CHƯƠNG MƯỜI BA

Thuyền trưởng Nemo. - Lịch sử người anh hùng chiến đấu cho độc lập của tổ quốc. - Căm thù bọn xâm lược.- Những người cùng đi với thuyền trưởng Nemo. - Cuộc sống dưới nước. - Đảo Lincoln - Nơi trú cuối cùng của tàu “Nautilus”. - Vị trí bí ẩn của đảo.

Khi nghe những lời ấy người đang nằm trên đi văng nhổm dậy, và ánh sáng chiếu rọi vào gương mặt của ông: tư thế mái đầu ông đẹp tuyệt vời, trán cao, cái nhìn kiêu hãnh, bộ râu bạc phơ, mái tóc dày được chải hất ra phía sau.

Ông đứng dậy và tì tay trên lưng đi văng. Mắt ông nhìn bình thản. Có thể thấy rõ rằng bệnh tật lâu ngày đã dần dần gặm mòn sức khỏe của ông, nhưng giọng của ông vẫn còn âm vang khi ông nói bằng tiếng Anh với một vẻ hết sức ngạc nhiên:

- Tôi không có tên, thưa ngài.

- Tôi biết tên của ngài, - Cyrus Smith trả lời.

Thuyền trưởng Nemo nhìn kỹ sư chằm chặp với ánh mắt rực lửa, như muốn tiêu diệt ông ta. Sau đó ngã phịch xuống đi văng thuyền trưởng thì thào:

- Chẳng phải chăng, rốt cuộc thì đằng nào cũng thế cả thôi. Tôi sắp chết rồi.

Cyrus Smith bước lại gần thuyền trưởng Nemo hơn, còn Gédéon Spilett thì nắm tay thuyền trưởng. Tay ông nóng rực. Ayrton, Pencroff, Harbert và Nab đứng ở một khoảng cách khá xa, trong góc căn phòng tuyệt diệu ấy.

Thuyền trưởng Nemo khẽ đưa tay ra hiệu mời kỹ sư và nhà báo ngồi xuống.

Mọi người nhìn thuyền trưởng với niềm xúc động chân thành. Ðây chính là ông, người mà họ gọi là “vị thần của đảo”, con người hùng mạnh, mà nhiều trường hợp can thiệp đã trở thành sự cứu nguy; đây chính là ông, vị ân nhân mà họ chịu ơn biết chừng nào. Trước mặt họ hóa ra là một con người ốm yếu, đang hấp hối, trong khi Pencroff và Nab lại hy vọng nhìn thấy một người gần như vị thánh.

Nhưng làm thế nào mà Cyrus Smith lại có thể biết được thuyền trưởng Nemo? Tại sao thuyền trưởng Nemo đã nhổm phắt dậy khi nghe thấy tên mình, cái tên mà ông nghĩ rằng không ai biết cả?

Thuyền trường lại nằm xuống đi văng và chống khuỷu tay chăm chú nhìn Cyrus Smith ngồi cạnh ông.

- Vậy là, thưa ngài, ngài biết cái tên mà tôi đang mang? - Thuyền trưởng Nemo hỏi.

- Tôi biết - Cyrus Smith đáp, - tôi còn biết cả chiếc tàu ngầm tuyệt diệu tên gì nữa.

- “Nautilus”, - thuyền trưởng hé mỉm cười.

- Vâng, “Nautilus”.

- Thế ngài có biết không?.., Ngài có biết tôi là ai không?

- Biết.

- Vậy nhưng đã ba mươi năm nay tôi không có chút liên hệ nhỏ nào với thế giới con người, ba mươi năm nay tôi sống ở các vực biển sâu, bởi vì đó là môi trường duy nhất, nơi tôi tìm thấy độc lập ấy mà! Ai đã có thể tiết lộ bí mật của tôi thế nhỉ?

- Một người nào đó đã không bị ràng buộc trách nhiệm gì đối với ngài, thưa thuyền trưởng Nemo, và do đó, không thể bị tố cáo là phản bội.

