Cái mà Parapine thấy ở tôi trước tiên, khi ông gặp lại, là vẻ mặt kém vui.

- Hẳn là ở dưới Toulouse anh phải làm việc mệt lắm. Ông nhận xét với vẻ ngờ vực như xưa nay.

Đúng là có lắm chuyện xúc động ở dưới Toulouse, nhưng cũng chẳng có gì phải phàn nàn, vì đúng vào lúc gay cấn, tôi đã thoát được ra khỏi những chuyện thật là rắc rối, ít ra tôi cũng hy vọng là thế.

Tôi kể rõ với Parapine từng chi tiết cuộc phiêu lưu của mình, đồng thời cả những mối nghi ngờ. Nhưng ông không tin là tôi lại giải quyết tình hình khéo léo đến thế... Tuy vậy tôi không còn thì giờ để tranh cãi làm gì, bởi vì lúc đó đối với tôi vấn đề có việc làm đã trở thành cấp bách. Không có thì giờ để mất vào những lời bình luận... Tôi chỉ còn hơn một trăm năm mươi quan để dành và cũng chẳng biết kiếm chỗ nào mà ở. Đến Tarapout chăng?... Họ chẳng mượn tôi nưa. Khủng hoảng rồi. Trở lại La Garenne-Rancy ư? Kiếm lại khách ư? Tôi nghĩ chán một hồi, chỉ đâm vào ngõ cụt và toàn chuyện bất đắc dĩ. Như ngọn lửa thiêng đã tắt ngấm.

Cuối cùng, chính Parapine lại giơ sào kéo tôi lên, băng một chỗ làm nho nhỏ ông tìm được cho tôi trong bệnh viện thần kinh, đúng nơi làm của ông từ nhiều tháng nay.

Công việc tiến triển khá tốt. Trong nhà thương này, Parapine không chỉ phụ trách việc đưa mấy đứa nhỏ tâm thần đi xem chiếu bóng, mà còn làm thêm việc phóng các tia để chữa bệnh. Mỗi tuần hai lần, đúng giờ đã định, ông ấn nút phát ra những trận sấm sét điện từ lên trên đầu những bệnh nhân mắc bệnh u sầu được tập trung trong một phòng thật kín và tối om. Đây là một thứ thể thao tinh thần và cũng là thành quả sáng kiến của Bác sĩ Baryton, chủ nhà thương này. Hơn nữa, lão chủ còn là một tay đại hà tiện, lão trả cho tôi đồng lương cỏn con mà bắt ký cái hợp đồng toàn những điều khoản dài dặc chỉ có lợi cho lão. Đúng là một ông chủ.

Chúng tôi ở nhà thương này tuy tiền lương chẳng bao nhiêu, nhưng được cái là ăn uống không đến nỗi tồi và ngủ nghê thì thoải mái. Lại con cái khoản đi lại với đám nữ y tá thả cửa. Tất nhiên là phải ngấm ngầm với nhau. Lão chủ Baryton không thấy có gì phải chỉ trích những trò giải trí ấy thậm chí còn nhận thấy những khả năng tình dục đó càng ràng buộc nhân viên với nhà thương của lão. Không tồi mà cũng không khe khắt.

Mà cũng chẳng phải lúc để đặt vấn đề hay điều kiện khi người mang miếng bít tết đến tận miệng cho mình. Suy nghĩ kỹ, tôi vẫn chưa thể nào hiểu hết được vì sao Parapine lại đột nhiên dành cho tôi nhiều lợi ích như thế. Cách cư xử của ông ta khiến tôi phải lúng túng. Gán cho ông những tình cảm hữu ái... Có thể là quá tô điểm cho ông chăng... Còn khá là phức tạp đây. Nhưng rồi mọi cái cũng đến...

Đã thành tục lệ, đến bữa trưa là chúng tôi lại gặp nhau, quây quần xung quanh Baryton, lão chủ của chúng tôi, một bác sĩ tâm thần lão luyện, chòm râu cằm nhọn, hai đùi ngắn nhưng mập, rất nhã nhặn, tất nhiên phải chừa ra một bên vấn đề kinh tế, đây là một chương dễ gợi cho lão sự tởm lợm mỗi khi người ta nhắc đến.

