Ngày xửa ngày xưa, có hai vợ chồng nọ sống trong một căn lúp xúp ở tận chốn thâm sơn cùng cốc, không có hàng xóm láng giềng. Dù vậy, họ chẳng phiền lòng gì cảnh vắng vẻ và đã có thể sống rất hạnh phúc, nếu không có một con chồn mác-ten cứ đêm đêm lại mò đến chuồng gia cầm và bắt đi một con gà. Người đàn ông bẫy đủ mọi cách để tóm tên trộm, ngặt nỗi chẳng những không bắt được kẻ thù, mà có hôm chính ông lại sập bẫy, ngã đập đầu vào đá rồi bỏ mạng.

Cách đó không lâu, con chồn đi dạo quanh để kiếm bữa tối. Thấy người đàn ông chết nằm đó, nó thầm nhủ: “Đúng là một món hời, phen này ta vớ bẫm rồi”; và sau bao phen vất vả lôi được cái xác lên chiếc xe kéo đang đợi sẵn, nó liền đánh xe chở chiến lợi phẩm đi mất. Xe đi chưa được bao xa thì nó gặp một con sóc. Con sóc liền cúi chào và hỏi: “Chào bác! Bác chở gì đằng sau thế?”

Con chồn cười đáp: “Cậu từng nghe chuyện gì kỳ lạ thế này chưa? Lão già mà cậu thấy đây chuyên đặt bẫy quanh chuồng gà để tóm tôi, ngờ đâu lão tự sập bẫy và gãy cổ. Lão nặng lắm, bác giúp tôi kéo xe này một tay nhé.” Con sóc làm theo lời đề nghị, và chiếc xe chầm chậm lăn bánh.

Chẳng bao lâu sau, một con thỏ chạy băng qua đồng cỏ, nhưng liền dừng lại để xem có chuyện gì kỳ lạ đang tới. “Bác chở gì ở đó thế?” thỏ ta hỏi, và con chồn liền kể lại sự sự rồi nài nỉ thỏ cùng kéo xe giúp chúng.

Thỏ ta gắng sức kéo, rồi một lúc sau có thêm một con cáo gia nhập, rồi đến một con sói, và cuối cùng là một con gấu tham gia vào nhóm. Con gấu này tỏ ra hữu ích hơn cả năm con kia cộng lại. Hơn nữa, sau khi cả sáu con đã đánh chén xong người đàn ông thì xác ông cũng nhẹ đi phần nào, kéo xe đỡ nặng hơn hẳn.

Điều tồi tệ là chẳng mấy chốc chúng lại bắt đầu thấy đói, và con sói đói nhất trong đám liền cất lời với những con khác:

“Bây giờ chúng ta ăn gì đây, các bạn, khi mà chẳng còn con người nào nữa?”

“Ta đoán là đành phải ăn đứa nhỏ nhất trong bọn thôi,” con gấu đáp. Con chồn liền quay phắt lại định chộp lấy con sóc vốn bé nhỏ hơn tất thảy những con khác. Thế nhưng con sóc nhanh như chớp trèo vụt lên cây, còn con chồn chợt nhớ ra rằng mình là kẻ đứng hàng thứ hai về vóc dáng nên nhanh trí lẹ làng luồn vào một hốc đá.

“Thế giờ chúng ta ăn gì đây?” con sói lại hỏi sau khi đã hoàn hồn khỏi cơn ngạc nhiên.

“Chúng ta phải ăn đứa nhỏ nhất thôi,” con gấu lặp lại, vừa vươn một chiếc vuốt về phía con thỏ. Nhưng thỏ ta nào phải tay vừa, chưa để chiếc vuốt kịp chạm tới người, nó đã lủi sâu vào trong rừng thẳm.

Giờ đây, khi sóc, chồn và thỏ đều đã chuồn sạch, cáo ta trở thành kẻ nhỏ nhất trong ba con còn lại. Con sói và con gấu liền bày tỏ rằng chúng rất lấy làm tiếc, nhưng đành phải ăn thịt nó thôi. Michael, chú cáo nhỏ, không hề tháo chạy như những kẻ khác mà chỉ mỉm cười thân thiện, rồi nhận xét: “Món ăn ở thung lũng cứ nhạt thế nào ấy; lên núi cao cảm giác thèm ăn vẫn ngon hơn nhiều.” Con sói và con gấu đồng tình, thế là chúng rời khỏi trũng đất hay đi lại để chọn con đường dẫn ngược lên sườn núi.

Chú cáo tung tăng bước đi bên hai người bạn lực lưỡng, nhưng dọc đường chú ranh mãnh rỉ tai sói: “Này Peter, khi tôi bị ăn thịt rồi, anh sẽ tính ăn gì cho bữa tối tiếp theo?”

Câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy lại khiến con sói vô cùng bối rối. Bữa tối tiếp theo chúng sẽ ăn gì, và điều quan trọng hơn nữa là ai sẽ là kẻ để ăn đây? Chúng đã đặt ra nguyên tắc là lúc nào cũng ăn thịt con nhỏ nhất trong nhóm, và một khi con cáo đã mất hút, thì hiển nhiên nó lại nhỏ con hơn gấu rồi.

Những ý nghĩ đó xẹt qua đầu con sói nhanh chóng, và nó vội vàng lên tiếng:

“Các anh em thân mến, chẳng phải tốt hơn nếu chúng ta cùng nhau sống như những người đồng chí, và mỗi người sẽ đi săn cho bữa ăn chung hay sao? Ý kiến của tôi không phải rất hay sao?”

“Đó là điều tuyệt vời nhất mà tôi từng nghe,” chú cáo hưởng ứng. Vì phe cáo và sói áp đảo nên con gấu đành phải ấm ức chấp nhận, dẫu trong thâm tâm nó thích một bữa ăn ngon ngay lập tức hơn là mọi thứ tình nghĩa hảo huyền.

Mọi chuyện trôi qua êm ả được dăm ba bữa; thú rừng vô số kể, và ngay cả con sói cũng có bữa ăn thỏa thích mong đợi. Một buổi sáng, khi cáo ta đang đi tuần quen thuộc thì chú chú ý đến một cái cây cao, mảnh khảnh, trên một chành cao chót vót có tổ chim ác là. Vốn dĩ cáo ta cực kỳ khoái khẩu chim ác là non, nên chú liền lên kế hoạch để tóm bằng được một con cho bữa tối. Cuối cùng, chú nghĩ ra một diệu kế và bèn ngồi bệt xuống gốc cây, đăm đăm ngước nhìn lên.

“Anh đang nhìn gì thế, Michael?” chú ác là từ trên cành cao cất tiếng hỏi.

“Tôi đang ngắm cái cây này. Tự nhiên tôi thấy nó quả là một khúc gỗ tuyệt vời để đẽo đôi giày trượt tuyết mới đấy.” Nghe câu trả lời ấy, chú ác là liền kêu thét lên hoảng hốt và kêu lên: “Ôi, xin anh đừng chặt cây này, người anh em thân mến, tôi cầu xin anh! Tôi đã dựng tổ ở đây, và bầy con nhỏ của tôi còn chưa đủ lông đủ cánh để bay.”

“Tìm được một cây khác làm giày trượt tuyết tốt nhường này đâu phải chuyện dễ,” chú cáo nghiêng đầu, trầm ngâm ngắm nghía cái cây rồi đáp; “nhưng tôi lại không nỡ làm điều nhẫn tâm, thôi thì nếu bạn chịu hiến cho tôi một đứa con nhỏ, tôi sẽ đi tìm gỗ làm giày trượt ở nơi khác vậy.”

Chẳng biết tính sao, tội nghiệp chú ác là đành phải gật đầu đồng ý. Mang nặng đỗi đau thương bay về tổ, chim mẹ đẩy một đứa con non rơi xuống đất. Chú cáo ngoạm lấy con mồi rồi đắc thắng cao chạy xa bay, trong khi chim ác là, dẫu đau đớn khôn nguôi vì mất con, cũng tìm thấy chút an ủi khi nghĩ rằng chỉ có loài chim khôn ngoan xuất chúng mới dám hy sinh một đứa để cứu lấy phần còn lại. Thế nhưng bạn đoán xem điều gì đã xảy ra? Vài ngày sau, người ta lại thấy Michael the fox ngồi ngay dưới cái gốc cây ấy, và một nhát dao cứa vào tim ác là đau nhói khi nó ngó xuống từ cái lỗ nhỏ trên tổ.

“Anh đang nhìn gì thế?” nó run rẩy cất tiếng hỏi.

“Nhìn cái cây này. Tôi đang nghĩ không biết nó làm giày trượt tuyết có tốt không thôi,” chú cáo đáp với giọng lơ đễnh, ra điều không bận tâm đến những gì mình vừa thốt ra.

“Ôi anh tôi, người anh em bé bỏng của tôi ơi, xin đừng làm thế,” chú ác là vừa nhảy loi choi vừa van nài trong tuyệt vọng. “Anh biết rõ chỉ mấy ngày trước anh hứa sẽ tìm gỗ làm giày ở chỗ khác cơ mà.”

“Đúng vậy; nhưng dẫu tôi có lục lọi khắp cả khu rừng, chẳng có lấy một cội cây nào tốt bằng cây này. Tôi rất tiếc vì làm phiền bạn, nhưng thực tình đó không phải lỗi của tôi. Điều duy nhất tôi có thể làm cho bạn là từ bỏ luôn ý định làm giày trượt tuyết, với điều kiện bạn ném xuống cho tôi một đứa con non để đổi lại.”

Và tội nghiệp chú ác là, dẫu khôn ngoan nhường nào, đành ngậm ngùi ném thêm một đứa con thơ nữa xuống tổ; và lần này nó chẳng thể tự an ủi rằng mình khôn ngoan hơn thiên hạ được nữa rồi.

Nó thừ người ngồi bên mép tổ, đầu rũ rượi, lông lá xù xông, trông chẳng khác nào bức tranh thảm hại. Quả thực, nó khác xa với chú ác là lanh lợi, bảnh bao từng được mọi sinh vật trong rừng biết đến, đến nỗi một con quạ bay ngang qua phải dừng lại để hỏi chuyện gì đang xảy ra. “Hai đứa con non không thấy ở trong tổ đâu cả?” con quạ hỏi.

“Tôi buộc phải dâng chúng cho con cáo rồi,” ác là đáp với giọng run rẩy; “nó đã mò đến đây hai bận trong tuần này và đòi đốn ngã cây của tôi để làm giày trượt tuyết, và cách duy nhất tôi có thể mua chuộc nó là cắt cử hai đứa con non cho nó.”

“Ôi, đồ ngốc,” con quạ la lên, “con cáo chỉ đang dọa cậu thôi. Nó làm sao đốn nổi cái cây khi trong tay không có lấy một lưỡi rìu hay con dao nào. Ấy chà, nghĩ đến chuyện cậu đem hy sinh đàn con vô ích! Ấy chà chà! Sao mà cậu dại dột đến thế hỡi giời!” Nói rồi con quạ vỗ cánh bay đi, để lại chú ác là chìm đắm trong nỗi hổ thẹn và buồn tủi.

Sáng hôm sau, chú cáo lại lui tới chỗ quen thuộc trước gốc cây, bởi vì bụng đang réo gọi và một chú ác là non béo bở sẽ là món ăn tuyệt vời cho bữa trưa. Thế nhưng lần này, chẳng còn bóng dáng chú ác là rụt rè, sợ sệt nào ngoan ngoãn nghe lời nữa, thay vào đó là một chú chim ngẩng cao đầu với chất giọng quả quyết.

“Này con cáo thiện lành,” chú ác là vừa nghiêng đầu ra chiều thông thái vừa nói—“này con cáo thiện lành, nghe lời tôi, tốt nhất anh nên chuồn về nhà mau lẹ. Đừng có hòng mà buông lời đòi đốn cây này làm giày trượt tuyết nữa, khi mà trong tay anh chẳng có nổi một con dao hay cái rìu nào để hạ nó!”

“Ai đã dạy cho mày khôn ngoan thế hả?” chú cáo ngẩn người quên cả phép tắc trước bước ngoặt lạ kỳ này.

“Là con quạ đã ghé thăm tôi hôm qua đấy,” chú ác là đáp.

“Lại con quạ đó hả?” cáo ta gằn giọng, “được rồi, tốt nhất từ nay con quạ đó đừng để tao tóm mặt, nếu không thì cái mạng của nó chẳng yên đâu.”

Vốn dĩ là một giống loài ranh mãnh, Michael chẳng mặn mà gì việc kéo dài câu chuyện nên liền rời khỏi khu rừng. Khi ra đến đường cái, nó nằm rạp toàn thân xuống đất, duỗi thẳng cẳng y như đã chết toi. Chẳng mấy chốc, liếc bằng khóe mắt, nó nhận ra con quạ đang bay về phía mình, liền gồng người cứng đờ hơn trước, chiếc lưỡi thè hẳn ra khỏi miệng. Con quạ đang thèm bữa tối cậy cục nhảy phắt tới, cúi đầu toan mổ vào lưỡi cáo thì chú ta chớp nhoáng ngoạm lấy cánh quạ. Biết phen này có giãy giụa cũng vô ích, con quạ bèn van xin:

“À này người anh em, nếu anh quả thực muốn ăn thịt tôi, xin hãy làm cho nó ra ngô ra khoai. Hãy quăng tôi qua vách đá này trước đã, để lông lá của tôi vương vãi khắp chốn, và ai nấy trông thấy đều biết rằng sự khôn ngoan của anh còn cao thâm hơn tôi.” Ý kiến này làm chú cáo vô cùng đắc ý, bởi chú ta vẫn chưa nguôi ngoai chuyện con quạ nả cướp mất bữa ác là non, thế nên chú liền khiêng con quạ đến sát mép vực rồi ném phắt xuống, định bụng sẽ vòng qua con đường mòn quen thuộc để nhặt xác nó dưới chân vực. Nào ngờ, vừa thả tay cho quạ rơi xuống, con quạ đã vỗ cánh vút bay lên không trung, lượn lờ ngay ngoài tầm với của hàm răng kẻ thù và cất tiếng cười giễu cợt: “Này cáo! Ngươi khôn ngoan khoản tóm mồi, nhưng ngặt nỗi chẳng tài nào giữ nổi.”

Cúp đuôi cụp đuôi, chú cáo lủi thủi lẻn vào rừng. Chú chẳng biết kiếm đâu ra bữa tối, vì đoán chắc con quạ đã bay về trước và đánh động cho muôn loài cẩn trọng đề phòng. Ý nghĩ đi ngủ mà bụng đói meo khiến chú vô cùng khó chịu, và trong lúc đang tự hỏi đời mình trôi về đâu thì tình cờ chạm mặt người bạn cũ là gấu.

Tội nghiệp chú gấu vừa mất vợ nên đang tìm người đến khóc mướn, bởi nỗi đau mất đi người bạn đời khiến chú đứt từng khúc ruột. Vừa bước chân ra khỏi cái hang ấm cúng, chú đã đụng mặt sói, được sói gặng hỏi đi đâu. “Tôi đi tìm người đến tang chế,” gấu ta đáp và kể lại sự tình.

“Ôi, để tôi khóc thương thay cho,” con sói hồ hởi nhận lời.

“Anh có biết cách hú không đấy?” gấu hỏi.

“Ơ kìa, đương nhiên rồi bác, đương nhiên chứ,” con sói đáp; nhưng gấu đòi nghe thử một tiếng hú để kiểm chứng xem nó có biết việc hay không. Thế là con sói cất giọng ngâm khúc ai oán: “Hu, hu, hu, hum, hoh,” nó tru lên một hồi náo động khiến gấu ta phải đưa hai chân ôm chặt lấy tai, nài nỉ nó dừng lại ngay.

