– Anh có biết là anh đang nghĩ gì về em không? – Sergey Ivanovitch nói. – Mọi việc đang diễn ra ở huyện này thật vượt quá mọi giới hạn, theo như lời vị bác sĩ này kể cho anh nghe. Cậu ta là một người rất thông minh. Và như anh đã nói với em trước đây, nay anh lại nói lại: việc em không chịu tham gia các buổi họp và hoàn toàn đứng ngoài công việc của huyện là không đúng. Nếu những người tử tế không chịu nhúng tay vào, thì đương nhiên mọi chuyện ắt sẽ hỏng bét. Chúng ta đóng thuế, rồi tiền bạc cứ thế trôi vào các khoản lương bổng, trong khi chẳng có trường học, chẳng có y tá huyện, chẳng có bà mụ, cũng chẳng có hiệu thuốc – chẳng có gì sất.
– Chà, em cũng đã thử rồi còn gì, anh biết đấy – Levin chậm rãi và miễn cưỡng nói. – Em không làm nổi! Và vì thế thì đành chịu chứ biết sao bây giờ.
– Nhưng sao lại không làm nổi? Anh thú thực là anh không thể hiểu nổi. Sự dửng dưng, sự bất tài – anh không thể chấp nhận được; chẳng lẽ đơn giản chỉ vì lười biếng hay sao?
– Không phải những điều đó. Em đã thử rồi, và em thấy mình chẳng làm được gì cả – Levin nói.
Cậu hầu như chẳng nắm bắt được anh trai mình đang nói gì. Nhìn về phía mảnh đất cày bên kia sông, cậu lờ mờ nhận ra một vật gì đó màu đen, nhưng không thể phân biệt đó là con ngựa hay là người quản lý đang cưỡi ngựa.
– Sao lại gọi là không làm được gì? Em đã thử một lần mà không thành công theo như em nghĩ, rồi em buông xuôi. Sao em lại thiếu lòng tự trọng đến thế?
– Lòng tự trọng! – Levin nói, bị chạm đến tận đáy lòng bởi những lời của anh trai; – Em không hiểu. Nếu ở trường đại học mà người ta bảo với em rằng người khác hiểu về phép tính tích phân còn em thì không, thì khi ấy sự kiêu hãnh mới lên tiếng. Đằng này, trước hết người ta cần phải tự thuyết phục bản thân rằng mình có những phẩm chất nhất định cho loại công việc này, và đặc biệt là toàn bộ công việc ấy phải có tầm quan trọng lớn lao.
– Gì chứ! Ý em là nó không quan trọng ư? – Sergey Ivanovitch nói, cũng bị chạm tự ái không kém khi thấy em trai coi thường bất cứ thứ gì mà anh quan tâm, và tệ hơn nữa là rõ ràng em chẳng thèm chú ý đến những gì anh đang nói.
– Em không cho nó là quan trọng; nó không thu hút được em, em đành chịu vậy thôi – Levin đáp, khi nhận ra cái vật mà cậu vừa nhìn thấy chính là người quản lý, và hình như y đang để cho bọn tá đống lùa trâu bò ra khỏi mảnh ruộng cày. Họ đang lật ngược lưỡi cày lại. “Chẳng lẽ họ đã cày xong rồi ư?” – cậu tự hỏi.
– Thôi nào, thực ra thì... – người anh cả nói, trán nhíu lại trên khuôn mặt đẹp đẽ và thông minh của mình, – cái gì cũng có giới hạn của nó. Tỏ ra độc đáo, chân chất và ghét mọi thứ theo lề thói thì cũng được thôi – anh thừa hiểu chuyện đó; nhưng thực sự, những gì em đang nói hoặc là chẳng có nghĩa lý gì, hoặc là mang một ý nghĩa hoàn toàn sai trái. Sao em có thể nghĩ rằng việc người nông dân – kẻ mà em luôn miệng khẳng định là mình yêu mến...
– Em chưa từng khẳng định điều đó bao giờ – Konstantin Levin thầm nghĩ.
– ...chết mà không được giúp đỡ lại là một điều không quan trọng? Những mụ nhà quê dốt nát để mặc lũ trẻ chết đói, người dân thì chìm đắm trong u tối, bất lực trước mọi tên thơ lại làng, trong khi em có sẵn trong tay phương tiện để giúp đỡ họ, lại không chịu giúp chỉ vì theo em điều đó chẳng có gì quan trọng.
Và Sergey Ivanovitch đặt ra trước mặt cậu một sự lựa chọn: hoặc là em quá kém cỏi nên không nhìn thấy hết những gì mình có thể làm, hoặc là em không chịu hy sinh sự thoải mái, thói hư vinh, hay bất cứ thứ gì khác của bản thân để làm việc đó.