Nhưng cũng phải nói rằng, cái gì chứ món mì “nui” và thứ vang khé cổ thì lão quả là nuông chiều chúng tôi. Lão cho chúng tôi biết rằng lão được chia phần gia sản cả một cánh đồng nho. Chúng tôi cần gì chuyện ấy! Chỉ là một vườn nho nhỏ bé thôi, tôi dám chắc là thế.

Cái nhà thương điên của lão ở Vigny-sur-Seine [136*] chẳng lúc nào vợi bệnh nhân. Trong các bản chỉ dẫn, người ta gọi đấy là “Nhà phục hồi Sức khỏe” [137*], vì có một khu vườn lớn bao quanh, nơi những người điên đi dạo trong những ngày đẹp trời. Họ đi dạo với dáng đi kỳ cục, cố giữ một cách khó nhọc cho cái đầu thăng bằng trên hai vai, như thể luôn luôn sợ lỡ sẩy chân thì đổ vung đổ vãi ra mặt đất tất cả những gì chứa trong đó. Toàn những thứ dị kỳ cái nọ xọ cái kia chen chúc thúc ép nhau mà họ cứ phải khư khư giữ lấy trong đầu một cách khủng khiếp.

Họ uốn éo nhăn nhăn nhở nhở khoe với chúng tôi cái kho báu tâm thần của họ. Có lẽ tung vãi những thứ ấy ra tất cả cái để quốc thuộc địa này cũng chẳng hết. Một người điên chẳng qua là những ý niệm bình thường của một con người bị nhốt chặt trong đầu. Thế giới bên ngoài không xuyên qua được cái đầu ấy, thế là đủ. Nó trở thành một cái ao tù, một cái đầu khép kín, một ổ nhiễm trùng.

Baryton mua sỉ rau cỏ và mì thẳng từ Paris. Cho nên các nhà bán lẻ ở Vigny-sur-Seine không ưa gì chúng tôi. Có thế nói là họ ghét chúng tôi nữa. Nhưng sự ganh ghét của họ cũng chẳng làm bữa ăn của chúng tôi mất ngon. Hồi tôi mới đến làm, hễ cứ ngồi vào bàn là lão Baryton lại xả ra một tràng những kết luận và thuyết lý cho những câu chuyện rời rạc của chúng tôi. Trải qua cả cuộc đời giữa những người điên, kiếm miếng trong những vụ làm ăn với họ, san sẻ bát súp của họ, vô hiệu hóa đến đâu hay đấy những trò điên rồ, cho nên hình như lão thấy chẳng có gì chán bằng đôi khi còn phải nói đến những thói tật của họ trong bữa ăn. “Họ không được có mặt trong câu chuyện của những người bình thường!” lão cả quyết khẳng định. Lão không đòi hỏi gì hơn về cái gì liên quan đến vệ sinh tâm thần.

Lão là lão thích chuyện trò nhưng hơi ngại câu chuyện liệu có vui và nhất là có yên tâm và được suy nghĩ chín chắn không. Về chuyện những kẻ điên gàn kia, lão muốn rằng đừng làm cho nặng nề thêm. Đối với họ, mình tỏ ra ác cảm theo bản năng dù chỉ một lần thôi cũng đủ đi tong hết. Ngược lại, lão cũng rất thích những chuyện du ký của chúng tôi. Lão nghe mãi không chán. Từ khi có tôi, Parapine rảnh bớt được một phần trong cuộc hầu chuyện này. Tôi đã rơi đúng lúc để giải khuây cho ông chủ trong những bữa ăn. Tất cả những cuộc viễn du của tôi đều được kể lại ở đó khá dài, tất nhiên có sắp xếp, văn vẻ và hấp dẫn. Trong lúc ăn, mồm và lưỡi Baryton khua ầm lên. Đứa con gái luôn luôn ngồi bên phải lão. Tuy mới lên mười mà con bé Aimée đã có vẻ héo hon. Có cái gì đó vô tri, một nước da xạm lại không chứa được nữa làm cho Aimée mờ nhạt trước mắt chúng tôi, như thể những bóng mây không lành mạnh nối nhau lởn vởn trước khuôn mặt ấy.

