Tháng hai, băng tuyết tan chảy, cỏ cây ngả xanh. Vùng vương kỉ Lạc Dương lác đác bóng trâu cày, trên cánh đồng tiêu điều cuối cùng cũng có chút ít sinh khí.
Chẳng biết từ năm nào, Chu vương đã không còn tự mình tổ chức đại lễ cày ruộng mùa xuân nữa. Hàng năm đều do thái tử hoặc thừa tướng thay mặt cầm cày bắt đầu mùa vụ, năm này qua năm khác, đại lễ cày ruộng mùa xuân mùng mười tháng hai liền trở thành một hình thức làm cho có lệ. Vào tháng hai khi rồng ngẩng đầu, người nước vùng vương kỉ không còn cái tinh thần phấn phát siêng năng cày cấy "một năm vì kế hoạch ở mùa xuân" nữa. Cảnh sắc mùa xuân tươi đẹp này, thế ra cũng chỉ trở thành một tiết lệnh để kết thúc kỳ ngủ đông mà thôi.
Nghi lễ khởi cày ở ruộng nhà vua vùng ngoại ô lạnh lẽo quạnh hiu, hầu như không còn người nước nào đi nghe khúc "Chu Tụng" trang nghiêm hòa nhã, đi xem bộ dáng thiên tử cũ kỹ bày biện nữa. Những người nông phu ở trong thành, từng tốp ba tốp năm nối đuôi nhau dắt trâu vác cày, đi ra khỏi cửa thành, vào ở trong những ngôi nhà tranh giữa vùng tỉnh điền, thong thả bắt đầu việc cày cấy ruộng công dưới ánh nắng ấm áp.
Đây là truyền thống cổ xưa của người Chu, việc cày cấy mùa xuân bắt buộc phải bắt đầu từ mảnh ruộng công ở chính giữa tỉnh điền trước tiên. Vào thời nhà Chu hưng thịnh, năm nào vào ngày này, quan lại vương thất đều phải thân lâm ruộng công của từng tỉnh ở vương kỉ, thay mặt thiên tử ban thưởng cho tám hộ nông dân bắt đầu cày cấy, việc cày cấy mùa xuân bận rộn ngập tràn niềm vui lúc đó mới chính thức bắt đầu.
Ngày nay, tất cả những điều này đều không còn nữa. Tiếng cười nói vui vẻ trên cánh đồng ngày xuân, sinh khí bừng bừng của việc cày bừa lao động, đều theo sự trầm luân của vương khí Lạc Dương mà phai nhạt tiêu tan. Người nước vùng vương kỉ chỉ là giẫm lên dấu chân xa xưa của tổ tiên, tuân theo lòng trung thành đã tích tụ từ hàng nghìn hàng trăm năm, vẫn như cũ cày cấy mảnh ruộng công thuộc về vương thất trước tiên.
Đang lúc chính ngọ, cửa nam Lạc Dương phi ra ba con ngựa nhanh, chạy dọc theo con đường đê của mương máng tỉnh điền hướng về phía sâu trong cánh đồng.
— Ái! Mau nhìn kìa, sứ giả thiên tử, sắp ban thưởng cày cấy rồi!
Có người ngạc nhiên vui mừng kêu lên.
— Để ta xem nào. Hừ! Sứ giả thiên tử gì chứ? Đó là ba huynh đệ nhà họ Tô mà.
— Đừng nằm mộng nữa. Thiên tử á, còn chưa ngủ dậy kìa. Hán tử múc nước bên bệ giếng cười ủ rũ.
— Anh em nhà họ Tô ra khỏi thành, để xem vương điển khởi cày á? Chậc chậc chậc!
Một người phụ nữ hết sức kinh ngạc.
Nam nữ tám hộ cùng cày ruộng công cười ồ lên, một lão già dừng đường cày lại:
— Các ngươi đều không đi xem, anh em nhà họ Tô lại có tâm trạng rảnh rỗi đi xem cái kinh điển cổ rích đó ư? Nhìn sang phía đông kìa, đó là biệt trang nhà họ Tô, cửa nhà họ Tô có chuyện lớn rồi đấy.
Phía đông nam cánh đồng ngoài thành, một rừng liễu vừa chuyển sang màu xanh biếc, nổi bật tươi non trên cánh đồng khô vàng. Sâu trong rừng liễu, ẩn hiện một trang viên lớn lợp ngói gạch màu xanh. Đất đai ngoài trang viên mương máng dọc ngang, trong tỉnh điền lác đác bóng trâu cày, tiếng ca văng vẳng ẩn hiện. Trong trang viên khói bếp lượn lờ, tiếng gà gáy chó sủa. Giữa chốn vùng ngoại ô Lạc Dương lười biếng khốn đốn, trang viên này lại là một mảnh hưng thịnh hiếm có.
