mắt yêu ma quỷ quái nổi lên dày đặc. Câu tục ngữ "người nghèo hay gặp ma" đại khái chính là ý này. Tôi nhớ đến mẹ mình, bà từng đọc sách mới, từng làm giáo viên, chưa bao giờ tin có ma. Mùa hè năm 1981, vì sau lưng mọc một cái nhọt độc lớn, bà ốm đến mức thường xuyên ở trong trạng thái nửa mê man, thế là đã nhìn thấy ma. Nửa đêm, bà hoảng hốt kêu lên, run lẩy bẩy lùi vào góc giường, nói ở sau cửa có một người, một phụ nữ họ Vương, là con ma muốn đến hãm hại bà, bảo tôi cầm dao thái thịt giết chết ả ta—tình huống như vậy cứ lặp đi lặp lại ở khoảnh khắc đó, tôi liền nhớ đến từ "ngọn lửa". Tôi nghĩ, lúc này chắc chắn bà đang có ngọn lửa quá thấp, cho nên mới nhìn thấy những thứ tôi không thể nhìn thấy, bước vào thế giới tôi không thể bước vào.
Sau đó bà hoàn toàn không nhớ gì về những chuyện đã xảy ra.
Sức mạnh tri thức không nghi ngờ gì là một trong những nội dung quan trọng của ngọn lửa, là biểu tượng của kẻ mạnh trong cuộc sống hiện thực, nó thúc đẩy cách mạng, khoa học và phát triển kinh tế, đi đến đâu là bóng ma tan biến đến đấy, chuyện ma tiêu tan theo mây khói, trước mặt là một mảnh ánh dương. Vấn đề nằm ở chỗ, nếu như hiểu theo cách của người Mã Kiều, ngọn lửa chỉ là xét về mặt tương đối, kẻ mạnh khi đứng trước kẻ mạnh hơn nữa thì cũng biến thành kẻ yếu thế, vậy thì việc trừ ma đại khái là một mục tiêu không thể quá lạc lối kỳ vọng. Sức mạnh tri thức cũng có lúc chịu đả không đủ dùng, có lúc tan rã trước hiện thực cường đại. Mẹ tôi là người không tin ma. Khi lý trí của bà không thể chống đỡ lại một cái nhọt độc, ma liền tới. Người hiện đại cũng không mấy tin ma, khi năng lượng lý trí của họ không thể giải quyết những bài toán khó như chiến tranh, nghèo đói, ô nhiễm, sự lạnh nhạt, khi không thể xóa bỏ sự lo âu nặng nề trong nội tâm, thì cho dù là ở đô thị khoa học phát triển nhất thế kỷ hai mươi, vẫn sẽ có sự hồi sinh của đủ loại mê tín dị đoan về ma. Cho dù là ở một số người theo chủ nghĩa vô quỷ triệt để hơn, ở những con người hiện đại hoàn toàn tri thức hóa, thì vẫn có thể có hình ảnh của ma (hãy nghĩ đến hội họa trường phái hiện đại), có thể có âm thanh của ma (hãy nghĩ đến âm nhạc trường phái hiện đại), có thể có logic của ma (hãy nghĩ đến thơ ca hoặc tiểu thuyết siêu thực trường phái hiện đại)... Xét theo một ý nghĩa nào đó, văn hóa chủ nghĩa hiện đại chính là một trong những cõi quỷ lớn nhất ngầm sinh ra trong thế kỷ này, là phiên bản học viện của chuyện thần thánh ma quỷ quậy phá, bắt nguồn từ những người có ngọn lửa thấp trong xã hội hiện đại: Người nhà quê, người học ít, người nghèo khổ, phụ nữ, trẻ em và người già, người mắc bệnh, người gặp tai ương hoạn nạn, người không làm nhà nước, người không ở gần đường lớn, người ít họ hàng thân thích, người ở trong đêm tối, người ở trong ngày mưa, người không ở vùng đồng bằng, người đang chịu đói... còn bao gồm cả những người tin vào ma.
Tra cứu tiểu sử của mỗi một nhà văn và nghệ sĩ chủ nghĩa hiện đại quan trọng, không khó để nhận ra, ở những người có ngọn lửa thấp kể trên, thường xuất hiện bóng dáng và đôi mắt sáng ngời của họ.
Tôi là người theo chủ nghĩa vô quỷ. Tôi thường nói, những con ma mà người Mã Kiều phát hiện ra, bao gồm cả những con ma từ nơi khác đến mà họ phát hiện ra, đều chỉ biết nói tiếng Mã Kiều, không biết nói tiếng phổ thông, lại càng không biết nói tiếng Anh hay tiếng Pháp, có thể thấy là không vượt quá phạm vi tri thức của người phát hiện. Điều này khiến tôi có lý do để tin rằng, ma là do chính con người tạo ra. Có lẽ nó chỉ là một thứ ảo giác, một dạng tâm tượng, sinh ra vào lúc thể xác con người hư nhược (như mẹ tôi) hoặc tinh thần hư nhược (như phái hiện đại tuyệt vọng), tình hình cũng gần giống như những gì xảy ra sau khi con người mơ mộng, say rượu, hút ma túy.
Đối mặt với ma, thực ra chính là đối mặt với sự hư nhược của chính chúng ta.
Đây là một trong những mạch tư duy để hiểu về ngọn lửa.
Cho nên, tôi hoài nghi người Mã Kiều vốn không hề xảy ra câu chuyện gọi là Hắc Đan Tử nào (xem mục từ "Kết thân với ma"), vốn không hề có chuyện Thiết Hương đầu thai chuyển thế. Khi tôi quay lại Mã Kiều, Phục Tra đã dứt khoát phủ nhận tính chân thực của câu chuyện này, mắng đó là yêu ngôn hoặc chúng, lời nhảm nhí vô căn cứ. Tôi tin lời Phục Tra. Đương nhiên, tôi không phải hoài nghi những người lớn tiếng tuyên bố tận mắt nhìn thấy Hắc Đan Tử là có ý lừa dối tôi, không, họ có lẽ không cần thiết phải làm vậy. Tôi chỉ nhìn ra điểm đáng ngờ của câu chuyện này từ những mảnh ghép miêu tả rời rạc và mâu thuẫn lẫn nhau của họ. Tôi từng truy vấn cái kết của câu chuyện: Bây giờ Hắc Đan Tử ở đâu? Cô ấy còn có thể đến Mã Kiều nữa không? Họ ấp a ấp úng. Người thì bảo, Hắc Đan Tử đã ăn cá chép đỏ, người ăn loại cá này sẽ không nhớ chuyện kiếp trước nữa, sẽ không đến nữa. Người thì bảo, Hắc Đan Tử theo cậu út đến các thành phố ven biển miền nam kiếm tiền rồi, không tìm thấy nữa. Lại có người bảo, Hắc Đان Tử sợ Bản Nghĩa—ý của cách nói này là: cô ấy không còn mặt mũi cũng không còn dũng khí để đến nữa. Vân vân.
Không có một cái kết chính xác. Đương nhiên cũng chẳng cần một cái kết chính xác, để tôi phải đi xét nét từng ly từng tí. Tôi hoàn toàn không hoài nghi, toàn bộ câu chuyện chẳng qua chỉ là sản phẩm khi ngọn lửa của họ lụi tàn, là một giấc mộng chung của họ, giống như tất cả những gì mẹ tôi nhìn thấy lúc lâm bệnh nặng.
Khi con người hy vọng nhìn thấy cái gì, cái đó rốt cuộc sẽ có ngày xuất hiện. Con người có thể dùng hai thủ đoạn để hiện thực hóa cái đó: Lúc ngọn lửa cao, dùng cách mạng, khoa học và phát triển kinh tế; lúc ngọn lửa thấp, dùng mộng ảo.
Con người với con người vốn dĩ không thể giống nhau. Nếu tôi không thể nâng cao ngọn lửa của đa số người Mã Kiều, tôi nghĩ, tôi không có lý do gì để tước đoạt quyền mộng ảo của họ, không có lý do gì để cản trở họ tưởng tượng Thiết Hương của họ lại quay về Mã Kiều, cùng chị dâu vượt qua ranh giới sinh tử ôm đầu khóc lớn bên bờ đầm sen.