Konstantin Levin cảm thấy mình chẳng còn con đường nào khác ngoài việc chịu thua, hoặc phải thừa nhận mình thiếu nhiệt huyết với lợi ích chung. Điều này khiến cậu vô cùng bực bội và tổn thương.
– Cả hai điều đó đều đúng – cậu kiên quyết nói: – Em không thấy việc đó là khả thi...
– Gì chứ! Chẳng lẽ nếu tiền bạc được phân bổ đợn vị hợp lý thì lại không thể cung cấp dịch vụ y tế hay sao?
– Không thể được, theo như em thấy... Với diện tích ba nghìn dặm vuông của huyện nhà, nào là những đợt băng tan, bão tuyết, rồi công việc đồng áng, em không tài nào hiểu nổi làm thế nào để cung cấp y tế cho khắp mọi nơi. Hơn nữa, em vốn chẳng tin vào y học.
– Ôi chao, thế thì bất công quá... Anh có thể dẫn ra cho em hàng ngàn ví dụ... Nhưng dẫu sao thì còn trường học.
– Cần trường học để làm gì?
– Ý em là sao? Chẳng lẽ lại có hai ý kiến khác nhau về lợi ích của giáo dục ư? Nếu nó tốt cho em, thì nó cũng tốt cho tất cả mọi người.
Konstantin Levin cảm thấy mình bị đẩy vào chân tường về mặt đạo đức, thế là cậu nổi nóng, và vô tình thốt ra nguyên nhân chính khiến cậu dửng dưng với việc công.
– Có lẽ tất cả những thứ đó đều rất hay; nhưng tại sao em cứ phải bận tâm lo lắng gầy dựng những trạm xá mà bản thân em sẽ chẳng bao giờ dùng đến, và những ngôi trường mà em sẽ chẳng bao giờ đưa con cái đến học, nơi mà ngay cả nông dân cũng chẳng muốn cho con cái họ đến, và em cũng chẳng có chút niềm tin vững chắc nào rằng họ nên gửi con đến đó? – cậu nói.
Sergey Ivanovitch ngạc nhiên trong giây lát trước quan điểm bất ngờ này của em trai; nhưng anh nhanh chóng vạch ra một chiến lược tấn công mới. Anh im lặng một chút, kéo cần câu lên, quăng ra lại, rồi mỉm cười quay sang nhìn em.
– Thôi nào... Trước hết, trạm xá là thứ rất cần thiết. Chính chúng ta đã phải cho gọi bác sĩ huyện đến khám cho Agafea Mihalovna cơ mà.
– Ồ, nhưng em nghĩ cổ tay bà ấy sẽ chẳng bao giờ lành hẳn được đâu.
– Điều đó còn phải xem đã... Tiếp theo, người nông dân biết đọc biết viết sẽ là một người thợ hữu ích và có giá trị hơn đối với em.
– Không đâu, anh cứ hỏi bất cứ ai mà anh thích xem – Konstantin Levin quả quyết đáp, – kẻ biết đọc biết viết lại kém hơn hẳn về mặt làm thợ. Còn việc sửa sang đường cái thì là điều bất khả thi; và cứ hễ họ dựng cầu lên là thể nào cũng bị tháo trộm mất.
– Dẫu vậy, vấn đề không phải ở chỗ đó – Sergey Ivanovitch nói, trán nhíu lại. Anh vốn ghét sự cãi lý, và càng ghét hơn những cuộc tranh luận cứ nhảy cóc từ chuyện này sang chuyện khác, lồng vào những điểm mới chẳng có chút liên hệ nào, khiến người ta chẳng biết đường nào mà đáp lời. – Em có thừa nhận rằng giáo dục mang lại lợi ích cho người dân hay không?
– Vâng, em thừa nhận – Levin đáp mà không cần suy nghĩ, và ngay lập tức cậu nhận ra mình vừa nói ra điều mà bản thân không hề nghĩ tới. Cậu cảm thấy nếu đã thừa nhận điều đó, thì người ta sẽ chứng minh được rằng cậu vừa nói những lời nhảm nhí vô nghĩa. Chứng minh bằng cách nào thì cậu không biết, nhưng cậu thừa biết điều đó chắc chắn sẽ được chứng minh một cách logic cho cậu thấy, và cậu chờ đợi những bằng chứng ấy.
Cuộc tranh luận hóa ra lại đơn giản hơn nhiều so với những gì cậu tưởng tượng.
– Nếu em đã thừa nhận đó là một lợi ích – Sergey Ivanovitch nói, – thì với tư cách là một người trung thực, em không thể không quan tâm và đồng tình với phong trào đó, và do đó phải muốn lao động vì nó.
– Nhưng em vẫn không thừa nhận phong trào ấy là đúng đắn – Konstantin Levin hơi đỏ mặt, nói.