Đây chính là biệt trang nhà họ Tô khiến người nước Lạc Dương nhìn bằng con mắt thèm thèm ngạc nhiên.
Theo lễ pháp của người nước Chu, đất đai bốn phía vương thành do thiên tử trực tiếp quản lý, gọi là vương kỉ. Dân chúng vương kỉ gọi là người nước. Lúc đó đất đai rộng lớn, dân số thưa thớt, người nước đều ở trong vương thành. Chỉ có bần nông không có thân phận người nước, mới ở trong những ngôi nhà tranh gọi là "điền ốc" ở cánh đồng ngoài thành.
Cho đến thời kì Xuân Thu loạn thế, thành trì vẫn là mạch máu của quốc gia, tập trung hầu như toàn bộ tài sản xã hội và tinh hoa dân số. Cho nên, chiến tranh thời đó mới lấy việc đánh chiếm thành trì làm mục đích chiến thắng, mỗi trận đánh không nói chiếm đất bao nhiêu, mà chỉ nói "nhổ thành" mấy cái.
Cứ mỗi độ mùa thu hoạch cày bừa, người nước ở trong thành mới ra khỏi thành, vào ở trong những ngôi nhà cày cấy ở tỉnh điền ngoài cánh đồng. Việc đồng áng kết thúc, liền lại quay về trong thành sinh sống.
Bãi bể hóa nương dâu, thế sự đổi dời. Đến thời Chiến Quốc, tình trạng "người nước ở trong kinh đô" này dần dần phát sinh thay đổi rất lớn. Chư hầu Trung Nguyên tiến hành biến pháp, phế bỏ chế độ nông nô, nô lệ vốn chỉ có thể ở trong nhà tranh ngoài vùng hoang dã ngày trước nay cũng đã trở thành bình dân. Bình dân có đất đai của riêng mình, nhà cửa trang viên dần dần khá lên, vừa thuận tiện cho việc cày cấy chăn nuôi, ở lại vừa rộng rãi thoải mái.
Dân số dần dần tăng lên, đất đai lại ngày một thu hẹp, việc khai hoang vỡ đất liền trở thành chuyện cơm bữa của nông dân trong thiên hạ. Bình dân mới ở ngoài thành không bị giới hạn thời gian ra vào cửa thành, cũng không bị sự can thiệp vô cớ của nha môn công thương trong thành quấy rầy, khai hoang được nhiều đất hoang, lại có thể tranh thủ làm lụng vất vả cày sâu cuốc bẫm nuôi nhiều trâu dê gia súc, liền có rất nhiều nông dân nhanh chóng trở nên giàu có, vượt qua cả "hộ nông dân người nước" sinh sống ở trong kinh đô.
Thời gian lâu dần, các hộ nông dân người nước trong thành trì cũng dần dần tỉnh ngộ, liền lần lượt biến thông, dựng lên những viện nhà ngói để ở lâu dài ở ruộng ngoại ô, nhân khẩu tráng kiện trong gia tộc liền ở lại trang viên ruộng ngoại ô quanh năm, chăn nuôi nhiều trâu dê gia súc,tùy thời chăm sóc vườn tược mương máng ruộng đồng; tư dinh cũ trong thành trì thì để lại người già trẻ em yếu bệnh sinh dưỡng trông coi, những kẻ nhanh nhẹn linh hoạt liền biến những ngôi nhà dư thừa thành cửa hiệu xưởng thợ, làm chút việc buôn bán giao dịch.
Thế là, cấu trúc dân số của thành trì liền dần dần phát sinh thay đổi —— nhân khẩu làm ruộng dần dần chuyển ra khỏi thành trì, những ngôi làng mọc lên như nấm xuất hiện trên cánh đồng, thành trì dần dần biến thành nơi tụ cư của nha môn, sĩ nhân, thợ thủ công, thương gia và là trung tâm giao dịch.
Từ đó, đất đai liền nối liền với tài sản dân số. Đánh trận cũng bắt đầu coi trọng việc tranh giành đất đai, chiếm đất bao nhiêu dặm, được bao nhiêu hộ dân, cũng bắt đầu trở thành chiến quả chiến thắng. Kẻ chiến bại cũng lấy việc cắt đất, dần dần thay thế cho việc cắt thành.
Thế nhưng, giữa dòng triều lưu huyên náo của thiên hạ này, vương kỉ Lạc Dương lại hầu như không có sự thay đổi nào.
Giống như một hòn đảo cô độc giữa ngọn sóng cuồn cuộn, vương thành Lạc Dương vẫn đắm chìm trong giấc mộng lớn của vương quốc muôn đời. Người nước vẫn ở trong vương thành, trong tỉnh điền ngoại ô vẫn chỉ có những ngôi nhà cày cấy lác đác cùng nhà tranh rách nát của nông nô.
Ba trăm năm trước, khi Chu Bình Vương dời đô về Lạc Dương, vùng vương kỉ xung quanh bao dung khu vực Tam Xuyên rộng tròn ngàn dặm, chư hầu thiên hạ gọi là "vương kỉ ngàn dặm". Ba trăm năm trôi qua, vương kỉ Lạc Dương vậy mà teo lại thành "vuông bảy mươi dặm", đứng trên thành lâu Lạc Dương là có thể thu trọn vào tầm mắt, vậy mà đã trở thành một chiếc thuyền độc mộc giữa biển khơi bao la.
Mặc dù vậy, người nước trong vương thành Lạc Dương vẫn trước sau như một tuân giữ lễ pháp của tổ tông, tuân giữ tỉnh điền xa xưa, tuân giữ vương thành già cỗi, tuân giữ chuẩn tắc vĩnh hằng "mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ, cày ruộng mà ăn, đào giếng mà uống", một cách đạm mạc hờ hững làm những thần dân trung thuận của Chu thiên tử.
Trên mảnh đất vương kỉ này, biệt trang nhà họ Tô là hiển hách, cũng là cô độc, không khác gì hạc giữa bầy gà, sao lại không khiến người nước thèm thèm ngước nhìn thở dài ngưỡng mộ chứ? Vào ngày đại lễ cày ruộng công, anh em nhà họ Tô lại mặc áo đẹp giưỡn ngựa phi nước đại trên cánh đồng mới xanh, sao lại không khiến người nước chậc lưỡi liếc mắt nhìn chứ?
Chỉ nghe trong tiếng móng ngựa, giọng nói vang dội đặc trưng của người nước Lạc Dương theo gió thổi tới:
— Tứ đệ, Trương huynh lần này đến đây, rốt cuộc là có ý gì?
— Ta lại làm sao mà biết được? Chuyện này phải để nhị ca nói chứ.
— Thôi đừng hỏi nhiều nữa, về đến nơi tự nhiên sẽ biết.
Trong lúc nói chuyện, ba con ngựa phi đã biến mất trong rừng liễu đang đung đưa sắc xanh.
Lão già ở bờ ruộng lắc đầu, một tiếng thở dài sâu sắc:
— Phong tục thế đạo như thế này, nước sắp không còn là nước nữa rồi.
Những nông phu cày cấy trên luống đất cũng lần lượt hùa theo lắc đầu thở dài một phen, rồi lại đành chịu mà bắt đầu lao động trong im lặng.
Chủ nhân của biệt trang nhà họ Tô tên là Tô Khang, tính về thân phận ban đầu, thì cũng bình thường hết sức, chỉ là một kẻ làm ăn chuyên buôn bán vận chuyển đường dài mà thôi.
Vào thời đó, người làm ăn chia làm hai loại, hành thương tọa cổ —— kẻ đi khắp bốn phương thu mua hàng hóa gọi là "thương", kẻ ngồi một chỗ mở cửa hàng bán lẻ hàng hóa gọi là "cổ".
Tộc nhà họ Tô này vốn là hậu duệ nhà Ân Thương, trong dòng máu chảy dòng huyết mạch của bộ tộc Ân Thương đánh xe bò bôn ba khắp thiên hạ, việc làm tự nhiên là hành thương.
Vương triều Ân Thương bị người Chu lật đổ, bình dân bộ tộc Ân Thương lại cách xa tầng lớp quý tộc thượng tầng không có nhiều thù hận và ưu sầu đến thế, vẫn là một chiếc xe bò đi khắp thiên hạ, sống cuộc sống thương nhân truyền thống.
Nhưng lễ pháp của người Chu nghiêm ngặt, việc mua bán đều do quan doanh, không cho phép tư nhân làm ăn buôn bán, tự nhiên cũng coi thường thương nhân.
Nhưng vương thất nhà Chu lại có sự bình tĩnh hiếm thấy, một là để mài mòn sự thù hận của thương nhân, hai là cũng cảm thấy thương nhân chu lưu khắp bốn phương tài hóa, có lợi cho sinh kế nhân dân quốc gia, liền đối với thương nhân giơ cao đánh khẽ, cho phép họ tiếp tục làm thương nhân ngoài việc buôn bán do quan doanh, chứ không hề chém một dao cứng nhắc, ép buộc thương nhân biến thành người nông dân cày bừa.
Sự rộng rãi nương tay này quả nhiên có hiệu quả, những thương nhân say sưa tích lũy tài hóa một lòng bôn ba mưu lợi, liền làm suy yếu đại bộ phận lực lượng gốc rễ của quý tộc Ân Thương, khiến cho Chu Công Đán một trận càn quét dẹp yên cuộc nổi loạn của Quản Thúc, Thái Thúc thuộc quý tộc Ân Thương, khiến cho giang sơn vương thất thực sự được an định.
Một môn nhà họ Tô đã định cư ở Lạc Dương trước cả "loạn Quản Thái". Lúc đó, Lạc Dương vẫn là một thành trì không lớn không nhỏ, chỉ bởi vì là bức bình phong che chở phía đông Hạo Kinh mà khá có danh tiếng.
Ai ngờ hơn ba trăm năm sau Chu Bình Vương dời đô về Lạc Dương, Lạc Dương lại làm kinh đô vương thành. Lúc "vương thành liệu dân", lễ pháp quy định: người nước sinh sống trong thành Lạc Dương chỉ có thể là người bộ tộc Chu. Tô gia với tư cách là "thương nhân", đáng lẽ phải dời khỏi Lạc Dương.
Tộc trưởng nhà họ Tô lúc đó đã liều chết cầu kiến Chu Bình Vương, trần thuật nhà họ Tô sinh sống ở Lạc Dương hơn ba trăm năm, sớm đã trở thành "người nước", không đáng phải dời đi.
Chu Bình Vương vì an định lòng dân, phá lệ hạ chiếu: Phàm là "thương nhân" sinh sống ở Lạc Dương trên trăm năm, đều có thể trở thành "người nước"!
Tộc trưởng nhà họ Tô xin mệnh gặp khó khăn, đã an định được thương nhân, cũng khiến một môn nhà họ Tô danh tiếng đại chấn, trở thành vọng tộc của "người nước mới".
Nhưng trải qua mấy trăm năm, sinh kế "hành thương" của một môn nhà họ Tô lại không phát triển lên được, vẫn cứ là một gia tộc thương nhân tầm thường.
Đến khi Tô Khang làm tộc trưởng, kế thừa gia nghiệp, thiên hạ đã là thời đại tranh chấp dữ dội của thời Chiến Quốc.
Tô Khang này thông minh trí tuệ, không những thông suốt đạo kinh thương, khiến gia nghiệp hưng thịnh trở lại, mà còn hiểu biết thư pháp lễ nghĩa, giao du với danh sĩ trong thiên hạ rất nhiều.
Lâu năm làm lữ khách buôn bán, Tô Khang đi dâu du lịch thiên hạ nên kiến thức rộng rãi, sâu sắc cảm thấy cách sống của người nước Lạc Dương chẳng khác gì cái quan tài sống, cách xa đại thế thiên hạ rất nhiều.
Ông rất muốn thay đổi một cách sống, sống tự do tự tại hơn một chút, liền nghĩ ra cách độc đáo, từng bước từng bước làm: Bước thứ nhất, ông tư dưới ngoài thành Lạc Dương mua một mảnh đất hoang trăm mẫu của "người nước", dựng một viện nhỏ làm biệt cư; nửa năm sau, nha môn Lạc Dương vậy mà không có ai hỏi đến tội "tự ý đổi đất" này của ông.
Can đảm của Tô Khang liền lớn hơn, cũng nhìn thấy nha môn vương thất không có thời gian rảnh rỗi trị dân, liền tìm những "người nước" không có sức cày cấy ruộng hoang thương lượng riêng, đem "ruộng tư" trong tỉnh điền của họ từng miếng từng miếng mua lại.
Mười mấy năm công phu, "ruộng hoang" mà ông từng bước mua lại vậy mà lên tới hơn hai nghìn mẫu!
Sau khi mua ruộng, ông vậy mà không lo việc cày cấy. Cứ đến mùa thu hoạch, ông lại "thuê công" — trả tiền cho nông nô ở ngoại ô, để họ giúp mình cày cấy thu hoạch.
Nông nô vùng vương kỉ Lạc Dương là "quốc nô", cũng chính là nô lệ quan phủ, chỉ do quan phủ quản lý sai phái công việc. Vương thất suốt ngày nơm nớp lo sợ phòng bị khói lửa chiến tranh, sự kìm kẹp đối với nô lệ lỏng lẻo đến mức gần như buông thả — chỉ cần không đào tẩu, chính là nông nô tốt, ai còn đến suốt ngày đốc thúc ngươi cày bừa chứ?
Thế là Tô Khang liền có nguồn lao động lấy không bao giờ hết, cộng thêm việc ông đối đãi hậu hĩnh tiền công nông nô nhiều, nông nô làm công cho Tô trang vậy mà đặc biệt hăng hái.
Việc buôn bán trên thương đạo thuận lợi, thu hoạch ruộng đất tốt, nhà họ Tô liền phơi phới phát đạt lên.
Tô trang không ngừng mở rộng, nhà họ Tô liền trở thành người nước duy nhất sở hữu điền sản phong phú bên ngoài thành Lạc Dương.
Thế nhưng, những điều này vẫn chưa phải là mưu tính cuối cùng của Tô Khang. Đại chí của ông nằm ở việc đổi thay môn hộ, khiến gia tộc nhà họ Tô thoát khỏi thân phận thương nhân đời đời, trở thành thế gia sĩ đại phu quý tộc.
Dẫu nói thương nhân trong thời Chiến Quốc đã không còn bị người đời công khai chê bai miệt thị, nhưng trong mắt nha môn và người đời, chung quy vẫn là kẻ tiểu nhân chỉ biết vụ lợi. Tô Khang trong những mối giao du kinh doanh của mình, có sự thể vị thấm thía xương tủy đối với sự khác biệt thân phận này.
Một kẻ thương gia, đừng nói là có sự khác biệt một trời một vực với vương công quý tộc xe ngựa rộn ràng, cho dù là sĩ tử thanh bần và nông phu người nước bình thường, cũng thường xuyên khinh miệt không thèm cùng phe với thương nhân.
Có một năm, Tô Khang đến An Ấp nước Ngụy mua sắm lụa là, không biết đoạn cặn mương nào không thấm nước, chợ quan An Ấp vậy mà muốn trục xuất ông — một thương nhân Lạc Dương này.
Tô Khang phẫn nộ tranh cãi, làm ầm ĩ đến phủ Thừa tướng Công Thúc Tọa để tài quyết.
Quan thanh của Công Thúc Tọa khá tốt, Tô Khang tràn đầy hy vọng đối với sự tài quyết của Thừa tướng.
Ai ngờ bước được vào trong phủ, tiểu lại chợ quan kiêu ngạo nghênh ngang đi vào, Tô Khang lại bị phủ lại chặn lại ở trong viện đợi chờ, nghiêm lệnh không cho phép đi lại dòm ngó!
Vào mùa đông gió bắc gào thét, Tô Khang đứng trọn một canh giờ, toàn thân cứng đờ vì rét, cũng không thể đến chỗ tránh gió ở hành lang đứng, càng không nói đến chuyện vào phòng khách sưởi ấm.
Vào lúc đó, ông đã rơi những giọt nước mắt nhục nhã, thầm thề với trời, nhất định phải để con trai vào sĩ làm quan, vĩnh viễn không bao giờ làm loại thương nhân "giàu mà hèn" này nữa!
Sau đó, Tô Khang có bốn người con trai. Trải qua suy xét cẩn thận, ông để người con cả Tô Xương có tư chất bình thường đi theo mình kinh doanh quản lý gia nghiệp, còn ba người con trai nhỏ thông minh lanh lợi thì đưa ra ngoài để cầu học.
Ông đã đặt ra quy tắc cho ba người con trai đi học: Nếu không thể thành danh vào sĩ đổi thay môn hộ, sau khi chết không cho phép bước vào từ đường nhà họ Tô!
Hành động của nhà họ Tô chính là cáo thị không lời. Người nước vương kỉ có người chế nhạo, có người kinh ngạc, có người thèm muốn, khẩu truyền tai nhau, vậy mà trở thành một giai thoại nhất thời.
Vận mệnh của gia tộc nhà họ Tô có thể thay đổi hay không? Vậy mà đã trở thành một câu đố để người nước Lạc Dương mỏi mắt mong chờ.
Thế nhưng, không đợi bao nhiêu năm, người nước Lạc Dương liền thay đổi cái nhìn đối với Tô Khang — ba người con trai nhà họ Tô vậy mà đều là học vấn phi phàm, trở thành danh sĩ Lạc Dương! Đây chính là ba huynh đệ nhà họ Tô phi ngựa trên cánh đồng — Tô Tần, Tô Đại, Tô Lệ.