- Phải chăng đó là người Pháp đã tình cờ lọt lên tàu của tôi mười sáu năm trước?

- Chính ông ta.

- Nghĩa là người ấy và hai người cùng đi với ông ta đã không bị chết ở Malstrim, khi “Nautilus” bị mắc ở đó?

- Không, không chết. Và thế là đã xuất hiện một cuốn sách với tựa đề “Hai vạn dặm dưới đáy biển”, trong đó kể về lịch sử cuộc đời của ngài.

- Lịch sử của vài tháng trong đời tôi thôi, thưa ngài! - Thuyền trưởng nói lại với một vẻ linh hoạt.

- Ngài nói đúng - Cyrus Smith xác nhận. - Nhưng chỉ sống gần ngài vài tháng thôi là đủ để phán xét về ngài rồi.

- Như là một tên tội phạm lớn, có phải thế không? Thuyền trưởng Nemo đáp lời, và trên môi ông thoảng một nụ cười kiêu ngạo. - Phải, như một tên phiến loạn, một kẻ ly khai xã hội loài người.

Kỹ sư không trả lời gì.

- Sao ngài im lặng thế, thưa ngài.

- Tôi không có quyền phán xét thuyền trưởng Nemo, Cyrus Smith nói, - ít nhất là phán xét quá khứ của ông ta. Bởi vì không ai, trong đó có cả tôi, biết được cái gì đã buộc ông ta phải sống một cuộc sống kỳ lạ như vậy, mà đã không biết nguyên nhân thì không nên phán xét những hậu quả. Nhưng tôi biết chắc chắn rằng sự can thiệp đầy thiện cảm của ngài đã thường xuyên bảo vệ chúng tôi kể từ ngày chúng tôi có mặt trên đảo Lincoln; tôi biết rằng tất cả chúng tôi suốt đời chịu ơn một ân nhân hùng mạnh, độ lượng, hiền từ ấy là ngài, thưa thuyền trưởng Nemo.

- Vâng, tôi đã giúp đỡ các bạn. - thuyền trưởng Nemo trả lời một cách đơn giản.

Kỹ sư và nhà báo đứng đậy. Những người bạn của họ bước tới, muốn bày tỏ với thuyền trưởng Nemo lòng biết ơn tràn đầy trái tim họ.

Thuyền trưởng Nemo đưa tay ngăn những biểu hiện tình cảm của họ và không giấu nổi xúc động nói:

- Khoan đã, trước hết hãy nghe tôi.

Và thuyền trưởng Nemo đã kể lại toàn bộ cuộc đời mình bằng một ít lời cô đọng và rõ ràng.

Câu chuyện ngắn ngủi, song bệnh nhân đã phải thu hết tàn lực để kể cho hết. Có thể thấy rõ ràng là mỗi lúc ông một yếu hơn. Mấy lần Cyrus Smith đã đề nghị ông nghỉ, nhưng thuyền trưởng Nemo lắc đầu không chịu. Bởi vì ông biết rằng có thể ông không sống được đến ngày mai, còn khi nhà báo đề nghị được chăm sóc ông với tư cách bác sĩ, Nemo trả lời:

- Vô ích, thưa ngài, vô ích. Tôi chỉ còn sống được vài giờ… nữa… thôi.

Thuyền trưởng Nemo gốc người Ấn Độ, con trai của quận vương cai quản hầu quốc Bundelhand hồi ấy được độc lập, cháu của vị anh hùng Tippo-Saib nổi tiếng ở Ấn Độ. Khi cậu lên mười, cha cậu cho cậu sang châu Âu với ý muốn để cậu được học toàn diện, và ông thầm mong đến một lúc nào đó, con trai của ông, như một đối thủ ngang hàng, sẽ chiến đấu chống lại những ai mà quận vương cho là kẻ áp bức đất nước yêu dấu của mình.

