Do những tình tiết, tôi vẫn còn nhớ một buổi tối khác vào thời ấy. Trước hết là, vào sau giờ ăn tối một tí, tôi thấy tiếng mấy cái thùng rác đụng vào nhau. Ở chân cầu thang chỗ tôi chuyện đó thường xảy ra khi người ta đảo lộn lung tung các thùng rác. Rồi có tiếng đàn bà kêu than rền rĩ. Tôi hé cửa chân cầu thang nhưng vẫn đứng yên tại chỗ.

Khi có tai nạn mà mình tự ý xông ra thì người ta có thể coi mình chỉ như hàng xóm và việc cấp cứu của mình sẽ là công không. Nếu cần thì họ phải mời tôi theo quy cách và sẽ là hai mươi quan. Cái nghèo khốn bám đuổi một cách ráo riết và tỉ mỉ lòng vị tha, và những sáng kiến càng tử tế bao nhiêu càng bị trả giá tàn nhẫn bấy nhiêu. Vậy là tôi ngồi chờ cho người ta bấm chuông, nhưng mãi chẳng thấy ai đến. Có lẽ họ tiếc tiền.

Tuy nhiên, đến lúc tôi đợi gần chán ra rồi thì có một đứa bé gái xuất hiện trước cửa và đang tìm đọc tên người ghi trên các nút chuông... Đúng là cháu bé đến tìm tôi, do mụ Henrouile nhờ sang. Tôi hỏi nó:

-Có ai ốm ở bên ấy hở cháu?

-Có một ông bị thương ở bên ấy đấy ạ...

-Một ông à? tôi nghĩ ngay đến lão ta. Ông Henrouille à?

-Không phải đâu... Một ông bạn của ông ấy cơ...

-Cháu có biết ông ấy không?

-Không ạ. Con bé chưa gặp người này bao giờ.

Bên ngoài trời lạnh, con bé chạy lon ton, tôi rảo bước theo.

-Thế ông ấy bị thương ra làm sao?

-Cháu không biết gì cả.

Chúng tôi đi dọc theo một vườn hoa nhỏ, xưa kia là một khu rừng rào kín đêm đêm sương giá nhẹ nhàng thong thả buông tỏa giữa những hàng cây. Qua vài đường phố nhỏ. Chốc lát chúng tôi đã tới ngôi nhà của họ. Cháu bé chào tôi, nó sợ không dám đến gần hơn. Mụ con dâu Henrouille đứng chờ sẵn trên hiên nhà. Ngọn đèn dầu của mụ lắc lư trước gió. Mụ hối hả:

-Đằng này, Bác sĩ ơi! mời Bác sĩ đi đằng này!

Tôi liền hỏi:

-Ông ấy bị thương à?

-Hẵng vào đi đã!

Mụ ta không để cho tôi kịp nghĩ ngợi gì thêm. Và thế là tôi rơi luôn vào nơi bà cụ đang gào thét và túm ngay lấy tôi. Bà cụ te tái:

-Trời ơi! Bác sĩ ơi! Quân khốn nạn, lũ kẻ cướp!

Chúng nó định giết tôi!

À ra trò ấy đã thất bại. Tôi làm ra vẻ ngạc nhiên.

-Giết? Nhưng tại sao mới được chứ?

-Tại vì tôi không muốn chết sớm, chứ sao! Đơn giản thế thôi! Quân khốn kiếp! Dứt khoát là ta không muốn chết đâu!

-Mẹ ơi mẹ! mụ con dâu ngắt lời. Mẹ nghĩ quẩn rồi! Sao mẹ lại nói với Bác sĩ toàn những chuyện ghê rợn thế hở mẹ!...

-Tao nói toàn chuyện ghê rợn ư? Này, con khốn nạn, chính chúng mày đang cả gan làm chuyện ghê tởm! Tao mà nghĩ quẩn ư? Tao còn đủ lương tri để treo cổ cả lũ chúng mày! Tao còn nói với chúng mày thế đó!

-Nhưng ai bị thương? Người ấy đâu?

Bà cụ cắt lời tôi:

-Ông sẽ thấy hắn ta! Hắn đang ở trên gác, đang trên giường ấy, thằng giết người! Nó vấy bẩn luôn ra giường rồi phải không, con đĩ này? Vấy bẩn thêm tấm đệm bẩn thỉu của mi bằng thứ máu lợn của nó! Chứ không phải bằng máu của tao! Bằng cái thứ máu bẩn thỉu rác rưởi ấy! Mi có giặt mãi cũng chẳng sạch được đâu! Nó sẽ còn tanh hôi mãi từ đời này sang đời khác cái thứ máu của tên giết người ấy, ta nói cho mi biết! Chà chà, có lắm người phải đến nhà hát để tìm xúc động! Tôi xin nói với Bác sĩ: nhà này đã là nhà hát rồi! Chính ở đây này, Bác sĩ ạ! Trên gác này này! Và một nhà hát chính cống đấy! Không chỉ giông giống thôi đâu! Không nên để mất chỗ! Lên mau đi! Khéo không ông lên đến nơi thì thằng vô lại ấy đã ngỏm rồi! Thế là ông sẽ chẳng còn thấy được gì!

Mụ con dâu chỉ sợ ngoài đường người ta nghe thấy nên càng van bà cụ im đi. Mặc dầu tình hình xẩy ra như thế, mụ con dâu xem ra vẫn không có gì là bối rối, chỉ bực mình vì sự việc đã diễn ra hoàn toàn sai lệch với ý đồ, nhưng mụ vẫn giữ ý nghĩ của mình. Mụ còn tuyệt đối tin rằng mình hoàn toàn đúng.

-Bác sĩ ơi, ông nghe bà cụ mà xem! Nghe thế có khổ không? Tôi luôn luôn ra sức tìm cách để cho bà cụ sống tốt hơn! Ông biết rõ rồi đây!... Tôi luôn mồm nói với bà cụ là bà nên vào ở với các bà xơ...

Đối với bà cụ, thêm một lần nhắc đến các bà xơ là quá quắt nữa rồi.

-Lên thiên đường chứ gì! Phải, cả lũ chúng nó đều muốn đưa tôi lên trên ấy đây mà! Trời! con giặc cái! Và cũng vì thế mà chúng mày, mày và thằng chồng mày rước về cái thằng bất lương ở trên gác ấy chứ gì! Để giết tao đi, đúng, chứ đâu phải để đưa tao đến với bà xơ! Thằng ấy đã làm hỏng việc, phải, có thể nói rằng do âm mưu của các người tồi quá! Nào, bác sĩ hãy lên mà xem thằng khốn nạn ở trên ấy đã rơi vào tình cảnh thế nào, do chính tay nó gây ra!... Mà cũng nên hy vọng rằng nó sẽ toi thôi! Lên đi, lên mà xem nó đi trong khi còn đủ thì giờ...

Nếu như mụ con dâu không hề tỏ ra thua cuộc, thì bà cụ cũng chẳng kém. Bà cụ tuy biết rằng mình suýt nữa rơi vào cuộc mưu sát ấy, nhưng bà không quá phẫn nộ như bà làm ra thế. Chỉ là giả vờ thôi. Cuộc mưu sát không thành này chính ra còn như thúc đẩy, lôi kéo bà cụ ra khỏi nấm mồ xảo quyệt đã từng giam hãm bà suốt bấy nhiêu năm trong cái xó vườn ẩm mốc. Với tuổi tác của mình, bà bỗng thấy rạo rực trong người một sức sống bền bỉ. Bà cụ khoái trá với những thắng lợi cũng như với cái thích thú nắm được một phương tiện để từ nay có thể làm cho mụ con dâu quạ mổ kia sống dở chết dở với bà. Bây giờ bà đã nắm được mụ trong tay. Bà không muốn để người ta giấu không cho tôi biết bất kỳ một chi tiết nhỏ trong cuộc ám sát hụt ấy và mọi việc đã diễn ra thế nào. Bà tiếp tục kể cho tôi nghe, vẫn với giọng hế hả:

- Mà này, Bác sĩ ơi, ông có biết không, tôi gặp thằng giết người ở ngay nhà ông, chính tại nhà Bác sĩ đấy... Tuy vậy nhưng tôi vẫn không tin hắn! Vâng, tôi vẫn nghi ngờ hắn!... Các người có biết hắn gợi ý với ta cái gì trước tiên không? Làm thịt mi trước tiên đấy, con ạ! Làm thịt mi đấy, con khốn ạ! Mà cũng không đắt đỏ gì đâu! Ta cam đoan với các người là thế! Vả lại, với ai hắn cũng gợi ý như thế! Không lạ gì đâu!... Thế đấy, mi có thấy không hở con khốn kiếp, ta đã biết tỏng cái nghề của thằng làm việc đó cho mi. Ta nắm được tình hình đấy chứ nhỉ! Tên hắn là Robinson!... Có phải tên hắn là thế không? Ai nói đó không phải tên nó nào? Ngay khi ta thấy hắn lân la đến đây mưu mô với các người là ta đã đâm nghi rồi... Ta làm đúng đấy chứ! Nếu ta không cảnh giác thì bây giờ ta đã ở đâu rồi?

Và bà cụ còn tiếp tục kể ra mọi việc diễn biến ra sao. Con thỏ cựa quậy trong lúc hắn gài quả pháo vào phía trong cái cửa chuồng. Lúc ấy bà cụ từ trong nhà nhìn ra theo dõi, bà cụ bảo: “Tôi ngồi hàng ghế lô đầu nhé!” Trong lúc hắn đang loay hoay gài bẫy thì quả pháo nổ, tất cả đạn ghém trong đó bắn thẳng vào mặt hắn, vào ngay hai con mắt. “Đã tính chuyện giết người thì làm sao mà giữ cho tinh thần được bình tĩnh! Dĩ nhiên là như thế rồi!” bà cụ kết luận.

Rút cục thì việc ấy được coi như vụng về, thất bại.

Bà cụ nhấn mạnh: “Người đời bây giờ coi mọi sự thế cả! Đúng thế! Người ta quen thế rồi! Phải giết người để kiếm miếng ăn! Đối với họ, chỉ ăn cắp có miếng bánh không là không đủ... Mà lại phải giết những bà cụ già cơ!... Thật là chưa bao giờ lại có những chuyện như thế... Chưa bao giờ! Tận thế đến nơi rồi! Trong lòng con người ta bây giờ chẳng còn gì nữa ngoài cái tâm địa độc ác! Tất cả các người đã chìm đến tận cổ trong vũng lầy ác quỷ rồi!... Mà thằng ấy bây giờ mù tịt rồi! Các người còn phải bồng bế nó mãi! Phải không?... Và các người sẽ không dứt ra được những trò ba que xỏ lá với nó đâu!...

Mụ con dâu nín thin thít, nhưng hẳn là mụ chưa từ bỏ kế hoạch thoát khỏi vụ này. Quả là vớ phải cái xác chết thối hoăng. Trong lúc chúng tôi mải suy nghĩ thì bà cụ quay ra đi tìm con trai quanh các căn phòng. “Bác sĩ ơi, à mà đúng là tôi còn có ông con trai cơ đấy! Đâu rồi ấy nhỉ. Lại đang mưu toan cái gì nữa đây?”

