Trong cuộc nói chuyện, ông cha xứ cho biết tên là linh mục Protiste. Qua những ngập ngừng, ông cho tôi hay rằng từ ít lâu nay ông đã cùng mụ con dâu Henrouille chạy chọt để tìm chỗ ở cho bà cụ và Robinson, cả hai với nhau, tại một cộng đồng tôn giáo, chỗ nào không tốn kém lắm. Vẫn còn đang tìm.

Nhìn kỹ ông ta, linh mục Protiste, có lẽ cùng lắm thì cũng chỉ như một nhân viên nhà hàng như những người khác, cũng có thể như một trưởng gian hàng, mềm nhún, tai tái và được phơi đi sấy lại có đến trăm lần. Ông ta thật sự là một con người bình dân bởi sự khúm núm quanh co của mình. Cũng bởi cái hơi thở nữa. Tôi không thể nào lầm lẫn các hơi thở được. Đó là một người hay ăn quá vội và uống rặt vang trắng.

Ông kể lại rằng, ít hôm sau vụ mưu sát, mụ con dâu Henrouille thoạt đầu đến tận nhà xứ tìm ông để nhờ kéo họ ra khỏi tình cảnh rắc rối tồi tệ mà họ nhúng vào. Tôi cảm thấy, trong khi tìm cách bào chữa, phân trần, ông có phần hổ thẹn trong sự cộng tác này. Đối với tôi, chẳng cần gì phải mầu mè. Biết cả rồi. Ông ấy đến tìm chúng tôi vào lúc đêm hôm. Tất cả là thế. Dẫu ông ấy là cha xứ thì cũng kệ! Một thứ táo tợn bẩn thỉu cũng đã choán dần linh hồn ông ấy, với tiền bạc. Thây kệ! Đến lúc cả cái trạm y tế của tôi chìm hẳn vào yên lặng và bóng đêm đã trùm kín khắp vùng, ông ta mới hạ thấp hẳn giọng xuống để cho tôi nghe rõ những điều thầm kín, chỉ mình tôi thôi. Tuy thế ông cũng hoài công thầm thì, tất cả những gì ông kể lại tôi thấy dẫu thế nào thì cũng quá lớn, không chịu nổi, có thể vì cái yên lặng bao quanh chúng tôi và trong đó chứa đầy những âm vang. Có thể chỉ đối với một mình tôi? Suỵt! thỉnh thoảng, giữa những lời ông thốt ra, tôi lại có ý nhắc. Do sợ hãi, hai môi tôi hơi run run và cứ mỗi câu tôi lại phải ngừng lại suy nghĩ.

Ông cha xứ ấy đã liên kết với chúng tôi trong nỗi hiểm nghèo, bây giờ ông không còn biết làm thế nào để đưa tiếp cả bốn người chúng tôi vào trong đêm đen. Một nhóm nhỏ đây. Ông muốn biết trong cuộc phiêu lưu này đã có bao nhiêu người rồi? Chúng tôi đã đi đến đâu rồi? Ông cũng thế, để có thể nắm tay những người bạn mới đến mục tiêu cuối cùng thì chúng tôi liệu có phải tất cả cùng nhau đến đích hay không. Bây giờ đã cùng nhau trong một hành trình. Ông cha xứ có lẽ sẽ phải tập cho quen đi đêm như chúng tôi, như những người khác. Ông còn va vấp. Ông hỏi tôi cách giữ thế nào cho khỏi ngã. Nếu sợ thì ông đừng đến nữa! Ta sẽ cùng nhau đến tận cùng và sẽ biết được ta đi tìm cái gì trong cuộc phiêu lưu.

Cuộc sống là thế, một mẩu ánh sáng tắt ngóm trong đêm tối.

Thế rồi, có thể là họ sẽ chẳng bao giờ biết được, chẳng bao giờ tìm được cái gì. Cái chết đúng thế đấy!

Tất cả trong lúc này là mò mẫm tiến bước. Vả lại, dù có ở đâu thì cũng không thể lùi được nữa. Không còn gì để lựa chọn. Cái công lý bẩn thỉu của họ với những đạo luật ở từng góc hành lang. Mụ con dâu Henrouille nắm tay bà cụ, còn lão con trai và tôi nắm tay hai người, Robinson cũng thế. Chúng tôi kết lại với nhau. Đúng thế. Tôi giải thích ngay tất cả với ông cha xứ. Và ông ta hiểu ra.

Tôi cũng nói với ông ta và nhấn mạnh thật rõ ràng rằng, đã đến nước này thì dù muốn dù không, cái tốt nhất là chớ có làm cho ai nấy ngạc nhiên và phơi trần ra trước mắt người qua đường. Có gặp ai thì cũng cứ giả bộ như đi dạo chơi, cứ làm như không. Lệnh là thế. Phải giữ cho thật tự nhiên. Thế là bây giờ ông cha xứ biết hết, hiểu hết. Đến lượt ông, ông bắt tay tôi thật chặt. Ông cũng không tránh khỏi rất sợ hãi. Đó là bước khởi đầu. Ông ngần ngại, ông lúng túng như một kẻ ngây thơ. Chúng tôi đang trong tình trạng chẳng có đường đi, chẳng có ánh sáng, chỉ còn những bước lò dò thận trọng, đùn đẩy nhau, mà cũng chẳng còn tin được bao nhiêu vào những bước chân của mình. Những lời người ta nói ra để trấn an nhau cũng chẳng lọt được vào tai. Âm vang chẳng đáp lại cái gì, chúng tôi đã thoát ly Xã hội rồi. Cái sợ chẳng nói có cũng chẳng nói không. Nó nắm lấy tất cả những gì mình nói, những gì mình nghĩ.