Từ mười đến mười ba tuổi, Dakkar, tên cậu bé, một người có nhiều năng khiếu, tâm hồn và trí tuệ cao thượng, đã học, nắm vững các môn khoa học khác nhau, và đạt được những hiểu biết rộng về tự nhiên học, cũng như toán học và văn học.

Thái tử Dakkar đã chu du khắp châu Âu. Nhờ nguồn gốc quí tộc và giàu có, ở đâu chàng cũng được coi là khách quí, nhưng sự an nhàn của cuộc sống thanh lịch chưa bao giờ quyến rũ được chàng.

Trang thanh niên tuấn tú người Ấn Độ bao giờ cũng nghiêm nghị, thậm chí đăm chiêu, và say mê, khao khát hiểu biết. Trái tim chàng rực cháy nổi căm thù không thương xót.

Thái tử Dakkar căm thù. Chàng căm thù đất nước duy nhất mà chàng đã nhất quyết không đặt chân tới, đất nước duy nhất mà những sự ve vãn của nó chàng thường xuyên cự tuyệt; chàng căm thù nước Anh.

Người Ấn Độ ấy là hiện thân của lòng hận thù sôi sục của người bị đánh bại đối với người chiến thắng. Là con trai của một trong số những quận vương chỉ phục tùng Vương quốc Liên hiệp Anh trên lời nói, thái tử thuộc dòng dõi Tippo-Saib được giáo dục theo tinh thần đấu tranh giành độc lập và báo thù, con người tràn đầy tình yêu không gì lay chuyển nổi đối với tổ quốc thơ mộng của mình đang bị người Anh xiềng xích - chàng không muốn đặt chân lên mảnh đất của một nước mà chàng cho là đáng nguyền rủa, bởi vị nó đã nô dịch Ấn Độ.

Thái tử Dakkar trở thành một họa sĩ, một bác học, một nhà hoạt động quốc gia đã từng nghiên cứu đầy đủ mọi ngành nghề ngoại giao trong các triều đình ở châu Âu.

Đối với một người quan sát hời hợt, có thể chàng tỏ rõ là một trong những người theo chủ nghĩa thế giới hiếu kỳ, khao khát hiểu biết tất cả, nhưng không có khả năng hành động, là một trong những nhà du lịch giàu có, một trong những người vô dụng kiêu ngạo, thường xuyên đi khắp thế giới và chẳng thuộc một nước nào cả.

Nhưng trong thực tế chàng hoàn toàn không phải như thế. Người họa sĩ ấy, nhà bác học ấy, con người tài năng ấy trong tâm hồn vẫn là một người Ấn Độ, một người Ấn Độ tràn đầy nỗi khát khao báo thù, một người Ấn Độ ấp ủ niềm hy vọng đến một ngày nào đó khi đồng bào của ông đứng lên đòi các quyền lợi của đất nước mình, sẽ đánh đuổi người ngoại bang ra khỏi đất nước và giành lại độc lập cho tổ quốc.

Và đây, năm 1849, thái tử Dakkar đã trở về Bundelhand. Chàng đã cưới một cô gái dòng dõi quí tộc. Cũng như chàng, trái tim nàng ứa máu khi nhìn thấy những đau khổ của tổ quốc. Người vợ đã tặng chàng hai đứa con, chàng yêu quí chúng tha thiết. Nhưng, trong khi tận hưởng hạnh phục gia đình chàng không thể quên đất nước Ấn Độ đang bị nô dịch. Chàng đợi thời cơ. Và thời cơ đã đến.

Quyền bá chủ của nước Anh là một gánh quá nặng đè lên toàn thể dân cư đất nước Ấn Độ. Thái tử Dakkar đã trở thành chủ xướng của những người bất bình. Chàng đã nhen trong mọi người ngọn lửa căm thù bọn ngoại bang mà chàng đã nhen trong chính bản thân chàng. Chàng đã đi khắp cả bán đảo - các hầu quốc còn được độc lập và các tỉnh đã nằm dưới sự cai quản trực tiếp của người Anh. Chàng đã gợi lại những ngày tháng anh hùng, khi Tippo-Saib chiến đấu bảo vệ tổ quốc đã ngã xuống trong trận chiến đấu ở Seringapatam.

Năm 1857, đã nổ ra cuộc khởi nghĩa lớn của những người Sipai[1]. Linh hồn của cuộc khởi nghĩa là thái tử Dakkar. Chàng đã phát động đông đảo quần chúng đứng dậy. Chàng đã hiến dâng cho sự nghiệp chính nghĩa tất cả tài năng và tài sản của mình. Chàng dũng cảm xông trận trên hàng đầu, liều thân như một người bình thường nhất trong số những người anh hùng đã đứng dậy khởi nghĩa vì sự nghiệp giải phóng tổ quốc. Chàng đã tham gia vào hai mươi trận chiến và đã mười lần bị thương.

Chưa bao giờ quyền bảo hộ của nước Anh đối với Ấn Độ lại bị đe dọa nguy hiểm như vậy, và nếu những người Sipai được chi viện bên ngoài như họ hy vọng, thì ở châu Á đã chấm dứt được sự ảnh hưởng và sự thống trị của Liên hiệp Vương quốc Anh.

Tên tuổi của thái tử Dakkar trong những ngày ấy trở nên lừng lẫy. Người anh hùng mang tên ấy đã không giấu mình và tiến hành cuộc đấu tranh một cách công khai. Cái đầu của chàng đã được trả giá, và mặc dù không có tên phản bội nào giao nộp chàng, nhưng cha, mẹ, vợ và con chàng đã phải trả giá đời mình thay cho chàng - bọn giặc đã giết họ trước khi chàng được biết vì chàng mà tính mạng của những người thân bị đe dọa.

Những người Sipai đã bị đàn áp và các hầu quốc lại bị rơi vào chế độ bảo hộ tàn bạo của nước Anh.

Thái tử Dakkar đã trở về vùng núi Bundelhand… Cô độc và tràn đầy sự kinh tởm vô hạn đối với chính cái tên “con người”, khiếp đảm và căm thù thế giới văn minh hóa, mong muốn vĩnh viễn thoát khỏi thế giới ấy, chàng đã đem bán lấy tiền những tài sản còn lại, tập họp quanh mình những người bạn chiến đấu trung thành nhất và một ngày đẹp trời nọ chàng đã biến mất đâu đó cùng với họ.

Thái tử Dakkar đã đi đâu vậy? Chàng đã đi tìm ở đâu cái nền độc lập mà mặt đất, nơi có con người ở đã khước từ chàng? Ở dưới nước, ở các vực biển sâu, nơi không có ai có thể truy nã chàng.

Thay vì người lính bây giờ là nhà bác học. Một hòn đảo hoang ở Thái Bình Dương được dùng làm nơi nương trú của chàng. Chàng đặt ở đó một xưởng đóng tàu, và một chiếc tàu ngầm đã được đóng ở đó theo các bản vẽ của chàng. Chàng đã tận dụng nguồn điện lực phục vụ cho mọi sự cần thiết trên con tàu ngầm của mình - chạy máy, thắp sáng, sưởi ấm. Tất cả những gì thiên nhiên đã chôn vùi dưới các vực biển và những gì con người đã đánh mất ở đó hoàn toàn đáp ứng các nhu cầu của thái tử Dakkar và tất cả đoàn thủy thủ, mà điều chủ yếu là đã thực hiện được nguyện vọng nóng bỏng nhất của chàng - không có những quan hệ gì nữa với mặt đất. Chàng đã đặt tên cho con tàu là “Nautilus”, đặt tên cho mình là Nemo và biến mất dưới nước.

Thuyền trưởng đã bơi nhiều năm dưới các vực của tất cả đại dương, từ cực này đến cực kia của trái đất. Là một tiện dân Ấn Độ trong thế giới con người, ông đã thu thập những báu vật lạ kỳ ở các thế giới huyền bí dưới nước. Hàng triệu thứ châu báu chìm dưới vịnh Vigo năm 1702, khi những chiếc tàu Tây Ban Nha chở vàng bị đắm ở đây, đã trở thành nguồn của cải không bao giờ cạn đối với ông, luôn luôn thuộc quyền sử dụng của ông, không ai biết đến cả. Ông đã dùng số vàng để giúp đỡ những người chiến đấu cho nền độc lập của đất nước mình[2].

Một thời gian dài ông không có bất kỳ cuộc tiếp xúc nào với con người, nhưng bỗng đêm rạng ngày mồng 6 tháng mười một năm 1866, có ba người đột nhiên xuất hiện trên tàu của ông: giáo sư người Pháp, người hầu của ông ta và người săn cá Canađa. Những người này thuyền trưởng Nemo đã vớt được khi họ bị ngã xuống biển trong cuộc đụng độ giữa “Nautilus” với chiến hạm ALincoln của Mỹ đuổi theo chiếc tàu ngầm này.

Qua giáo sư, thuyền trưởng Nemo được biết rằng họ đã tưởng “Nautilus” khi thì là một động vật biển khổng lồ thuộc họ cá voi, khi thì là một tàu ngầm của bọn cướp biển mà trên tất cả các biển người ta đều đang săn lùng.

Thuyền trưởng Nemo đã có thể quẳng xuống đại dương ba người kỳ quặc đã ngẫu nhiên xâm nhập vào sự tồn tại bí ẩn của ông. Nhưng ông đã không làm như vậy, ông đã giữ họ làm tù binh trên tàu, và trong suốt bảy tháng trời họ đã chứng kiến tất cả những diễn biến kỳ lạ trong cuộc hành trình hai vạn dặm dưới biển của tàu “Nautilus”.

Ngày 22 tháng sáu năm 1867, ba tù binh ấy, không biết gì về quá khứ của thuyền trưởng Nemo cả, đã trốn thoát trên một chiếc thuyền mà họ đánh cắp của tàu “Nautilus”. Nhưng vì trong lúc ấy “Nautilus” bị dòng biển Malstrim rất mạnh cuốn vào bờ biển Na Uy, nên thuyền trưởng cho rằng, bị dòng xoáy khủng khiếp như vậy, những người chạy trốn đã bỏ mạng dưới vực biển. Ông vẫn không biết rằng nhờ một sự kỳ lạ nào đó cả ba người trên đã được những người dân chài ở quần đảo Lofoten cứu thoát, và giáo sư đã trở về Pháp, cho xuất bản một cuốn sách nói về cuộc hành trình bảy tháng bơi trên tàu “Nautilus”, hiến cho các bạn đọc hiếu kỳ nhiều truyện phiêu lưu diễn ra trong cuộc hành trình lạ thường này.

Thuyền trưởng Nemo đã sống như vậy một thời gian lâu nữa, bơi trên tất cả các biển. Nhưng rồi những người cùng đi với ông đã lần lượt chết hết; ông đã chôn cất họ ở nghĩa địa san hô dưới đáy Thái Bình Dương. Trên tàu “Naulilus” trở nên trống trải, trong số tất cả những người đã trốn khỏi thế giới của con người chỉ còn sống mỗi mình thuyền trưởng Nemo mà thôi.

Lúc ấy ông đã 60 tuổi. Ông già cô độc đã đưa được “Nautilus” vào một bến cảng ngầm, nơi tàu của ông thỉnh thoảng đã lặn xuống sau một chuyến bơi.

Bến cảng ấy là một cái hang được tạo thành dưới hòn đảo Lincoln, bây giờ nó vẫn đang là nơi trú đậu của “Nautilus”.