Giữa Parapine và Baryton xẩy ra một vài chuyện va chạm nhỏ. Tuy vậy Baryton là người không để bụng với ai cái gì, trừ phi đụng chạm đến chuyện lời lãi của lão. Từ lâu, lão coi đó là khía cạnh thiêng liêng nhất trong cuộc sống của mình.

Một hôm, vào cái thời mà Parapine còn chuyện trò với lão, ông nói sống sượng ngay tại bàn ăn rằng lão thiếu y đức. Ban đầu thì nhận xét đó có làm mếch lòng Baryton, nhưng rồi cũng dàn xếp xong, họ chỉ giận nhau chốc lát. Khi nghe tôi kể lại những chuyến đi của mình, chẳng những Baryton cảm thấy xúc động một cách lãng mạn, mà còn có cảm giác như tiết kiệm được tiền bạc. “Được nghe anh kể chuyện, thì chẳng ai còn phải đi đến các xứ đó làm gì, anh kể chuyện hay lắm, Ferdinand!” Quả là lão không còn có thể nghĩ đến một lời khen nào hay hơn nữa cho tôi.

Chúng tôi chỉ tiếp nhận vào nhà thương này những người điên dễ trông nom chứ không bao giờ nhận những người điên hung dữ hoặc thể hiện rõ khả năng giết chóc. Nhà thương của lão không đến nỗi kinh hãi thê lương. Rào chắn không nhiều, chỉ có vài phòng nhốt riêng. Đối tượng đáng lo ngại nhất, có lẽ lại là con bé Aimée, chính con gái lão. Đứa bé ấy không nằm trong số bệnh nhân, nhưng môi trường này đã ám ảnh nó.

Lúc lúc lại có vài tiếng gào rú vẳng đến tận phòng ăn của chúng tôi, nhưng nguồn gốc những tiếng kêu ấy thì luôn luôn mơ hồ phù phiếm. Hơn nữa cũng không kéo dài. Chúng tôi còn quan sát thấy nhiều đợt cuồng loạn đột ngột và kéo dài chẳng có lý do của các nhóm người điên, trong những cuộc nhởn nhơ đi dạo triền miên của họ, giữa chỗ máy bơm đến những lùm cây và những khóm hải đường. Tất cả những cái đó kết thúc mà chẳng gây ra chuyện gì hay mối lo sợ nào, nhờ việc cho họ tắm nước ấm và uống xi rô có thuốc phiện.

Thỉnh thoảng những người điên lại ra mấy ô cửa sổ nhà ăn trồng ra phố, gào rú và gây náo động các nhà hàng xóm, nhưng họ vẫn giữ sự ghê rợn trong nội bộ là chính, nhất là dành nó để chống lại việc điều trị của chúng tôi. Họ rất say mê sự chống đối này.

Đến bây giờ nhớ lại, nhớ tất cả những người điên tôi biết ở nhà thương của lão Baryton, tôi không thể không hoài nghi rằng ngoài chiến tranh và bệnh tật, hai cơn ác mộng vô tận này, liệu còn có những kết quả thực sự nào khác của các biện pháp tiết chế sâu sắc của chúng ta.

Nỗi mệt nhọc lớn trong cuộc sống có lẽ chỉ là sự bất hạnh quá đáng mà người ta tự khoác vào mình để được sống lấy hai mươi năm, bốn mươi năm, hay hơn nữa, một cách vừa phải, để mình không chỉ đơn giản, sâu sắc là mình, tức là nhơ nhớp, tàn bạo, phi lý. Ôm cơn ác mộng là cứ phải luôn luôn tỏ ra như một lý tưởng phổ biến nhỏ bé, một siêu nhân từ sáng đến tối, một kẻ đê tiện đi cà nhắc mà người ta đã nặn ra cho chúng ta.

