– Thì anh thấy đấy, – Nikolay Levin tiếp lời, trán nhăn nhúm đau đớn và cơ mặt giật giật.
Rõ ràng là anh đang rất khó khăn để suy nghĩ xem mình nên nói gì và làm gì.
– Kia kìa, anh thấy không?... – Anh chỉ vào mấy thanh sắt được buộc túm lại với nhau bằng dây thừng đang nằm ở một góc phòng. – Anh thấy chưa? Đó là khởi đầu cho một việc mới mà chúng tôi chuẩn bị dấn thân vào. Đó là một hội hợp tác sản xuất...
Konstantin hầu như chẳng nghe lọt tai. Nhìn vào gương mặt hốc hác, mang bệnh lao của anh trai, lòng cậu càng thêm thương xót, và cậu không sao ép mình lắng nghe những gì anh đang kể về hội hợp tác ấy. Cậu thừa hiểu hội hợp tác này chẳng qua chỉ là chiếc phao cứu sinh giúp anh tránh khỏi nỗi tự khinh miệt chính mình. Nikolay Levin lại tiếp tục huyên thuyên:
– Cậu biết đấy, tư bản đang áp bức người lao động. Những người lao động bên ta, tức là nông dân, phải gánh vác toàn bộ sức nặng của lao động, và bị đẩy vào hoàn cảnh dù có làm lụng vất vả thế nào cũng không tài nào thoát khỏi kiếp trâu ngựa. Mọi thặng dư lao động đáng lẽ phải giúp họ cải thiện đời sống, có được chút thời gian thảnh thơi, rồi sau đó là học hành – toàn bộ giá trị thặng dư ấy đều bị bọn tư bản tước đoạt. Xã hội được cấu thành sao cho họ càng làm việc cật lực, thì thương gia và điền chủ càng thu về nhiều lợi nhuận, trong khi họ vẫn hoàn trâu ngựa cho đến tận cùng. Và cái trật tự ấy phải được thay đổi, – anh chốt lại, rồi đưa mắt nhìn em trai đầy dò hỏi.
– Vâng, dĩ nhiên rồi, – Konstantin nói, nhìn chằm chằm vào vết đỏ ửng đã nổi lên trên gò má cao của anh trai.
– Thế nên chúng tôi đang thành lập một hội thợ khóa, nơi toàn bộ quá trình sản xuất, lợi nhuận và các công cụ sản xuất chính sẽ là tài sản chung.
– Hội ấy đặt ở đâu vậy? – Konstantin Levin hỏi.
– Ở làng Vozdrem, tỉnh Kazan.
– Nhưng sao lại ở làng? Theo tôi, ở nông thôn vốn đã có quá nhiều việc phải làm rồi. Lại còn lập hội thợ khóa ở làng làm gì?
– Làm gì á? Bởi vì nông dân cũng vẫn là nô lệ y như trước kia, và đó là lý do tại sao cậu cùng Sergey Ivanovitch không muốn thấy người ta cố gắng giải thoát họ khỏi ách nô lệ ấy, – Nikolay Levin bực bội đáp lời.
Konstantin Levin thở dài, đưa mắt nhìn quanh căn phòng tối tăm và xập xệ. Tiếng thở dài hình như càng làm Nikolay thêm cáu kỉnh.
– Tớ thừa biết quan điểm mang tính quý tộc của cậu và Sergey Ivanovitch. Tớ biết anh ta đã dốc toàn bộ sức mạnh trí tuệ để biện hộ cho những tệ nạn hiện tồn.
– Không; mà sao tự dưng anh lại nhắc đến Sergey Ivanovitch làm gì? – Levin mỉm cười nói.
– Sergey Ivanovitch á? Tớ sẽ nói cho cậu biết tại sao! – Nikolay Levin thét lên đột ngột khi nghe đến cái tên Sergey Ivanovitch. – Tớ sẽ nói cho cậu biết tại sao... Mà nói làm gì nữa chứ? Chỉ có một điều duy nhất... Cậu đến đây gặp tớ làm quái gì? Cậu khinh miệt chuyện này, và cứ việc khinh đi – rồi xéo đi, nhân danh Chúa, xéo đi cho khuất mắt! – anh gào lên, đứng phắt dậy khỏi ghế. – Xéo ngay, xéo đi cho tớ nhờ!
– Em có khinh miệt gì đâu, – Konstantin Levin rụt rè nói. – Em thậm chí còn chẳng tranh cãi với anh cơ mà.
Đúng lúc đó, Marya Nikolaevna quay trở lại. Nikolay Levin giận dữ nhìn thoáng qua cô. Cô nhanh nhẹn bước lại gần anh và thì thầm điều gì đó.
– Tôi không được khỏe; tôi đâm ra cáu gắt, – Nikolay Levin nói, dịu giọng lại và thở dốc; – rồi cậu lại cứ lôi Sergey Ivanovitch cùng bài báo của anh ta ra nói chuyện với tôi. Toàn là thứ vớ vẩn, dối trá, tự lừa mình dối người. Một kẻ chẳng biết gì về công lý thì viết lách được cái gì về nó chứ? Cậu đã đọc bài báo của hắn chưa? – anh hỏi Kritsky, lại ngồi xuống bàn và gạt đống thuốc lá đang vương vãi sang một bên để dọn chỗ trống.
– Tôi chưa đọc, – Kritsky ủ rũ đáp, rõ ràng chẳng có chút hứng thú nào để dấn sâu vào câu chuyện.
– Sao lại không? – Nikolay Levin quay sang chất vấn Kritsky với vẻ bực dọc.
– Vì tôi thấy phí thời gian vô ích khi đọc nó.
– Ồ, nhưng xin lỗi anh, sao anh lại biết là sẽ phí thời gian? Bài báo ấy quá thâm sâu đối với nhiều kẻ – nghĩa là nó vượt quá tầm hiểu biết của họ. Nhưng với tôi thì lại khác; tôi nhìn thấu tư tưởng của hắn, và tôi biết điểm yếu của hắn nằm ở đâu.
Tất cả im lặng. Kritsky thong thả đứng dậy với lấy chiếc mũ.
– Các anh không ăn tối à? Thôi được, chào nhé! Ngày mai ghé qua chỗ thợ khóa nhé.
Kritsky vừa bước ra cửa thì Nikolay Levin mỉm cười và nháy mắt.
– Hắn ta cũng chẳng ra gì đâu, – anh nói. – Tớ thừa biết chứ...
Nhưng đúng lúc đó, Kritsky ở ngoài cửa liền gọi với vào...
– Lại gì nữa đây? – anh ta lẩm bẩm rồi bước ra ngoài hành lang với Kritsky. Bị bỏ lại một mình cùng Marya Nikolaevna, Levin liền quay sang cô.
– Chị ở với anh tôi lâu chưa? – cậu hỏi cô.
– Vâng, hơn một năm rồi. Sức khỏe của ngài Nikolay Dmitrievitch dạo này kém lắm. Ngài Nikolay Dmitrievitch uống rượu nhiều lắm, – cô nói.
– Ý chị là... anh ấy uống thế nào?
– Uống rượu vodka, mà lại rất hại cho sức khỏe.
– Nhiều lắm sao? – Levin thì thầm.
– Vâng, – cô đáp, rụt rè liếc nhìn về phía ngưỡng cửa, nơi Nikolay Levin vừa xuất hiện trở lại.
– Hai người đang bàn chuyện gì thế? – anh hỏi, cau mày và đảo ánh mắt đầy hoảng hốt từ người này sang người khác. – Chuyện gì vậy?
– À, có gì đâu, – Konstantin bối rối đáp.
– Ồ, nếu không muốn nói thì thôi. Chỉ là cậu nói chuyện với cô ta cũng chẳng ích gì đâu. Cô ta dẫu sao cũng chỉ là một ả đàn bà xướng hoạ, còn cậu là một quý ông, – anh nói và giật giật cái cổ. – Tớ hiểu hết đấy, tớ thấy cậu đã cân nhắc tính toán mọi điều, và đang nhìn những khiếm khuyết của tớ với ánh mắt thương hại đúng không, – anh lại bắt đầu lớn tiếng.
– Ngài Nikolay Dmitrievitch, ngài Nikolay Dmitrievitch, – Marya Nikolaevna thì thầm, lại gần anh.
– Ồ, được rồi, được rồi!... Mà bữa tối đâu? À, kia rồi, – anh nói khi nhìn thấy người phục vụ bưng khay đồ ăn bước vào. – Đem đặt vào đây, – anh bực bội nói thêm, rồi chớp lấy chai vodka, rót ngay một ly đầy và nốc cạn một cách thèm thuồng. – Làm một chén không? – anh quay sang em trai, tâm trạng lập tức vui vẻ trở lại.
– Thôi, không nhắc đến Sergey Ivanovitch nữa. Dù sao thì gặp lại cậu tớ cũng rất mừng. Dù gì đi nữa, chúng ta cũng không phải người xa lạ. Nào, cạn ly đi. Kể tớ nghe dạo này cậu đang làm gì nào, – anh tiếp tục, nhồm nhoàm nhai một miếng bánh mì rồi lại rót thêm một ly đầy. – Cậu sống thế nào?
– Em sống một mình ở điền trang như trước kia thôi. Em bận quản lý ruộng đất, – Konstantin đáp, vừa nhìn sự thèm thuồng đến tội nghiệp của anh trai khi ăn uống mà lòng không khỏi kinh hãi, vừa cố giấu đi sự bàng hoàng ấy.
– Sao cậu không lấy vợ đi?
– Duyên phận chưa tới đấy thôi, – Konstantin đỏ mặt đáp.
– Sao lại chưa tới? Còn tớ thì... mọi thứ đã chấm hết rồi! Cuộc đời tớ coi như hỏng bét. Nhưng tớ đã nói rồi, và giờ vẫn cứ nói, rằng nếu phần gia tài của tớ được giao lại vào lúc tớ cần, thì toàn bộ cuộc đời tớ đã khác đi rồi.
Konstantin vội vã chuyển hướng câu chuyện.
– Anh có biết thằng bé Vanya nhà mình đang ở chỗ em không? Nó làm nhân viên ghi sổ trong phòng kế toán ở Pokrovskoe đấy.
Nikolay giật cổ, chìm vào trầm tư.
– Ừ, kể tớ nghe xem dạo này ở Pokrovskoe thế nào rồi. Ngôi nhà vẫn còn đó chứ, cả hàng cây bạch dương và phòng học của chúng ta nữa? Còn Philip người làm vườn, ông ấy còn sống không? Tớ nhớ cái chòi hóng mát và chiếc ghế dài ấy biết bao! Này, nhớ là đừng thay đổi bất cứ thứ gì trong nhà nhé, hãy mau chóng lấy vợ đi, và khôi phục lại mọi thứ y như cũ. Lúc ấy tớ sẽ đến thăm cậu, nếu vợ cậu là một người tử tế.
– Thế thì anh đến với em ngay bây giờ đi, – Levin nói. – Chúng ta sẽ sắp xếp mọi chuyện thật tuyệt vời biết bao!
– Tớ sẽ đến thăm cậu nếu chắc chắn không phải chạm mặt Sergey Ivanovitch.
– Anh sẽ không gặp anh ấy ở đó đâu. Em sống hoàn toàn độc lập với anh ấy mà.
– Ừ, nhưng mặc cậu nói thế nào đi nữa, cuối cùng cậu vẫn phải chọn giữa tớ và hắn, – anh vừa nói vừa rụt rè nhìn vào mặt em trai.
Sự rụt rè ấy khiến Konstantin cảm thấy động lòng.
– Nếu anh muốn nghe lời tuyên bố đức tin của em về vấn đề này, thì em xin nói rằng trong cuộc cãi vã giữa anh và Sergey Ivanovitch, em không đứng về bên nào cả. Cả hai người đều sai. Anh sai về hình thức bên ngoài, còn anh ấy sai về nội tâm.
– A, a! Cậu thấy điều đó cơ à, cậu thấy đấy nhé! – Nikolay vui sướng hét lên.
– Nhưng cá nhân em thì coi trọng tình cảm gắn bó với anh hơn, bởi vì...
– Tại sao, tại sao chứ?
Konstantin không thể nói rằng cậu coi trọng điều đó hơn chỉ vì Nikolay đang bất hạnh và rất cần sự quan tâm, ái ân. Nhưng Nikolay thừa biết đó chính là điều em trai mình muốn nói, và anh cau mày với lấy chai vodka.
– Thôi đủ rồi, ngài Nikolay Dmitrievitch! – Marya Nikolaevna lên tiếng, chìa cánh tay đầy đặn để trần về phía chai rượu.
– Mặc kệ tôi! Đừng có cản! Tôi đánh cho bây giờ! – anh quát.
Marya Nikolaevna mỉm cười dịu dàng và đôn hậu, nụ cười ấy lập tức ánh lên trên gương mặt Nikolay, và cô cầm lấy chai rượu.
– Mà cậu có nghĩ là cô ấy chẳng hiểu gì không? – Nikolay nói. – Cô ấy hiểu tất cả mọi chuyện rành mạch hơn bất cứ kẻ nào trong chúng ta. Chẳng phải ở cô ấy có một nét gì đó thật hiền lành và đáng yêu sao?
– Trước đây chị chưa từng đến Moscow bao giờ à? – Konstantin hỏi cô để lảng chuyện.
– Chỉ là cậu đừng có khách sáo và cứng nhắc với cô ấy quá. Làm thế cô ấy sợ đấy. Chẳng có ai thèm nói chuyện với cô ấy tử tế như vậy ngoài các vị thẩm phán từng xử vụ cô ấy trốn khỏi nhà chứa cả. Chúa ơi, thiên hạ sao mà lắm chuyện vô lý đến thế! – anh chợt kêu lên. – Những thiết chế mới này, nào là thẩm phán hòa giải, hội đồng xứ sở, thật là những thứ quái đản làm sao!
Và anh bắt đầu huyên thuyên kể lể về những lần chạm trán của mình với các cơ quan công quyền mới.
Konstantin Levin lắng nghe, và sự hoài nghi đối với ý nghĩa của mọi thiết chế công cộng – thứ mà cậu cũng chia sẻ với anh trai và thường xuyên bày tỏ – giờ đây lại khiến cậu cảm thấy khó chịu khi nghe phát ra từ cửa miệng anh mình.
– Ở thế giới bên kia chúng ta sẽ hiểu được tất cả thôi, – cậu nói một cách bâng quơ.
– Ở thế giới bên kia! Ồ, tớ không thích cái thế giới bên kia ấy! Tớ không thích đâu, – anh nói, để đôi mắt hoảng hốt của mình dừng lại trên mắt em trai. – Ở đây, ngẫm cho cùng, việc rứt khỏi mọi sự đê tiện và nhơ nhớp, của chính mình lẫn của người khác, lẽ ra phải là một điều hay ho, thế mà tớ lại sợ chết, sợ chết kinh khủng, – anh rùng mình. – Thôi, uống chút gì đi chứ. Cậu thích uống sâm panh không? Hay chúng ta đi đâu đó đi? Đến chỗ mấy người Digan đi! Cậu có biết là dạo này tớ đâm ra mê mẩn tụi Digan và các bài ca Nga lắm không.
Giọng nói của anh bắt đầu lắp bắp, và anh đột ngột chuyển từ đề tài này sang đề tài khác. Với sự giúp đỡ của Masha, Konstantin cuối cùng đã thuyết phục được anh không đi đâu cả và dìu anh lên giường khi anh đã say khướt.
Masha hứa sẽ viết thư cho Konstantin khi cần thiết, đồng thời sẽ tìm cách thuyết phục Nikolay Levin đến sống cùng em trai mình.