– Gì chứ! Thế mà vừa rồi em lại nói là...
– Ý em là, em không thừa nhận nó tốt hay là khả thi.
– Em không thể biết điều đó nếu chưa thử qua.
– Chà, giả sử là như vậy đi – Levin nói, dù thực ra cậu chẳng hề cho là như vậy, – giả sử là như vậy đi chăng nữa, thì em vẫn chẳng hiểu tại sao mình lại phải bận tâm vì nó.
– Sao lại thế được?
– Không; đã bàn đến đây thì xin anh hãy giải thích cho em hiểu từ góc độ triết học xem nào – Levin nói.
– Anh chẳng thấy triết học dính dáng gì ở đây cả – Sergey Ivanovitch nói, với một giọng điệu mà Levin có cảm giác như thể anh không thừa nhận quyền bàn về triết học của em trai mình. Và điều đó khiến Levin phát bực.
– Vậy thì để em nói cho anh nghe – cậu hầm hầm nói, – em cho rằng động lực chính trong mọi hành động của chúng ta suy cho cùng vẫn là tư lợi. Giờ thì trong các cơ quan tự quản địa phương, với tư cách là một điền chủ, em chẳng thấy có thứ gì có thể mang lại sự thịnh vượng cho mình cả; đường sá có khá hơn đâu và cũng chẳng thể khá hơn được; ngựa của em vẫn cõng em đi ngon lành qua những con đường xấu. Bác sĩ với trạm xá chẳng có ích gì cho em. Trọng tài hòa giải chẳng có ích gì cho em. Em chưa bao giờ phải nhờ cậy đến ông ta và cũng sẽ chẳng bao giờ nhờ đến. Trường học chẳng có ích gì cho em, mà thậm chí còn có hại là đằng khác, như em đã nói với anh. Đối với em, các cơ quan tự quản cấp huyện đơn giản chỉ là nghĩa vụ phải đóng bốn xu rưỡi cho mỗi mẫu rưỡi đất, là việc phải đánh xe lên tỉnh, ngủ chung với lũ rệp, và nghe đủ thứ chuyện ngớ ngẩn lố bịch, chứ tư lợi chẳng mang lại cho em chút hấp dẫn nào cả.
– Xin lỗi em nhé – Sergey Ivanovitch ngắt lời với một nụ cười, – tư lợi đã không thúc đẩy chúng ta đấu tranh cho công cuộc giải phóng nông nô, thế mà chúng ta vẫn làm đấy thôi.
– Không! – Konstantin Levin càng thêm phần kích động cắt ngang; – Giải phóng nông nô là chuyện hoàn toàn khác. Ở đó tư lợi có can dự vào chứ. Người ta khao khát rách bỏ cái ách đang đè nặng lên chúng ta, lên tất cả những người tử tế trong số chúng ta. Đằng nào thì việc làm ủy viên hội đồng thành phố và bàn xem cần bao nhiêu phu quét rác, hay xây dựng ống khói thế nào ở một thành phố mà em chẳng hề sinh sống – rồi làm bồi thẩm đoàn đi xét xử một tên nông dân ăn cắp một miếng thịt hun khói, và ngồi liền sáu tiếng đồng hồ để nghe đủ thứ lời ba hoa chích choè từ luật sư bào chữa lẫn bên nguyên, cùng vị chủ tọa tra khảo lão Alioshka đần độn của tôi rằng: “Này bị cáo, anh có thừa nhận hành vi trộm cắp miếng thịt hun khói hay không?” – “Hả?”
Konstantin Levin càng nói càng nhập tâm, và bắt đầu bắt chước giọng điệu của vị chủ tọa lẫn lão Alioshka đần độn: cậu cảm thấy tất cả những điều đó đều hoàn toàn đúng trọng tâm.
Nhưng Sergey Ivanovitch chỉ nhún vai.
– Thế tóm lại ý em muốn nói là gì?
– Ý em đơn giản là thế này: những quyền lợi nào chạm đến em... đến lợi ích của em, thì em sẽ luôn bảo vệ bằng hết khả năng của mình; khi bọn chúng vây bắt bọn anh em sinh viên chúng tôi và cảnh sát đọc trộm thư từ của chúng tôi, em đã sẵn sàng bảo vệ những quyền lợi đó đến cùng, bảo vệ quyền được học tập và tự do của mình. Em có thể hiểu được nghĩa vụ quân sự bắt buộc, thứ ảnh hưởng đến con cái, anh em và chính bản thân em, em sẵn sàng thảo luận về những gì liên quan đến mình; nhưng việc ngồi bàn xem nên tiêu xài bốn mươi nghìn rúp tiền quỹ hội đồng huyện ra sao, hay xét xử lão Alioshka đần độn – thì em hoàn toàn không hiểu nổi, và em không thể làm được.