Các bệnh nhân chúng tôi có tại nhà thương, thuộc đủ mọi giá, những người phong lưu nhất thì được ở những phòng trần thiết theo kiểu vua Louis XV. Đối với những bệnh nhân này, lão Baryton hàng ngày đến thăm với giá cao. Họ chờ đợi lão. Đôi khi họ cho Baryton hai cái tát ra trò, nói trắng ra là kinh khủng, và đã có chủ ý từ lâu. Lập tức lão ghi tên bệnh nhân này vào loại điều trị đặc biệt.

Tại bàn ăn, Parapine tỏ ra dè dặt ý tứ, không phải những kết quả hùng biện của tôi đối với Baryton đã làm cho ông phật lòng, không hề như vậy mà ngược lại, ông hình như không còn có gì lo lắng, như cái thời bấn bíu với những con vi trùng, ông hầu như thỏa mãn. Cũng phải ghi nhận thêm là ông còn lo sợ chuyện quan hệ của ông với mấy đứa con gái vị thành niên. Ông vẫn còn ít nhiều bối rối về chuyện tình dục. Vào những lúc rỗi rãi, ông cũng lảng vảng quanh các bãi cỏ trong viện, như một người bệnh, và khi thấy tôi đến gần, ông hé nở vài nụ cười, nhưng là những nụ cười gượng gạo, mờ nhạt, có thể coi như những nụ cười ly biệt.

Thu nhận cả hai chúng tôi làm nhân viên kỹ thuật, Baryton như được món hời vì chúng tôi chẳng những tận tụy trong công việc từng giờ mà cả trong những lúc giải trí, lại còn những vang bóng của các chuyến đi mà lão thèm muốn nhưng không được thỏa lòng. Cho nên lão thường vui mừng chứng tỏ cho chúng tôi thấy sự hài lòng của lão. Tuy vậy, đối với Parapine lão vẫn giữ một vài dè dặt.

Lão chưa bao giờ hoàn toàn thoải mái với Parapine. Một hôm lão tâm sự với tôi: “Này, Ferdinand, anh có biết không, Parapine là người Nga đấy!” Là người Nga, đối với Baryton, có nghĩa là cái gì đó cũng có thể mô tả, không nể nang, theo hình thái học, như là một “anh bị bệnh đái đường” hay một “anh Pháp giả cầy”. Lao vào cái đề tài đã quấy rối tâm linh lão từ nhiều tháng nay, lão bắt đầu động não ghê gớm trước mặt tôi và nhằm vào lợi ích riêng tư của tôi... Tôi chưa nhận biết được lão. Chúng tôi cùng đi với nhau đến đúng quầy bán thuốc lá để kiếm mấy gói thuốc.