“Mày chẳng biết tẹo nào cách người ta khóc thương cả. Biến đi cho khuất mắt tao,” gấu bực dọc quát.

Đi tiếp một đọan nữa, chú thỏ đang rúc trong mương nước, thấy gấu liền ngoi lên thăm hỏi và tò mò vì sao trông gấu ta sầu thảm thế. Gấu kể cho thỏ nghe nỗi đau mất vợ cùng công cuộc tìm kiếm người khóc than sành sỏi. Thỏ lập tức xung phong, nhưng gấu cẩn thận bắt thỏ trổ tài trước khi nhận lời. “Pu, pu, pu, pum, poh,” thỏ cất giọng chíp chíp; ngặt nỗi giọng nó nhỏ xíu khiến gấu nghe chẳng lọt tai. “Không phải kiểu này tao cần,” gấu lắc đầu, “thôi tao chào cô nhé.”

Chính khoảnh khắc đó chú cáo bước tới, thấy vẻ mặt phờ phạc của gấu liền dừng bước. “Có chuyện gì thế hả bác?” cáo hỏi, “và bác đang tính đi đâu đấy?”

“Tôi đi tìm người khóc mướn cho vợ tôi,” gấu đáp.

“Ồ, hãy chọn tôi đi,” cáo thưa, và gấu đăm đăm nhìn nó.

“Mày hú có hay không đấy?” gấu hỏi.

“Hay tuyệt luôn, bác cứ nghe thử đây,” đoạn chú cáo ngửa cổ cất giọng gào khóc ai oán: “Lou, lou, lou! người thợ dệt lừng danh, người thợ làm bánh ngọt phu nhân, người đảm đang tề gia nay đã bị giật phăng khỏi tay chồng! Lou, lou, lou! nàng đi mất rồi! nàng đi mất rồi!”

“Cuối cùng ta cũng tìm được kẻ sành nghệ thuật khóc than rồi,” gấu mừng rỡ kêu lên; rồi dẫn cáo về hang, giục nó bắt đầu màn điếu văn người vợ xấu số đang nằm duỗi thẳng trên chiếc giường bọc rêu xám. Nhưng ngặt nỗi điều này chẳng khớp với tính toán của cáo tí nào.

“Ai lại đi khóc lóc thảm thiết trong cái hang này bao giờ,” cáo bảo, “ẩm thấp quá trời. Tốt hơn bác nên khiêng xác nàng ra nhà kho. Ở đó tiếng vọng sẽ hay hơn nhiều.” Thế là gấu khiêng thi hài vợ ra nhà kho, còn bản thân quay về hang nấu ít cháo khoản đãi người khóc thuê. Thỉnh thoảng gấu lại dừng tay lắng tai nghe ngóng tiếng khóc lóc, nhưng im lìm chẳng có âm thanh nào. Cuối cùng, gấu ra tới cửa nhà kho và gọi với vào:

“Sao mày không chịu hú hả bác? Mày đang mải làm gì thế?”

Và chú cáo, thay vì khóc thương người gấu vợ đã chết, lại đang thong thả thưởng thức món thịt vợ gấu, liền đáp vọng ra:

“Bây giờ chỉ còn mỗi cẳng chân với gan bàn chân thôi. Cho tôi xin thêm năm phút nữa là sạch bách!”

Nghe đến đây, gấu lồng lộn chạy đi lấy cái vá múc canh để dạy cho tên phản trúng bài học đích đáng. Nhưng vừa mở cánh cửa nhà kho, Michael đã thủ thế sẵn sàng, luồn qua hai chân gấu rồi vọt thẳng vào rừng sâu. Thấy kẻ phản trúng tẩu thoát, gấu quăng thẳng chiếc vá theo sau, vừa khéo sượt trúng chót đuôi cáo, và đó là lý do vì sao chóp đuôi của mọi loài cáo lại có một đốm trắng.