Trong những trường hợp ấy, cái sợ cũng không làm mình càng mắt ra trong đêm tối. Đó là nỗi khiếp sợ thất bại, tất cả là thế. Đêm tối đã chiếm đoạt tất, cả những cái nhìn. Người ta trở thành trống rỗng vì nó. Dù sao cũng phải nắm chắc lấy tay nhau, không thì ngã đấy. Những người của ban ngày không còn hiểu được anh đâu. Ta bị tách khỏi họ bởi tất cả cái sợ và sẽ chịu chết gí ở đấy cho đến lúc cái sợ chấm dứt theo cách này hay cách khác, và khi ấy ta có thể theo kịp mấy đứa khốn kiếp của cái thế giới này trong cái chết hay trong cuộc sống.

Ông cha xứ chỉ phải giúp chúng tôi trong lúc này và ông cũng cuống cà kê lên, đó là việc của ông. Hơn nữa ông đến cũng chỉ nhằm có thế, nhằm vào việc đầu tiên là gắng làm sao thu xếp gấp rút nơi trú ngụ cho bà cụ Henrouille, và đồng thời cho cả Robinson, ở chỗ các bà xơ dưới tỉnh. Cái mẹo này xem ra có khả năng, cả cho tôi nữa. Chỉ có điều là phải chờ nhiều tháng mới có được chỗ trống, mà chúng tôi thì không thể nào chờ được nữa. Thôi!

Mụ con dâu nói rất đúng, sớm sủa là hay nhất. Đi thôi! Tìm cách khác! Thế là Protiste lại mò mẫm cách dàn xếp khác. Cách này thật là tài tình, tôi đồng ý ngay. Trước hết, cách này mang lại một món hoa hồng cho cả hai người, ông cha xứ và tôi. Sự dàn xếp này phải được thỏa thuận không chậm trễ và tôi sẽ giữ một vai trò nhỏ trong đó. Tức là phải làm sao thuyết phục được Robinson chịu theo xuống miền Nam, khuyên bảo cậu ta nhẹ nhàng thân ái nhưng cũng có phần thúc ép nữa.

Không biết hết được chiều sâu cũng như mặt trái của cái mưu mẹo mà ông cha xứ gợi ra, có lẽ tôi sẽ phải có những dè dặt nhất định, ví dụ như dự phòng một vài bảo đảm cho anh bạn... Bởi vì, nghĩ đi nghĩ lại, tôi thấy cái mưu mẹo của ông Protiste này nó kỳ kỳ. Nhưng tình thế đã gấp quá rồi, điều cốt tử bây giờ là không được kéo dài thời gian nữa. Tôi hứa hẹn với họ tất cả những gì họ muốn, sự hỗ trợ và giữ kín tiếng. Lão Protiste xem ra đã quá quen với những tình thế tế nhị kiểu này và tôi cảm thấy ông ta có thể giúp tôi thực hiện mọi việc dễ dàng.

Bắt đầu từ đâu bây giờ? Trước hết phải tổ chức cuộc khởi hành kín đáo xuống miền Nam. Nhưng Robinson sẽ nghĩ gì về việc xuống miền Nam? Lại còn đi cùng với bà cụ mà hắn suýt đã giết chết... Tôi sẽ nằn nì hắn... Thế thôi!... Hắn phải đi... với đủ mọi lý do, tất nhiên không phải đều tốt, nhưng vững chắc cả.

Nói về nghề ngỗng kỳ cục thì đây là một nghề người ta vừa tìm được cho hắn và cho cả bà cụ ở dưới miền Nam. Ở Toulouse. Một thành phố xinh đẹp! Người ta sẽ thấy cái thành phố ấy! Ta sẽ gặp họ ở dưới ấy! Tôi hứa là sẽ đi Toulouse ngay sau khi họ được yên chỗ, tại nhà họ, tại chỗ họ làm và tất cả.

Kể nghĩ thì cũng thấy hơi lo vì Robinson phải đi xuống đó quá sớm nhưng cùng lúc tôi lại thấy khá là vui, nhất lại do đây là lần đầu tôi vớ được một món hời. Họ sẽ có thể trả tôi một nghìn quan. Đã thỏa thuận với nhau. Tôi chỉ còn việc khuyến khích Robinson rằng xuống miền Nam khí hậu tốt hơn đối với những vết thương trên mặt hắn, rằng chẳng còn chỗ nào hơn để hắn kiếm tiền dễ dàng như thế. Đó là cách để hắn đi đến quyết định.

Sau năm phút nghiền ngẫm, ngay bản thân mình cũng tin là đúng và thấy như thế là cuộc gặp gỡ có tính quyết định đã chuẩn bị kỹ được rồi. Phải rèn thép ngay khi còn nóng, ý tôi là thế. Xét cho kỹ thì dưới ấy cũng không đến nỗi tồi hơn trên này. Suy nghĩ lại, càng thấy ý kiến của lão Protiste này thật là chí lý. Mấy ông cha cố này dẫu sao cũng biết cách giúp anh dập tắt những vụ bê bối tệ hại.

Họ giao cho Robinson và bà cụ làm một việc so với các việc khác chẳng có gì là tồi. Nếu tôi hiểu không sai, thì đó là một căn hầm chứa những xác ướp. Người ta để cho khách du lịch xuống thăm căn hầm dưới một ngôi nhà thờ, với một khoản quyên góp nhỏ. Lão Protiste đảm bảo với tôi đó là một công việc thật sự. Tôi hầu như tin được ngay và có phần ganh tị nữa. Không phải ngày nào người ta cũng khai thác được ở người chết.

Tôi khóa cửa trạm y tế, cùng ông cha xứ, cả hai cả quyết lên đường, vượt qua mấy vũng lầy, đến gia đình Henrouille. Muốn mới có mới. Chứa chan hy vọng một nghìn quan! Tôi đã thay đổi suy nghĩ của mình về ông cha xứ. Đến nơi, chúng tôi gặp hai vợ chồng Henrouille đang ở bên Robinson trong căn phòng trên gác. Nhưng sao Robinson lại thế kia! Vừa nghe tiếng tôi bước lên, hắn làm cho tôi giật mình và cảm thấy có chuyện gì đang xẩy ra với hắn.

- Cậu đấy à?... Có thật thế không?... Hắn hối hả hỏi tôi.

Và rồi không còn để cho tôi kịp nói lời nào, hắn đã khóc lóc sụt sùi. Vợ chồng Henrouille ra hiệu cho tôi, trong lúc hắn cầu cứu. Tôi nghĩ bụng: “Thật là rắc rối! Họ lại quá vội vã rồi!... Cứ luôn luôn là vội! Sao việc chưa chín mà họ đã nói toạc ra thế này?.. Chẳng có chuẩn bị gì cả sao? Chẳng chờ tôi hay sao?...”

Thật may là tôi đã nén lại được, không nói ra cái ý nghĩ ấy. Robinson cũng thế, hắn chẳng đòi hỏi gì hơn. Thế là đủ. Ông cha xứ cứ quẩn quanh ngoài hành lang không dám vào phòng. Cuối cùng thì mụ con dâu cũng mời ông ta:

“Mời cha, xin mời cha vào! Cha đừng lo chật chội! Cha sẽ bất ngờ trước một gia đình khốn khổ lại gặp hoạn nạn đó, thưa cha!... Một ông thầy thuốc và một vị linh mục!... Phải đâu những lúc đau đớn trong đời, ai cũng luôn luôn gặp được như thế này?” Mụ ta nói liến thoắng. Chính những niềm hy vọng mới mẻ thoát ra được nỗi cay cực và tăm tối đã khiến cho con mụ độc ác ấy ăn nói văn vẻ trữ tình theo cách bẩn thỉu của mụ.

Ông cha xứ bối rối đánh mất tất cả mọi khả năng của mình và ấp a ấp úng đứng ì ra xa xa bệnh nhân. Cái lúng túng xúc động của ông truyền vào Robinson khiến hắn ta nổi cáu gào tướng lên:

- Họ đánh lừa mình! Tất cả bọn họ đánh lừa mình!

Mà mới toàn những ba hoa bép xép, mới chỉ những chuyện bên ngoài, những cơn xúc động. Luôn luôn là như thế. Nhưng những cái đó lại càng thôi thúc tôi liều lĩnh. Tôi kéo mụ vợ Henrouille ra một góc nhà và thẳng thắn mặc cả với mụ, vì tôi biết rằng người duy nhất ở trong kia có khả năng kéo vợ chồng mụ ra thoát thì lúc này còn đang ngắc ngứ chưa dứt khoát thực hư. Tôi bảo mụ cứ ứng trước một phần tiền đi đã, ứng ngay bây giờ. Đã không còn tin cậy nhau thì cũng chẳng việc gì phải ngượng mồm, người ta thường bảo thế. Mụ ta hiểu và giúi luôn vào tay tôi một tờ bạc nghìn quan, tiếp luôn một tờ nữa cho chắc chắn. Tôi tỏ cho mụ thấy là mình có uy thế đối với hắn. Ngay khi đang ở đó, tôi quyết định Robinson ngả theo việc đi xuống miền Nam.

Người ta sẽ nhanh chóng nói như thế là phản bội. Phải tranh thủ cơ hội đi đã. Cũng như mở cái cửa sổ nhà lao, là phản bội. Ai cũng muốn việc đó, nhưng hiếm người làm nổi.