- Ngang qua hành lang, bà cụ lắc la lắc lư trong tiếng cười không dứt. Một người già có cái cười to và khỏe như thế thường chỉ thấy ở những người điên. Khi nghe tiếng cười như thế, người ta tự hỏi không biết người ta đi đâu nữa. Nhưng bà cụ thì nhất quyết đi tìm con trai. Lão đã chuồn ra ngoài phố. “Thôi được! cứ để mặc nó trốn lủi, mặc cho nó sống cho thật dai! Nó chưa bay đi đâu được để còn phải sống với cái thằng trên gác kia, hai đứa sẽ phải sống với nhau thật là lâu, với cái thằng không còn nhìn được nữa! Phải nuôi báo cô nó! Cả quả pháo đã nổ vào cái mặt mẹt ấy rồi mà! Ta đã thấy! Ta thấy cả mà! Bùm, như thế này này! Ta đã thấy tất cả! Và ta đảm bảo rằng đó không phải là một con thỏ đâu nhé! Chà! không còn ra làm sao nữa! Bác sĩ ơi, thằng con trai tôi đâu, nó ở đâu? Ông không thấy nó à? Nó cũng là một thằng xấu xa vô lại luồn luôn núp trong cái vỏ xảo trá còn tệ hại hơn cả thằng kia nữa đấy, nhưng bây giờ thì cái bản chất ghê tởm của nó lòi hết ra rồi, xong thật rồi! Lôi được ra ánh sáng cái bản chất kinh khủng như của nó. phải lâu đến thế đấy! Nhưng khi nó lòi ra thì đúng là một vật thối rữa! Không phải nói gì nữa, Bác sĩ ạ, thế là tốt rồi!

Đừng bỏ lỡ nữa!” Và bà cụ lại càng thích chí. Bà cũng muốn cho tôi ngạc nhiên về cái cao ngạo của mình trước các sự kiện đó và bỏ tất cả chúng tôi vào một rọ, tóm lại là khinh bỉ cả lũ chúng tôi.

Bà cụ lợi dụng cơn xúc động mà giành về mình một vai trò có xíu thế hơn. Sướng không để đâu hết sướng. Chẳng mấy khi được sung sướng thế này, chừng nào mình còn có khả năng đóng một vai trò. Những lời than thở đối với người già mà họ đã dành cho bà cụ Henrouille suốt hai chục năm qua, bây giờ bà cụ không thèm nữa. Cái vai trò cay nghiệt đến với bà quá bất ngờ, bà quyết không buông ra nữa. Đã già thì chẳng còn tìm được một vai trò nồng nhiệt để mà chơi, họa chăng là giạt vào một cái bến tạm nhạt nhẽo nào đó chỉ để mà chờ chết. Bỗng nhiên, sự ham sống lại quay về với bà cụ qua một vai trò khát khao trả hận. Chính vì thế mà bà cụ không muốn chết tí nào. Từ sự ham sống ấy, từ sự khẳng định ấy mà bà cụ rạng rỡ hẳn lên. Tìm lại được ngọn lửa, ngọn lửa thật sự trong tấn thảm kịch.

Bà nhen lại nhiệt tình của mình, bà không còn muốn xa rời ngọn lửa mới ấy, xa rời chúng ta. Trong suốt thời gian dài, bà đã gần như không còn tin được điều đó. Bà đã tới chỗ không còn biết làm thế nào để khỏi bị bỏ chết ở cái xó vườn thối khắm ấy, rồi bỗng lại thấy trút xuống mình một cơn giông bão lớn mang tính thời sự nghiệt ngã, nóng bỏng.

Bà cụ Henrouille gào lên:

- Cái chết của ta, của ta! Ta muốn được thấy cái chết của ta! Mi nghe ta nói đây! Ta có mắt để thấy nó, cái chết! Nghe ta nói chứ! ta vẫn còn đủ hai mắt! Ta muốn nhìn nó cho rõ!

Bà cụ không muốn chết nữa, không bao giờ. Điều ấy là rõ ràng. Bà không còn tin vào cái chết của mình.