Hợp đồng giữa Đại học Thanh Hoa và Cơ quan trao đổi học thuật Đức quy định thời hạn học tập là hai năm. Ban đầu, tôi cũng chỉ định ở Đức hai năm mà thôi. Trong khoảng thời gian này, thân phận của tôi là sinh viên. Trong mười năm ở Đức, hai năm đời sinh viên này có thể coi là một giai đoạn.
Trong hai năm đó, nói chung, cuộc sống khá bình lặng, không có sóng to gió lớn, không có những chấn động dữ dội. Hitler vừa mới lên nắm quyền không bao lâu, người Đức sùng bái ông ta đến phát điên cuồng. Tôi quen một cô gái, trẻ trung xinh đẹp. Có lần tình cờ nói chuyện với cô ấy về Hitler, cô ấy buột miệng thốt ra: "Nếu tôi có thể sinh một đứa con với Hitler thì đó là vinh dự lớn lao nhất của đời tôi!" Tôi thực sự vô cùng kinh ngạc, nằm mơ cũng không ngờ tới. Tôi chưa từng gặp mặt trực tiếp Hitler, chỉ thường nghe tiếng hắn sủa điên cuồng trên đài phát thanh. Trong số người Đức, số người phản đối hắn cực kỳ ít ỏi. Hai lực lượng nổi tiếng dưới trướng hắn: SA (Sturm-Abteilung, Đội xung kích) và SS (Schutz-staffel, Đội cận vệ), lúc nào cũng thấy nhan nhản trên đường phố. Lực lượng trước mặc quân phục vàng, chúng tôi gọi là "chó vàng"; lực lượng sau mặc quân phục đen, chúng tôi gọi là "chó đen". Hai loài chó vàng đen này chưa bao giờ gây phiền phức cho du học sinh Trung Quốc chúng tôi. Vào cửa hàng, gặp gỡ bạn bè, anh cứ hô "Hitler vạn tuế!", tôi cứ hô "Chào buổi sáng", "Chào buổi trưa", "Chào buổi tối", ai làm việc nấy, nước sông không phạm nước giếng, cũng có thể chung sống hòa bình. Chúng tôi không bao giờ bàn chuyện chính trị với người Đức bình thường.
Thực ra, vào thời điểm đó, dù là ở Trung Quốc hay ở Đức, đều đang đứng trước cơn bão lớn. Hai năm sau, tình hình đã thay đổi rất nhiều.
Điểm này tôi đã lờ mờ nhận ra, nhưng bản thân bất lực, đành rằng sống được ngày nào bình lặng thì hay ngày đó, cố bảo toàn tính mạng trong thời loạn lạc mà thôi.
Về bề ngoài, thị trường vẫn rất phồn vinh, thực phẩm cung cấp cực kỳ đầy đủ, chế độ định lượng chưa được thực hiện, chỉ cần có tiền là mua được mọi thứ. Mỗi sáng tôi đều ăn sáng tại nhà: bánh mì nhỏ, sữa, bơ, phô mai khô, kèm theo một ấm hồng trà. Sau đó đến Viện nghiên cứu Phạn văn, hoặc lên lớp, hoặc tự học. Buổi trưa ăn ở nhà hàng bên ngoài. Ăn xong lại quay về viện nghiên cứu, tôi chưa bao giờ có thói quen ngủ trưa. Buổi chiều cũng là lên lớp hoặc tự học, tối 6 giờ về nhà, bà chủ nhà trọ giữ lại một phần cơm canh nóng mà họ ăn buổi trưa cho tôi ăn tối. Vì vậy, tôi không cần phải giống như người Đức, bữa tối chỉ ăn bánh mì, xúc xích và uống trà.
Cứ như vậy, ngày tháng trôi qua có nề nếp, rất thoải mái.
Cứ đến Chủ nhật, mấy du học sinh Trung Quốc đang sống ở Göttingen hồi đó: Long Phi Viêm, Điền Đức Vọng, Vương Tử Xương, Hoàng Tịch Đường, Lư Thọ... lại không hẹn mà gặp cùng đến bãi cỏ xanh dưới chân núi ngoài thành gọi là "Bãi cỏ Schiller" để gặp mặt. Bãi cỏ này quanh năm xanh mướt như thảm, xung quanh cây cổ thụ cao chọc trời, phía đông tựa vào núi, trên núi cũng cây cối um tùm, đại lâm trường rộng vài chục dặm. Trong núi có khá nhiều thắng cảnh, ví dụ như tháp Bismarck, sừng sững trên đỉnh núi, leo lên nhìn xuống, thu cả thành phố vào tầm mắt. Ngoài ra còn có vài quán cà phê và nhà hàng. Sau khi gặp nhau ở bãi cỏ Schiller, đôi khi chúng tôi cũng vào núi đi dạo, bữa trưa thì ăn luôn trong núi. Gặp được người Trung Quốc, có thể nói tiếng Trung, thật sự cảm thấy vui không kể xiết. Thường là trong những câu chuyện phiếm cười đùa mà quên cả thời gian trôi qua. Đến khi để ý đến thời gian thì màn đêm đã buông xuống, trăng đã lên khỏi ngọn núi phía đông.
Về việc học tập, tôi vẫn dốc toàn lực. Dù ban đầu tôi dự định chỉ ở lại hai năm, nhưng tôi vẫn chuẩn bị để tham gia kỳ thi tiến sĩ. Theo quy định của Đức, thi tiến sĩ bắt buộc phải học ba ngành: một ngành chính, hai ngành phụ. Ngành chính của tôi là Phạn văn, Pali văn, v.v., cái gọi là Ấn Độ học (Indologie), đây là đại cục đã định. Mấu chốt nằm ở hai ngành phụ, mà việc này lại khá đau đầu. Năm đó, khi tôi ở trong nước mắc "bệnh du học" mà chuyện du học còn mờ mịt như Bồng Lai Tam Sơn, tôi đã lập lời thề độc: nhất quyết không viết luận án tiến sĩ liên quan đến Trung Quốc. Lỗ Tấn tiên sinh từng nói, có du học sinh Trung Quốc ở nước ngoài dùng Lão Tử và Trang Tử để giành được học vị tiến sĩ, khiến người Tây kinh ngạc; nhưng sau khi về nước lại giảng về Kant, Hegel. Tôi khinh thường loại tiến sĩ này, quyết không giẫm lên vết xe đổ của họ. Giờ đây đến Đức, bất kể ngành chính hay ngành phụ, tôi quyết không dính dáng đến Trung Quốc học. Tôi nghe nói có một du học sinh học khoa học tự nhiên, muốn đầu cơ trục lợi, chọn Hán học làm ngành phụ. Trong kỳ thi vấn đáp, câu hỏi đầu tiên của giáo sư Hán học là: Đỗ Phủ của Trung Quốc và Shakespeare của Anh, ai trước ai sau? Lịch sử văn học Trung Quốc dài mấy nghìn năm, so với Khuất Nguyên và những người khác, Đỗ Phủ thuộc hàng sau. Còn ở Anh, Shakespeare đã được coi là nhà văn cổ. Du học sinh này có lẽ chịu ảnh hưởng của ấn tượng đó, mở miệng liền nói: "Đỗ Phủ ở sau". Giáo sư Hán học nói: "Anh trượt rồi! Những câu hỏi phía sau không cần nhắc tới nữa".
Nhắc đến thi vấn đáp, tôi muốn bổ sung hai ví dụ nhỏ ở đây để thấy rõ tình hình thi vấn đáp ở Đức, cũng như uy quyền của giáo sư. Cuối thế kỷ 19, bậc thầy y học Đức Virchow có lần thi vấn đáp sinh viên, ông đặt một đĩa gan lợn trên bàn, hỏi sinh viên: "Đây là cái gì?" Sinh viên sững sờ, nửa ngày không nói nên lời. Cậu ta đâu thể ngờ giáo sư lại lấy gan lợn ra cơ chứ. Kết quả là trượt vấn đáp. Virchow nói với cậu ta: "Một người làm công tác y học nhất định phải thực sự cầu thị, nhìn thấy cái gì trước mắt thì nói cái đó. Ngay cả bản lĩnh và dũng khí này cũng không có thì làm sao làm bác sĩ được?" Lần khác, cũng là Virchow này khi thi vấn đáp, ông chỉ chỉ vào quần áo của mình, hỏi: "Đây là màu gì?" Sinh viên ngắm nghía một lúc, trịnh trọng trả lời: "Thưa ngài Cố vấn cơ mật (một danh hiệu vinh dự của các giáo sư thành tựu xuất sắc ở Đức)! Quần áo của ngài từng là màu nâu". Virchow cười lớn, lập tức nói: "Anh đạt!" Bởi vì ông không mấy chú ý đến cách ăn mặc, một bộ quần áo mặc hơn mười năm, màu nâu ban đầu đã biến thành màu đen. Hai ví dụ này tuy nhỏ nhưng ý nghĩa lại vô cùng to lớn. Nó cho chúng ta thấy, giáo sư Đức đã dày công tôi luyện năng lực quan sát vấn đề một cách thực sự cầu thị, không bị bất kỳ can thiệp ngoại lai nào ảnh hưởng như thế nào.
Quay lại chuyện ngành phụ của tôi. Tôi kiên quyết không chọn Hán học, điều này đã không thể thay đổi. Vậy thì chọn cái gì? Tôi đã cân nhắc ngôn ngữ học Anh và ngôn ngữ học Đức. Sau đó lại cân nhắc tiếng Ả Rập. Tôi còn thực sự bỏ công học tiếng Ả Rập một năm. Về sau lại thấy không ổn, quyết định từ bỏ. Cuối cùng chọn ngôn ngữ học Anh và ngôn ngữ học Slav. Nhưng ngôn ngữ học Slav không thể chỉ học mỗi tiếng Nga. Tôi học thêm cả tiếng Nam Tư. Từ đó thiên hạ thái bình.
Viện nghiên cứu ngôn ngữ Slav cũng nằm trong tòa nhà Gauss-Weber. Kể từ đó, ngày nào tôi cũng đến viện nghiên cứu, học suốt cả ngày. Tất nhiên, tinh lực chính vẫn dành cho việc học Phạn văn và Pali văn. Lớp Phạn văn ban đầu chỉ có mình tôi là sinh viên. Khoảng từ học kỳ thứ ba, có thêm hai sinh viên Đức: một người là sinh viên khoa lịch sử, một người là mục sư nông thôn. Người trước đã học cùng giáo sư Sieg vài học kỳ trước khi tôi đến Göttingen. Đến khi học kỳ thứ hai của tôi bắt đầu, anh ta đến tham gia, không mở lớp riêng, học chung một lớp. Ban đầu tôi thực sự rất kính nể anh ta, anh ta là sinh viên cũ. Nhưng chẳng bao lâu sau, tôi phát hiện ra việc học của anh ta khá vất vả. Mặc dù hồi học trung học anh ta đã học tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh, lại biết tiếng Anh và tiếng Pháp, nhưng đối mặt với môn Phạn văn có các quy tắc ngữ pháp phức tạp đến mức không tưởng này, anh ta lại bó tay. Trong lớp, chỉ cần thầy giáo hỏi, anh ta liền trố mắt, cứng họng, ấp a ấp úng, không nói nên lời. Cho đến khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, anh ta bị động viên tòng quân, anh ta vẫn không thể chinh phục được Phạn văn, dùng cách nói của tôi thì chính là, anh ta không vượt qua được "long môn".
Bản thân tôi học Phạn văn cũng chẳng thuận buồm xuôi gió gì. Đây là một loại ngôn ngữ cổ đại có ngữ pháp phức tạp nhất trong các ngôn ngữ được biết đến trên thế giới hiện nay, sự phong phú về biến hóa hình thái hoàn toàn trái ngược với tiếng Hán. Tất nhiên tôi sẽ cảm thấy khó khăn. Nhưng, đã hạ quyết tâm học thì nhất định phải chinh phục được nó. Trong hai năm này, tôi đã nhiều lần thầm hạ quyết tâm: nhất định phải vượt qua "long môn" này.