Năm 1927, ông Nghiêm Lão Hữu nhờ lão Thôi đi buôn lừa ở Khẩu Ngoại nhắn giúp tin.

Khẩu Ngoại cách Sơn Tây hơn hai ngàn dặm. Khẩu Ngoại tức Nội Mông, nhưng năm 1927 Sơn Tây là chỉ vùng Trang Gia Khẩu thuộc tỉnh Hà Bắc. Con trai lão Hữu là Nghiêm Bạch Hài làm nghề thiến gia súc ở Nội Mông.

Ở thôn Nghiêm Gia, lão Hữu làm tá điền cho nhà địa chủ Vạn ở phía đông của thôn. Tuy là tá điền, nhưng lão hay nói, gặp ai cũng bắt chuyện, nhiều bạn bè. Năm 1923, Nghiêm Bạch Hài mười bốn tuổi, lão cho đi học nghề thợ mộc với lão Tống ở bên thôn Tống Gia. Lão Hữu và lão Tống là chỗ bạn bè quen biết, tuy là bạn, nhưng cũng đem biếu nửa con cừu gọi là thăm sư phụ dạy con. Sau một năm, Bạch Hài biết đóng ghế băng. Nhưng mùa hè năm ấy, Bạch Hài thôi không theo thầy học nữa, theo lão Chu làm nghề thiến lợn. Lão Hữu tuy cũng quen lão Chu đấy, nhưng lão cho rằng nghề thợ mộc mới là nghề, thiến lợn gặp ai cũng khó ăn khó nói. Lão Hữu định đưa con về cho nhà lão Tống. Nhưng lão Tống nói:

- Thôi, nó không ở yên đâu.

Lão Hữu bắt con về, trói vào cái ghế dài, trói liền năm ngày. Sang ngày thứ sáu, lão mời lão Tống đến, chỉ vào Bạch Hài đang bị trói ở cái ghế dài kia:

- Nó yên một chỗ rồi đấy.

Không ngờ Bạch Hài bị trói lên tiếng:

- Cha, con không hợp tính sư phụ, không nói chuyện với nhau được.

Lão Hữu đánh con một cái tát:

- Vậy mày có chuyện để nói với bác thiến lợn kia à?

Bạch Hài:

- Con nói chuyện với bác ấy hợp lắm, với lại con thích nghe tiếng lợn kêu eng éc.

Thế rồi nó vươn dài cổ, nhại tiếng lợn kêu khi bị thiến:

- Éc... éc... éc...

Lão Hữu thở dài, xoa tay nói với lão Tống:

- Lòng dạ cái đồ súc sinh này không chuyển được.

Lão Tống gõ cọc cọc cái tẩu thuốc lên bậc cửa, đứng dậy định đi. Lão Hữu lôi thằng Hắc Hài đến trước mặt lão Tống, Hắc Hài bé hơn Bạch Hài một tuổi. Lão chỉ vào Hắc Hài, nói với lão Tống:

- Hay là bác đưa nó đi, thằng này thì đần.

Bạch Hài bỏ đi lão Tống không có gì phải băn khoăn, vừa rồi nó nhại tiếng lợn éc, lão cũng không có gì phải bức xúc, nhưng lúc này lão tỏ ra bực tức:

- Người đần đi làm thợ mộc à? Bác nghĩ thợ mộc đều đần cả hay sao?

Lão Tống trừng mắt nhìn bạn, rồi quay ra bỏ đi.

Lão Chu làm nghề thiến lợn rất mát tay. Thiến hết lợn quanh vùng, lão ta bỗng có ý nghĩ đi tận Nội Mông. Lừa của Sơn Tây đều mua từ Nội Mông về, lão nghĩ ở đấy gia súc nhiều, nghề thiến chắc là làm ăn được. Ngay buổi tối hôm đầu tiên Bạch Hài đến với lão Chu ở Nội Mông, nó nghĩ mẹ nó khóc, cha nó sẽ trói nó vào cái ghế dài. Không ngờ mẹ không khóc, cha không trói nó. Mẹ nó ngồi bên ngọn đèn dầu tính đường đi Nội Mông bao xa. Bỗng bà kêu lên:

- Hơn hai ngàn, mỗi ngày đi bảy chục dặm, đi mất hơn một tháng.

Bà không khóc vì thằng con, mà khóc vì đường xa. Lão Hữu ngồi ở bậc cửa, gõ gõ tẩu thuốc:

- Nội Mông, chẳng quen ai!

Bạch Hài:

- Hai hôm đầu không quen, đặt chân đến đâu quen đấy.

Lão Hữu:

- Mày chết rấp ở đấy cho xong. Từ nay về sau tao với mày không cha con gì sất, cùng lắm gặp nhau coi như người quen.

Bạch Hài theo lão Chu đi Nội Mông. Đi một mạch ba năm, không tin tức gì về. Nghĩ lại, nó đã mười tám rồi. Bạch Hài đi được một năm, lão Hữu đưa thằng Hắc Hài sang nhà lão Ngụy cho học nghề làm đậu phụ. Hắc Hài tuy người trông ngờ nghệch, nhưng lại sáng dạ lắm. Học nghề làm đậu phụ phải ba năm mới thành nghề, nhưng nó chỉ học một năm rưỡi rồi bỏ về tự mình làm đậu phụ. Một thằng nhỏ mới mười bảy tuổi, gánh đậu phụ đi khắp làng khắp xã, miệng rao:

- Ai mua đậu phụ đây!

- Đậu phụ thôn Nghiêm đây...

Hai năm 1926 và 1927 miền đông nam Sơn Tây mưa thuận gió hoà. Lão Hữu cày thuê cuốc mướn cho nhà Vạn, Hắc Hài gánh đậu phụ đi bán, chỉ hai năm nhà tích cóp được đến năm chục đồng bạc trắng. Hai cha con tính toán, dựng thêm được ba gian nhà phía tây, nhìn cơ ngơi mới, lão Hữu nói:

- Mẹ kiếp!

Mùa thu năm ấy, lão Mã là tá điền của nhà lão Vạn, chết vì bị sưng phổi. Cả đời lão Mã ít nói, chỉ thích uống rượu, ngày đông tháng giá rỗi rãi lên phố xem chọi dế. Xem rồi lão cũng vào chơi. Cuối cùng, chơi mãi lão thấy gần dế hơn gần người. Trong nhà có cái khăn mặt rách cũng đem lên phố để cược. Khi chết không còn cả tiền mua quan tài. Vợ con sẽ bó chiếu đem chôn. Lão Hữu có những hai đồng bạc trắng, mua cho lão Mã cái quan tài gỗ mỏng. Bà vợ lão Mã không nói gì, lão Vạn chủ nhà rất cảm động. Lão Vạn hỏi lão Hữu:

- Ông cũng là bạn với ông Mã đấy à?

Lão Hữu:

- Còn gì nữa! Lúc ông ấy sống thì độc ác, tôi với ông ấy không hợp tính nhau.

Lão Vạn:

- Không hợp mà còn mua quan tài cho ông ấy?

Ông Hữu:

- Lão ấy chết tội lắm, cùng làm ăn với nhau hơn chục năm trời, không là bạn cũng là bạn.

Lão Vạn vỗ vỗ đầu suy nghĩ, gật gù. Lão gọi người ghi công nợ lên, bảo lấy năm chục đồng để làm ma chay cho lão Mã. Hôm chôn cất, cả nhà bày ra bốn mâm cỗ. Lão Vạn đích thân đọc lời điếu. Lão Mã lúc sống tuy rằng không người thân thích, nhưng nghĩa tử là nghĩa tận. Buổi tối hôm đưa tang, bà vợ lão Mã đến tìm lão Hữu. Bà này mặt rỗ chằng rỗ chịt. Bà nói:

- Bác Hữu này, quan tài chôn xuống đất rồi tôi mới biết mình là quả phụ.

Nghe nhắc đến quan tài, lão Hữu liền nói:

- Xin bà đừng nhắc đến chuyện tiền nong làm gì, mà nhà chủ cũng đừng nhắc, bạn cả thôi mà.

Bà vợ lão Mã:

- Là bạn của ông nhà tôi, xin bác nghe tôi nói đây.

Ông Hữu:

- Bà nói đi.

Bà vợ ông Mã:

- Con gái mười sáu rồi, cho nó về làm dâu nhà bác nhé.

Lão Hữu ngớ ra, bà Mã nói tiếp:

- Mặt tôi rỗ, con gái tôi không rỗ.

Bà vợ ông Mã đi rồi, vợ ông Hữu cười cười:

- Hai đồng bạc trắng mua một nàng dâu là được rồi, xứng lắm.

Lão Hữu nhổ vào mặt vợ:

- Biếu con dâu à? Bà ấy biếu cả nhà đấy.

Lão lại lắc đầu:

- Cái nhà lão Mã lúc sống không có mắt, ngay cả tôi cũng xem thường bà ấy.

Lại nhìn căn nhà phía tây vừa lợp ngói:

- Còn nhà còn cửa nữa chứ!

Ý của bà vợ lão Mã, lúc này đang là tháng mười, còn những hai tháng nữa mới đến tháng Chạp, chuyện cưới xin sẽ phải làm trước tết. Nhưng là cưới cho ai? Lão Hữu phân vân lắm. Tính tuổi, thì phải cưới cho Bạch Hài, nhưng cậu này đang ở tận Nội Mông. Nói về đóng góp xây dựng gia đình thì nên cưới cho thằng Hắc Hài, một nửa cái nhà phía tây kia là tiền bán đậu phụ. Mấy hôm nay Hắc Hài cũng có chút xao động. Đêm ấy, gà gáy canh năm, lão Hữu dậy đi ngoài, phát hiện có bóng người dưới ánh trăng, bóng người lúc cao lúc thấp làm cho lão giật mình. Đến gần xem thì ra Hắc Hài dang tập vái trời vái đất. Trong nhà con lừa vẫn lặng lẽ kéo cối xay đậu. Hắc Hài không vái thiên vái địa thì lão Hữu cũng tính chuyện cưới vợ cho cậu ta, nhưng cậu ta vái vụng vái trộm khiến lão nổi nóng, đi tới, đá cho thằng con một cái:

- Cái thằng mất dạy, mày lớn hay anh mày lớn, nói tao nghe nào?

Lão quyết định cưới vợ cho Bạch Hài trước. Nhưng Bạch Hài vẫn đang ở tận Nội Mông, cách hơn hai ngàn dặm, làm thế nào gọi nó về được? Cũng may, hôm sau có người buôn lừa đi qua thôn. Người buôn lừa là dân Hà Nam, tên là Thôi, đem theo một người giúp việc, đến Nội Mông để buôn lừa về, đi đến đây thì trời tối, ghé vào thôn để nghỉ ngơi ăn uống, xin nghỉ ngay trong tầu ngựa nhà lão Vạn. Buổi tối, lão Hữu sang nhà chủ gặp người đi buôn lừa, Lão đem sang đậu phụ, hai cây hành tươi, nửa bình rượu. Người giúp việc cho người buôn lừa kê hai hòn gạch trong tầu ngựa nhà lão Vạn, trên đặt nồi, dưới đun lửa, lấy hai vốc gạo trong túi ra thổi cơm. Trên nền nhà trải ổ rơm, lão Thôi đang nằm trên ổ rơm, hai tay nâng đầu nhìn lừa đang ăn cỏ trong tầu. Lão ta quay đầu lại, lão Hữu phát hiện tay này có đôi tai lừa. Người chăn lừa cho nhà chủ tên là Ngô, lão Ngô bị câm, rất ghét cái miệng lão Hữu nói suốt ngày, thấy lão Hữu vào, lão ta trừng mắt nhìn, vứt cây sào đảo thức ăn cho lừa, bỏ đi. Lão Hữu cũng không để ý. Thấy lão Hữu tay cầm rượu và thức nhắm vào, tay buôn lừa giật mình ngồi nhỏm dậy, quan sát lão Hữu hồi lâu, rồi nói:

- Bác là ai mà tôi không nhận ra.

Lão Hữu:

- Là bạn, là bạn tốt thôi mà.

Tay buôn lừa vẫy vẫy đôi tai lừa, cười, chỉ vào người thanh niên cùng đi đang thổi cơm:

- Nó tên là Lưu.

Lưu thấp lùn, có cái đầu tròn, cười với lão Hữu, trông cậu này rất quen. Lão Hữu để cậu Lưu cho hành vào đậu phụ rồi đảo đều, lấy ra hai miếng, ngồi trên ổ rơm uống rượu với người đi buôn. Sau ba tuần rượu, lão Hữu mới bắt đầu nói:

- Nghe nói ông anh đi Nội Mông buôn lừa?

Người kia gật đầu.

Lão Hữu:

- Đàn em có chút việc muốn nhờ ông anh.

Người kia ngăn lão Hữu:

- Xin hỏi, ông anh cầm tinh con gì?

Lão Hữu:

- Cầm tinh con rồng.

Người kia:

- Ông anh tuổi rồng, tôi tuổi gà, ông anh là đại ca.

Lão Hữu cười:

- Cho dù là em đi nữa thì đại huynh cũng mong chú em giúp một việc.

Người kia:

- Đại ca cứ nói. Phải chăng nhờ đưa về cho hai con lừa?

Lão Hữu lắc đầu:

- Không, nhờ nhắn tin thôi.

Người kia:

- Tin gì?

Lão Hữu:

- Cái thằng lớn nhà tôi đi thiến gia súc ở Nội Mông, nhờ chú em tìm gặp bảo nó về ngay. Mười tám rồi, lấy vợ lấy con đi thôi.

Người kia chỉ cười:

- Ra thế, được thôi.

Cậu Lưu đang thổi nấu, góp chuyện:

- Nội Mông to lắm, làm sao gặp được?

Lão Hữu chắp tay bái lạy:

- Nhờ chú em, chuyện khẩn cấp lắm.

Cậu Lưu đang định nói gì, người đi buôn ngăn lại, nói với lão Hữu:

- Nếu không gặp, tôi tìm người nói tiếng Sơn Tây, cứ tìm thấy một người Sơn Tây là có thể tìm ra tất cả những người Sơn Tây. Được.

Lão Hữu nâng với người kia một bát rượu:

- Chú em đi lại nhiều, hiểu biết hơn đại ca đây, thằng con đại ca tên là Bạch Hài, bên khóe mắt trái có cái nốt ruồi.

Người kia:

- Bảo nó lúc nào về?

Lão Hữu:

- Trước tết phải về, bên nhà gái đang chờ.

Người đi buôn lừa uống cạn bát rượu.

- Đại ca yên tâm, đệ đây không quên đâu.

Lão Hữu cũng uống một hơi cạn bát rượu.

- Chú em đi qua thôn Nghiêm Gia này, cứ coi ở đây có nhà của chú.

Tối hôm ấy, Lão Hữu và người kia cùng say.