Ðã sáu năm nay thuyền trưởng Nemo sống ở đây, không bơi nữa, vì ông đang đợi chết - đợi cái khoảnh khắc mà ông sẽ hòa nhập với các đồng chí của mình - thì bỗng nhiên, tình cờ ông đã chứng kiến sự việc quả khí cầu với năm tù binh của “những người phía nam” chạy trốn khỏi Richmond bị rơi xuống đảo. Ông mặc áo lặn, làm một cuộc dạo chơi dưới nước cách đảo vài cabeltov, ở nơi kỹ sư Smith đã bị biển nhận chìm. Thuyền trưởng Nemo đã nổi hứng độ lượng và cứu thoát Cyrus Smith.

Thoạt đầu ông định trốn khỏi năm nhà du hành trên khinh khí cầu bị nạn, nhưng lối ra khỏi cảng đã bị bịt kín: do ảnh hưởng của hoạt động núi lửa nên đáy của hang đá ba dan bị trồi lên, và “Nautilus” không thể thoát ra khỏi cái hang ngầm đó nữa.

Thế là thuyền trưởng Nemo ở lại. Ông bắt đầu theo dõi những người láng giềng của mình bị quẳng lên hòn đảo không người và thiếu thốn từ cái cần thiết nhất. Nhưng tự ông không muốn ra mắt họ. Dần dần, thấy đó là những con người cao thượng, có nghị lực, gắn bó với nhau bằng tình hữu ái anh em, ông quan tâm đến cuộc đấu tranh với thiên nhiên của họ. Dù muốn hay không, ông cũng đã đi sâu vào những bí mật trong đời sống của họ. Với bộ đồ lặn ông đã luồn lách xuống đáy hố biển ở dưới Lâu đài đá hoa cương, leo theo các bậc thành giếng lên tận miệng trên, nghe những người di dân kể về quá khứ của mình, nói về tình hình hiện tại của họ và các kế hoạch cho tương lai… Phải, những con người tình cờ bị rơi lên đảo xứng đáng được kính trọng và có thể hòa giải giữa thuyền trưởng Nemo với nhân loại.

Thuyền trưởng Nemo đã cứu Cyrus Smith; cũng chính ông đã dẫn con Top về Lán tạm, ông đã thả xuống mũi Tìm thấy chiếc hòm đựng chừng ấy đồ dùng cần thiết cho những người di dân; ông đã cởi dây buộc cho chiếc thuyền trôi xuôi dòng sông Tạ ơn; trong lúc bầy vượn đột nhập, ông đã thả chiếc thang dây buộc ở cửa Lâu đài đá hoa cương xuống, đã bỏ chiếc chai đựng thư xuống biển, báo tin Ayrton đang ở trên đảo Tabor; ông đã cho nổ chiếc tàu cướp biển bằng một trái thủy lôi đặt dưới đáy eo biển; ông đã đem thuốc sunfat quinin đến và cứu sống Harbert, và cuối cùng, cũng chính ông đã tiêu diệt bọn cướp biển bằng đạn điện - phát minh của ông để săn dưới biển. Đấy là những lời giải thích cho chừng ấy sự kiện mà trước đó cứ tưởng như là siêu nhiên; tất cả chúng đều chứng tỏ sự độ lượng và sự hùng hậu của thuyền trưởng Nemo…

Thuyền trưởng Nemo kết thúc câu chuyện về đời mình. Khi ấy Cyrus Smith mới nói, ông đã nhắc lại tất cả những trường hợp mà sự can thiệp của người lạ mặt độ lượng tỏ ra có lợi cho vùng di dân, và đã nhân danh cá nhân và nhân danh các bạn của mình cảm ơn thuyền trưởng về tất cả những gì mà ông đã làm cho họ.

Nhưng thuyền trưởng Nemo không yêu cầu sự biết ơn về những giúp đỡ của mình. Một ý nghĩ cuối cùng đã làm cho ông xúc động và khi bắt tay kỹ sư, ông nói:

- Còn bây giờ, thưa ngài, khi các ngài đã biết cuộc đời tôi, các ngài hãy phán xét tôi đi.

Khi nói điều ấy, có lẽ thuyền trưởng muốn ám chỉ trường hợp rủi ro mà ba người nước ngoài tình cờ lọt lên tàu “Nautilus” đã chứng kiến. Về chuyện này chắc giáo sư người Pháp đã kể trong cuốn sách của mình và hẳn là đáng buồn.

Thật ra, mấy ngày trước khi giáo sư và hai người của ông chạy trốn, “Nautilus”, lúc ấy đang ở trên các độ vĩ bắc của Ðại Tây Dương, đã xông vào một chiến hạm truy kích nó, lấy cả thân tàu đâm vào và nhận chìm chiến hạm ấy không chút thương tiếc.

Cyrus Smith hiểu ý ám chỉ và không trả lời gì.

- Vì đó là một chiến hạm Anh - Thuyền trường Nemo kêu lên, trong ông thoáng sống lại hình ảnh thái tử Daccar. - Một chiến hạm Anh! Các ngài có nghe rõ không? Nó đã tấn công tôi. Nó đã hãm tôi vào một cái vịnh hẹp, nông… Tôi cần phải thoát ra... và tôi đã thoát ra được! - Sau đấy, ông đã nói bình tĩnh hơn. - Cả pháp lý lẫn công lý đều thuộc về tôi, ở khắp mọi nơi, hễ có thể là tôi đều làm điều thiện cho mọi người. Cũng có khi phải làm cả điều ác. Không phải khi nào sự tha thứ cũng là hành vi đúng đắn đâu!

Và, sau khi ngưng một chút, thuyền trưởng Nemo nhắc lại:

- Các ngài nghĩ gì về tôi, thưa các ngài?

Cyrus Smith đã chìa tay cho thuyền trưởng bắt và trả lời bằng một giọng nghiêm trang:

- Thưa thuyền trưởng Nemo, lỗi của ngài là ở chỗ ngài đã định làm sống lại quá khứ và đã đấu tranh chống lại tính tất yếu, chống lại cái tiến bộ. Những sự nhầm lẫn như vậy gây cho một số người sự khoái trá, làm những người khác tức giận, lý trí của con người có thể hiểu được, còn phán xử chúng thì chỉ có trời mà thôi. Ngài đã đi theo con đường không đúng, xuất phát từ những động cơ lành mạnh... Những sai phạm của ngài thuộc số những sai phạm không bôi nhọ thanh danh, và ngài chẳng có gì phải sợ sự phán xét của lịch sử. Lịch sử ưa thích những hành động cuồng dại mang tính anh hùng, mặc dù sẽ tuyên án nghiêm khắc những hậu quả của chúng.

Thuyền trưởng Nemo thở dài nặng nhọc và giơ tay lên trời, khẽ nói:

- Tôi đã làm, đúng hay là không đúng?

Cyrus Smith nhắc lại:

- Về những hành vi vĩ đại hãy để trời phán xét, vì mọi sự đều từ trời mà ra! Thưa thuyền trưởng Nemo, những con người lương thiện đang đứng đây, những người đã được ngài giúp đỡ nhường ấy, sẽ luôn luôn khóc thương ngài.

Harbert bước đến thuyền trưởng Nemo và quì xuống, cầm tay ông, hôn.

Những giọt lệ từ mắt người hấp hối trào ra.

- Con của ta, - Ông thì thào, - cầu phước cho con!...

❀ ❀ ❀

[1] Trong tiếng Hinđi, Urdu, Sipai có nghĩa là binh lính. Ở đây nói đến những người lính Ấn Độ đánh thuê cho quân đội Anh đã làm hạt nhân trong cuộc khởi nghĩa nhân dân ở Ấn Độ (1857-1859) chống ách thống trị của thực dân Anh nổ ra ở châu thổ sông Hằng (N.D).

[2] Ở đây nói đến cuộc khởi nghĩa của những người Hy Lạp mà thuyền trưởng Nemo đã thực sự giúp đỡ bằng cách đó (Chú thích của tác giả).