Konstantin Levin nói cứ như thể đập nước trong lời nói của cậu vừa bị bật tung. Sergey Ivanovitch mỉm cười.
– Nhưng ngày mai sẽ đến lượt em ra trước vành móng ngựa đấy; liệu lúc đó em có thấy vừa ý hơn nếu được xét xử theo tòa án hình sự cũ hay không?
– Em sẽ chẳng ra tòa án nào sất. Em chẳng đi sát hại ai cả, và em cũng chẳng cần đến cái đó. Thôi được, để em nói cho anh nghe cái này – cậu tiếp tục, lại sa đà sang một chuyện chẳng liên quan gì đến vấn đề chính, – chính quyền tự quản cấp huyện của chúng ta và tất cả những thứ tương tự thế – cũng giống như mấy cành bạch dương mà chúng ta cắm xuống đất vào ngày lễ Chúa Ba Ngôi chẳng hạn, để trông giống như một khu rừng mọc tự nhiên ở châu Âu vậy, và em thì không tài nào xuýt xoa ca ngợi hay tin tưởng vào mấy cái cành bạch dương ấy được.
Sergey Ivanovitch chỉ nhún vai, như muốn bày tỏ sự ngạc nhiên không hiểu vì sao mấy cành bạch dương lại có thể chui vào cuộc tranh luận của họ lúc này, dẫu cho anh thực ra đã hiểu ngay ý em trai mình muốn nói gì.
– Xin lỗi em, nhưng thực tình thì người ta không thể tranh luận theo kiểu đó được – anh nhận xét.
Nhưng Konstantin Levin vẫn muốn biện minh cho cái khuyết điểm mà cậu tự nhận thức được là sự thiếu nhiệt tình với phúc lợi công cộng, nên cậu tiếp tục.
– Em cho rằng – cậu nói, – không một loại hoạt động nào có thể bền vững nếu nó không được xây dựng trên nền tảng tư lợi, đó là một nguyên tắc phổ quát, một nguyên tắc triết học – cậu nói, nhắc lại từ “triết học” một cách quả quyết, như thể muốn cho thấy rằng mình cũng có quyền bàn về triết học chẳng kém gì bất kỳ ai.
Sergey Ivanovitch mỉm cười. “Cậu ta cũng có triết học riêng để phục vụ cho bản tính tự nhiên của mình đấy chứ,” anh nghĩ bụng.
– Thôi, tốt hơn là em nên gác chuyện triết học sang một bên đi – anh nói. – Vấn đề cốt lõi của triết học muôn đời nay chính là việc tìm ra mối liên hệ tất yếu tồn tại giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. Nhưng không phải bàn chuyện đó; vấn đề là anh phải đính chính lại phép so sánh của em. Mấy cành bạch dương không phải cứ cắm cọc xuống là xong, mà người ta gieo hạt và trồng hẳn hoi, và người ta phải đối xử với chúng thật cẩn trọng. Chỉ có những dân tộc nào có trực giác nhạy bén về những gì quan trọng và có ý nghĩa trong các thiết chế của họ, và biết cách trân trọng chúng, thì mới có một tương lai ở phía trước – chỉ những dân tộc đó mới xứng đáng được gọi là dân tộc lịch sử thực thụ.
Và Sergey Ivanovitch đưa câu chuyện vào lĩnh vực lịch sử triết học nơi Konstantin Levin không tài nào theo kịp, đồng thời chỉ ra cho cậu thấy toàn bộ sự sai lầm trong quan điểm của mình.
– Còn về sự ghét bỏ của em đối với nó, anh xin lỗi phải nói thế này, đó đơn thuần chỉ là thói lười biếng Nga và tác phong chủ nô cũ kỹ của chúng ta mà thôi, và anh tin chắc rằng ở em đó chỉ là một sai lầm tạm thời rồi sẽ qua đi.
Konstantin im lặng. Cậu cảm thấy mình đã bị đánh bại trên mọi mặt trận, nhưng đồng thời cậu cũng cảm thấy những điều mình muốn nói lại chẳng thể nào lọt nổi vào tai anh trai. Chỉ là cậu không thể quyết định được liệu những điều đó không thể hiểu nổi là vì bản thân cậu không đủ khả năng diễn đạt rõ ràng ý mình, hay là vì anh trai không muốn hoặc không thể hiểu cậu. Nhưng cậu không màng suy diễn thêm nữa, và chẳng buồn đáp lời, cậu đâm ra trầm ngâm về một chuyện hoàn toàn khác mang tính cá nhân.
Sergey Ivanovitch cuộn nốt dây câu vào, cởi dây buộc ngựa, thế là họ đánh xe đi.