“Parapine là một cậu mà tôi thấy hoàn toàn thông minh, đó là tất nhiên rồi, phải không Ferdinand... Nhưng cái thông minh của cậu ta lại rất là độc đoán! Anh có thấy thế không, Ferdinand? Trước hết, cậu ta là người không chịu thích nghi... Điều đó thấy rõ ngay lập tức ở cậu ta... Cậu ta không thoải mái cả với nghề của mình... Cậu ta không thoải mái ngay cả với giới của mình!... Anh thừa nhận chứ?... Và như thế là cậu ta sai! Rất sai!... Chính vì thế mà cậu ta đau khổ!... Chứng cớ đấy! Đây này, Ferdinand, anh xem tôi thích nghi thế nào!... (Lão gõ nhẹ mấy cái lên xương ức.) Cho dẫu ngày mai trái đất có quay ngược chiều. Thế thì sao nào? Thì tôi sẽ thích nghi, Ferdinand ạ. Lại còn ngay lập tức nữa cơ! Và anh có biết thế nào không, Ferdinand? Tôi sẽ ngủ thêm một giấc mười hai tiếng nữa, và mọi cái sẽ xong tất! Tất cả là thế! Hấp! Không có gì khôn ngoan hơn thế! Và mọi cái sẽ hoàn tất! Tôi sẽ được thích nghi! Còn Parapine, trong một cuộc phiêu lưu tương tự, anh có biết cậu ta sẽ làm gì không? Cậu ta sẽ gặm dần từng tí những dự án và những đắng cay trong một trăm năm nữa!... Tôi tin chắc như thế! Tôi xin nói với anh như thế!... Không đúng tí nào ư? Cậu ta sẽ mất ngủ liền nếu trái đất quay ngược chiều!... Cậu ta sẽ tìm thấy ở đó sự bất công đặc biệt thế nào tôi không còn biết nổi nữa... Quá nhiều bất công!... Hơn nữa, đó là cái tật của cậu ấy, chỉ thấy bất công!... Cậu ta nói với tôi vô thiên lủng những bất công vào cái thời mà cậu ta còn hạ cố nói chuyện với tôi... Và anh có thể tin rằng cậu ta lại còn khóc lóc nữa chứ? Chỉ là tai họa xoàng thôi chăng!... Nhưng không! Cậu ta sẽ cố tìm ngay một trò để làm nổ cả trái đất! Để trả hận mà, Ferdinand ạ! Và trò tồi tệ nhất, tôi sẽ nói cho anh biết cái trò tồi tệ nhất ấy, Ferdinand... Nhưng hoàn toàn nói riêng với nhau thôi... Thế là cậu ta rồi cũng sẽ tìm ra cái trò ấy!... Như tôi đã nói với anh! Chà! này Ferdinand, hãy cố nhớ lấy điều tôi sắp giải thích cho anh nghe... Có những người điên thường và cũng có những người diên khác thường, những người bị dằn vặt bởi những định kiến của nền văn minh... Thật là khủng khiếp không sao nghĩ được rằng Parapine lại tự xếp mình vào loại điên ấy!... Anh có biết cậu ta nói gì với tôi không?

-Thưa ông không...

-Thế này này, cậu ta nói với tôi rằng: “Thưa ông Baryton, giữa cái dương vật với toán học, chẳng có quái gì cả! Chẳng có gì! Chỉ là một khoảng trống rỗng!” Và anh hãy nhớ thêm nữa nhé!... Anh có biết cậu ta còn nói gì với tôi nữa không?

-Thưa không, thưa ông Baryton, tôi không biết gì cả...

-Vậy ra cậu ấy không nói với anh cái đó à?

-Thưa chưa ạ.

-Thế thì, với tôi, cậu ấy đã nói rồi... Cậu ta cho rằng thời đại toán học có xảy đến thì cũng kệ! Đơn giản thế thôi! Cậu ta quả quyết tuyệt đối! Với tôi mà cậu ta xử sự hỗn xược như thế, anh thấy thế nào? Với người hơn tuổi cậu ta? Thủ trưởng của cậu ta?...”

Tôi đành phải cười khẩy một cái cho qua cầu chuyện ngông cuồng quá xá ấy. Nhưng Baryton lại không chịu được cái chuyện tầm phào ấy. Lão còn tìm được lý do để phẫn nộ về nhiều chuyện khác nữa...

“Chà! Ferdinand này, tôi biết rằng đối với anh tất cả chuyện này hình như đều vô hại... Chỉ là những lời lẽ ngây thơ, những chuyện ngông cuồng vớ vẩn như mọi cái khác... Hình như anh kết luận là thế... Chỉ thế thôi, phải không? Ôi Ferdinand khinh suất! Để tôi giúp anh cảnh giác thật cẩn thận trước những thói không hay đó, nhìn bề ngoài tưởng như chỉ là phù phiếm! Tôi phải nói với anh rằng như thế là hoàn toàn sai lầm!... Hoàn toàn sai lầm! Nghìn lần sai lầm, thật đấy!... Trong quá trình hành nghề của tôi, tôi xin anh hãy tin rằng tôi đã chịu đựng hầu như tất cả những gì người ta có thể chịu đựng ở đây và ở nơi khác những cơn điên loạn nóng cũng như lạnh! Chẳng còn thiếu thứ gì!... Anh đồng ý với tôi thế chứ, Ferdinand? