Có lẽ tôi đã thỏa lòng giá như không phải quay lại Rancy. Từ cái buổi sáng rời khỏi đấy, tôi đã hầu như quên hết mọi băn khoăn thường ngày; những băn khoăn đó đã đóng cặn lại quá sâu ở Rancy không còn đuổi bám tôi nữa. Có lẽ chúng đã chết gí ở đấy vì bị bỏ rơi, giống như Bébert, nếu như tôi không quay trở lại. Đó là những băn khoăn nơi ngoại ô. Tuy nhiên, khi đến phố Bonaparte, nỗi buồn bỗng dội lại trong đầu. Mặc dầu đây là một đường phố có lẽ đem lại cho khách qua đường niềm vui thì đúng hơn. Ít có những đường phố hiền từ duyên dáng như vậy. Nhưng, tiến ra gần bến sông, tôi cũng cứ thấy sờ sợ. Tôi lảng vảng lượn quanh. Không tự quyết định được xem có nên băng qua sông Seine không. Không phải ai cũng là César [114*] ! Phía bên kia, bên hữu ngạn, là nơi bắt đầu những mối lo ngại của tôi. Tôi nán chờ bên tả ngạn này cho đến tối. Tự nhủ mình, còn thêm được vài giờ đồng hồ hưởng ánh mặt trời.
Nước vỗ cạnh những người câu cá bên sông, tôi ngồi lại để xem họ câu. Thật quả là tôi cũng chẳng có gì phải vội vàng hơn họ. Có lẽ tôi như đã đến cái tuổi biết rõ hơn mỗi giờ trôi qua là mất đi cái gì. Nhưng lại chưa đủ sức tinh khôn phải có để sững lại đúng lúc trên con đường của thời gian, trước hết là có dừng lại thì cũng chẳng biết làm gì hơn nếu như không có cái máu tiến lên mà anh đã bị ám ảnh và mê muội trong suốt cả thời trai trẻ. Người ta đã ít hãnh diện hơn về cái tuổi trẻ của mình, nhưng chưa dám bộc lộ công khai rằng cái tuổi trẻ của mình là thế, rằng mình đang hào hứng về già.
Khám phá ra cái quá khứ của mình toàn những chuyện lố bịch, rất ư lố bịch, những chuyện lọc lừa, những chuyện cả tin, người ta có lẽ muốn ngay lập tức đừng trẻ nữa, để cho cái tuổi trẻ nó tách ra khỏi mình, cho nó vượt lên, dõi trông nó băng đi, đi thật xa, nhìn xem tất cả cái kiêu căng của nó, đặt tay vào cái trống rỗng của nó, nhìn nó lại qua mặt mình, rồi lại biến đi, chắc chắn là lần này cái tuổi trẻ của mình đi hẳn, đi một cách lặng lẽ trong khi, về phần mình, thật sự là mình, lại rất từ từ bước sang phía bên kia của Thời gian để ngó coi con người và mọi vật thật sự ra sao.
Bên bờ sông, những người ngồi câu vẫn chẳng vớ được gì. Mà họ có vẻ cũng chẳng mấy quan tâm đến việc câu cá. Cá ở đây hẳn đã quen họ rồi. Họ chỉ ngồi đó để làm ra vẻ thế thôi. Một ánh nắng quái đẹp còn lưu lại chút ít hơi nóng quanh chúng tôi, xáo động trên mặt nước những gợn sáng nhỏ nhảy nhót xen lẫn màu xanh lam với màu vàng óng. Gió heo mát lạnh thổi qua những rặng cây lớn phía trước mặt, luồn lách từng cơn nhè nhẹ qua hàng nghìn lá cành. Thật là dễ chịu. Đã hai tiếng đồng hồ trọn vẹn, người ta ngồi đó để chẳng lấy gì, chẳng làm gì. Rồi thì dòng sông Seine cũng chuyển dần vào bóng tối, ráng chiều rực đỏ cả một góc cầu. Thiên hạ qua lại bỏ quên chúng tôi ở đó giữa dòng nước với bến sông.
Đêm tối như xuất hiện từ dưới những nhịp cầu, nhô dần lên suốt chiều dài tòa lâu đài, chiếm dần mặt tiền, rồi lần lần các khung cửa sổ vừa lóe sáng cũng chìm luôn vào bóng tối.
Chỉ còn nước tếch luôn cho xong.
Những người bán sách cũ trên bến sông cũng đóng cửa dần. Một người đàn bà đứng trên lan can cầu í ới gọi chồng: “Mình ơi về đi thôi!” Anh ta ngồi ngay cạnh tôi, đang dọn dẹp các dụng cụ đi câu của mình và cái ghế xếp cùng những dòi bọ mồi câu. Anh ta làu bàu và mọi người đi câu khác cũng làu bàu theo, rồi cùng nhau leo lên cao, cả tôi nữa, vừa lên vừa tiếp tục làu bàu với người đi trên đường. Tôi nói đôi câu với chị vợ để tỏ chút cảm tình trước khi màn đêm phủ khắp. Chị ta lập tức mời tôi mua một quyển sách. Chị ta nói đó là quyển sách chị ta vội không kịp cất vào trong quán. Chị ta nói thêm: “Tôi lấy rẻ thôi, gần như biếu không...” Một quyển “Montaigne” cũ nhỏ, một cuốn chính cống mà chỉ có một quan. Tôi muốn để cho người đàn bà ấy vui lòng, với số tiền ít ỏi. Tôi nhận lấy cuốn “Montaigne” [115*] của chị ta.
Dưới chân cầu, nước chảy lững lờ. Tôi không còn có ý muốn tiến thêm lên nữa. Xuống phố, tôi uống một tách cà phê sữa và mở cuốn sách chị ta vừa bán cho mình. Bất chợt gặp luôn một trang trong bức thư của Montaigne viết cho vợ, đúng vào lúc con trai họ vừa chết. Tôi lưu tâm ngay đến đoạn văn này, có thể do liên tưởng đến việc tôi vừa làm đối với Bébert. Đại để Montaigne nói thế này với bà vợ:
Thôi, đừng buồn phiền nữa mình yêu của anh! Em phải tự an ủi mình!.... Mọi việc rồi đâu vào đó!... Cuộc sống an bài cả thôi... Hơn nữa, anh vừa tìm thấy trong đống giấy cũ của một anh bạn anh, một bức thư của Plutarque [116*] viết cho vợ trong bối cảnh hoàn toàn giống như chúng mình... Và anh thấy bức thư ấy rất hay, em thân yêu, nên anh gửi bức thư ấy cho em!... Một bức thư hay! Vả lại anh không muốn em phải chịu đựng lâu hơn nữa, em hãy cho anh biết em đã làm gì để khuây khỏa nỗi bnồn của em!... Vợ yêu quý của anh! Anh gửi cho em bức thư hay ấy! Bức thư của Plutarque, có thể nói là bức thư gửi cho em! Nó chưa hết liên quan đến em đâu!... Không đâu! Em yêu quý! Hãy tìm hiểu nó đi, hãy đọc kỹ và đưa cho bạn bè xem. Và đọc nữa đi! Bây giờ thì anh đã có thể yên tâm rồi! Anh tin rằng bức thư ấy sẽ giúp em trở lại vững vàng!... Người chồng tốt của em. Michel.
Đó, tôi tự nghĩ thầm, đó là cái mà người ta có thể gọi là việc làm tốt. Bà vợ hẳn là hãnh diện có được một người chồng tốt như Michel của bà. Nhưng thôi, đó là chuyện của họ. Người ta có thể luôn luôn lầm lẫn trong việc đánh giá con tim người khác. Có thể là họ thật sự có nỗi buồn chăng? Nỗi buồn của thời đại chăng?
Nhưng với tôi, thật là một ngày tồi tệ vì những việc dính đến Bébert. Tôi đã không có may mắn với Bébert, chết hay sống. Tôi thấy như trên trái đất này chẳng có gì cho nó, kể cả trong Montaigne. Vả chăng có thể là mọi người đều thế cả, càng cố nài thì lại càng rỗng không. Không còn gì để nói, tôi đã rời Rancy từ sáng, phải trở lại thôi, mà cũng chẳng mang về được cái gì. Tôi hoàn toàn chẳng có gì cho Bébert và cho cô nó.
Trước khi về, dạo quanh một chút ở quảng trường Trắng.
Tôi thấy khá đông người trên dọc phố Lepic, đông hơn mọi khi. Tôi cũng lên đó thử coi. Ở chỗ cửa hàng thịt, cả một đám người vây quanh. Phải len lách vào để xem có chuyện gì mà người ta vòng trong vòng ngoài như thế. Thì ra đó là một con lợn, to, rõ to. Giữa vòng người, nó cũng đang rên rỉ như một kẻ bị quấy rầy, nhưng rên rỉ rất dữ. Người ta không ngớt làm tình làm tội nó. Họ cứ léo nhéo bên tai nó. Nó giẫy giụa, mấy cái cẳng chân cố dứt sợi thừng hòng chạy trốn, thì người ta càng trêu chọc. Nó càng rống lên, người ta càng thích thú với nhau.
Con lợn to ấy không biết lẩn trốn vào đâu với một rúm rơm rạ quẳng cho nó bay tung lên trong lúc nó rên rỉ và thở phì phò. Nó không còn biết cách nào thoát khỏi những con người này. Nó hiểu lắm. Thế là nó đái tung tóe, ra sức mà đái, rồi cũng chẳng ăn thua. Càu nhàu, la rống lên cũng thế thôi. Chẳng làm gì được. Người ta cười cợt. Tay hàng thịt đứng trong cửa hàng cũng ra hiệu tham gia các trò vui nhộn đó với khách và làm điệu bộ với con dao mổ to tướng.
Hắn ta cũng rất thỏa mãn. Hắn đã mua con lợn và buộc nó đấy để quảng cáo. Trong đám cưới con gái, chắc hắn cũng chẳng vui hơn thế đâu.
Càng lúc càng thêm người kéo đến trước cửa hàng để xem con lợn đang lịm dần với những đường lằn đỏ hồng sau mỗi lần gắng sức chạy trốn. Tuy thế mà đã hết đâu. Người ta xua một con chó cún bé xíu leo lên con lợn cho nó cắn tảng thịt to tướng đã giãn nở. Thế là họ thỏa thích không còn gì hơn nữa. Cảnh sát kéo đến giải tán đám đông.
Vào những giờ này, lúc tối đêm, đứng trên cầu Caulaincourt là đã thấy bên kia hồ lớn lấp lánh ánh đèn trên nghĩa trang. Bên ấy là Rancy. Phải làm một vòng khá xa mới tới nơi, phải đi quanh nghĩa trang mới đến được khu các công sự. Đến cửa nghĩa trang rồi, còn phải đi tắt nhờ qua cái văn phòng mốc thếch, nơi tay viên chức nhỏ mặc đồng phục mầu xanh lá cây sống leo lắt vô vị. Cũng gần đấy thôi. Đàn chó trong vùng sủa inh lên. Dưới một ngọn đèn ga, vẫn còn thấy những bó hoa của bà hàng luôn luôn chờ đón, vì ngày này sang ngày khác, giờ này sang giờ khác thiếu gì người chết được đưa qua đó. Lại qua một nghĩa trang nữa, ở bên cạnh, rồi ra đại lộ Khởi nghĩa. Đại lộ này rộng và thẳng tắp với đèn đóm đầy đủ trong đêm. Chỉ việc đi theo đại lộ, về phía trái. Đó là phố tôi. Quả là không gặp một ai bên đường. Dù thế, tôi có lẽ vẫn cứ muốn mình như người ở chốn khác xa xôi. Và ước gì mình được xỏ chân vào những chiếc giầy thật êm để người ta không nghe thấy mình trở về nhà. Nếu như Bébert không khá hơn chút nào, thì tôi có ở đó cũng chẳng được tích sự gì nữa. Tôi đã làm hết khả năng của mình. Chẳng có gì để mà trách cứ tôi. Chẳng phải lỗi ở tôi, không ai làm gì được trong những ca như thế này. Tôi đến tận trước cửa nhà và tin rằng mình không có ai để ý. Thế rồi, bước lên nhà, tôi không mở cửa chớp mà chỉ nhòm qua khe cửa xem có còn những người vẫn thường trò chuyện trước cửa nhà Bébert không. Cũng có mấy người đến thăm từ trong nhà đi ra nhưng họ không còn những dáng vẻ như hôm qua. Một bà giúp việc ở trong vùng mà tôi quen thân vừa đi vừa khóc. Tôi nghĩ bụng, có thể là thằng bé đau nặng hơn. Dù thế nào thì cũng rõ ràng là chưa khá hơn được... Cũng có thể là nó đã đi rồi chăng? Vì có người đã khóc rồi mà!... Một đời người đã kết thúc.
Tuy thế tôi cũng tự tìm hiểu xem phải chăng trong tất cả cơ sự này, mình có mặt ở đó mà chẳng được việc gì. Trong nhà tôi sao mà lạnh lẽo và lặng lẽ thế. Như thể một mẩu đêm tối trong cái đêm tối vô tận cố tình dành cho một mình tôi.
Thỉnh thoảng lại dội lên buồng tôi càng lúc càng ró những tiếng chân bước, những tiếng rì rào, vội vã... Rồi yên lặng. Tôi vẫn nhòm sang phía trước xem có gì xảy ra ở bên ngoài. Chẳng có gì ngoài cái đang diễn ra trong tôi, đang đặt cho tôi vẫn chỉ là một câu hỏi đó.
Cuối cùng, mệt bã người vì cuốc bộ và chẳng tìm kiếm được gì, tôi ngủ thiếp đi trên câu hỏi đó, trong đêm tối của riêng tôi, trong chiếc quan tài đó.
