Thợ săn đã lùng sục khu rừng suốt nhiều năm rồng đến mức chẳng còn một con thú rừng nào sót lại. Dù có đi từ đầu này sang đầu nọ của khu rừng, người ta cũng chẳng thể nào bắt gặp một con thỏ, một chú hươu, một gã heo rừng, hay nghe thấy tiếng chim gáy gù trong tổ. Những loài vật không bỏ mạng thì cũng đã bay biến đi nơi khác. Chỉ còn duy nhất ba sinh linh sống sót, trốn trong lùm cây rậm rạp nhất trên núi cao. Đó là một con tanuki lông xám đuôi dài, vợ nó là một con cáo — cũng thuộc cùng một họ với nó, và đứa con trai nhỏ của chúng.

Cáo và tanuki là những loài vô cùng thông minh, cẩn trọng lại giỏi phép thuật, nhờ vậy mới thoát khỏi số phận thảm khốc của bạn bè. Chỉ cần nghe thấy tiếng dây cung bật hay ánh giáo lấp lánh từ đằng xa, chúng lập tức nằm im thin thít, tuyệt đối không bước ra khỏi nơi ẩn nấp dù bụng có đói cồn cào hay con mồi có thơm ngon đến đâu. "Chúng ta đâu có ngu mà đi đánh đổi mạng sống," chúng tự hào bảo nhau. Nhưng rồi cũng tới ngày, dù cẩn thận đến đâu, chúng cũng đứng trước nguy cơ chết đói vì không còn chút thức ăn nào nữa. Phải làm điều gì đó thôi, nhưng chúng chẳng biết làm gì.

Đột nhiên, tanuki nảy ra một ý tưởng tuyệt hay. "Tôi có kế này rồi!" nó mừng rỡ reo lên với vợ. "Tôi sẽ giả chết, còn bà hãy biến thành một người đàn ông rồi mang tôi vào làng bán. Tìm người mua dễ lắm, vì da tanuki lúc nào cũng đắt hàng; bán xong bà dùng tiền đó mua ít thức ăn rồi về nhà. Tôi sẽ tự tìm cách trốn thoát, bà đừng lo cho tôi."

Cáo khoái chí cười lớn, khoái trá xoa xoa hai chân trước. "Được đấy, lần sau sẽ đến lượt tôi đi," nó bảo, "và ông có thể bán tôi." Nói rồi, cáo hóa phép biến thành một người đàn ông, xóc cái xác cứng đờ của tanuki lên rồi hướng về phía làng mà đi. Dù thấy tanuki khá nặng, nhưng cáo không thể để nó tự đi bộ qua rừng vì như thế sẽ rất dễ bị người ta phát hiện.

Đúng như tanuki dự đoán, người muốn mua rất đông. Cáo bán nó cho kẻ trả giá cao nhất rồi vội vã lấy tiền đi mua thức ăn. Người mua xách tanuki về nhà, quăng nó vào một góc rồi đi ra ngoài. Ngay khi nhận ra chỉ còn lại một mình, tanuki liền rón rén chui qua khe cửa sổ. Nó vừa bò vừa thầm nghĩ mình thật may mắn vì là tanuki chứ không phải cáo, bởi nó biết trèo leo. Ra được bên ngoài, nó nấp dưới một cái rãnh cho tới khi trời chạng vạng tối rồi phi như bay về lại khu rừng.

Khi còn thức ăn, cả ba sống hạnh phúc như những ông hoàng; nhưng chẳng mấy chạp, chạn thức ăn lại trống trơ như cũ. "Bây giờ đến lượt tôi giả chết!" cáo reo lên. Thế là tanuki biến thành một bác nông dân rồi gánh xác vợ trên vai đi về phía làng. Chẳng mấy lúc đã có người hỏi mua, và trong lúc hai bên đang ngã giá, một ý nghĩ độc ác xé ngang qua trí óc tanuki: nếu trừ khử được cáo, thức ăn sẽ còn lại nhiều hơn cho nó và con trai. Vậy là khi nhét tiền vào túi, nó ghé tai người mua thì thầm rằng con cáo chưa chết hẳn đâu, nếu không cẩn thận nó sẽ tẩu thoát mất. Người đàn ông chẳng cần phải nhắc đến lần thứ hai. Hắn giáng một đòn chí mạng vào đầu tội nghiệp của cáo, kết liễu đời nó, còn tanuki ác độc thì mỉm cười bước vào cửa hàng gần nhất.

Trước đây, tanuki rất yêu thương đứa con trai nhỏ; nhưng từ khi phản bội vợ, tính nết nó dường như thay đổi hoàn toàn trong chớp mắt. Nó chẳng buồn chia cho con dù chỉ một mẩu nhỏ thức ăn. Đứa trẻ tội nghiệp hẳn đã chết đói nếu không tự mò mẫm tìm được ít hạt khô và quả dại để ăn, và chú ta vẫn mòn mỏi chờ đợi, luôn hy vọng rằng mẹ mình rồi sẽ trở về.

Rốt cuộc, chú tanuki nhỏ cũng bắt đầu lờ mờ đoán ra sự thật. Tuy nhiên, chú rất cẩn trọng không để tanuki cha nhận ra bất kỳ điều gì, dù từ sáng đến đêm trong đầu chú luôn nung nấu những kế hoạch, trăn trở xem làm cách nào để trả thù cho mẹ một cách đích đáng nhất.

Một buổi sáng, khi chú tanuki nhỏ đang ngồi cạnh cha, chú chợt giật mình nhớ ra rằng mẹ từng dạy cho chú tất cả phép thuật mà bà biết, và chú cũng có thể thi triển phép thuật giỏi chẳng kém gì cha, thậm chí có khi còn giỏi hơn. "Con cũng là một pháp sư giỏi chẳng kém gì cha đâu," chú bất ngờ lên tiếng. Nghe vậy, một luồng khí lạnh chạy dọc sống lưng tanuki cha, dù nó vẫn cười phá lên và vờ như đó chỉ là một lời nói đùa. Nhưng chú tanuki nhỏ vẫn kiên quyết với ý mình, và cuối cùng tanuki cha đề nghị cả hai thực hiện một cuộc cá cược.

"Con cứ biến thành bất kỳ hình dáng nào con thích," nó nói, "và cha cam đoan sẽ nhận ra con. Cha sẽ ra đứng chờ trên cây cầu bắc qua sông dẫn vào làng, còn con muốn biến thành hình thù gì tùy ý, nhưng dù con ngụy trang thế nào cha cũng sẽ thấu suốt." Chú tanuki nhỏ đồng ý rồi đi xuống con đường mà cha chú chỉ. Thế nhưng, thay vì biến hình thành một thứ khác, chú chỉ nép mình vào một góc cầu, nơi chú có thể quan sát mọi thứ mà không bị ai phát hiện.

Chú ẩn nấp chưa được bao lâu thì tanuki cha đi tới và đứng ở gần giữa cầu. Ngay sau đó, đức vua đi ngang qua, theo sau là một toán thị vệ cùng toàn thể triều thần.

"À! Nó tưởng giờ biến thành vua thì ta không nhận ra chắc!" tanuki cha thầm nghĩ. Khi chiếc kiệu lộng lẫy của nhà vua do gia nhân khiêng đi qua, nó liền nhảy tót lên kiệu và gào to: "Ta thắng cược rồi! Con không lừa được ta đâu!" Nhưng thực chất, chính nó mới là kẻ tự lừa mình. Cho rằng có kẻ tấn công nhà vua, lính gác lập tức chộp lấy chân tanuki rồi quăng mạnh nó xuống dòng sông, và làn nước nhanh chóng nuốt chửng lấy nó.

Chú tanuki nhỏ đã chứng kiến tất cả và lòng ngập tràn niềm vui vì cái chết của mẹ đã được trả thù. Sau đó, chú trở về khu rừng, và nếu không cảm thấy nơi ấy quá cô đơn, có lẽ chú vẫn đang sống ở đó cho đến tận bây giờ.

[Theo Truyện cổ dân gian Nhật Bản.]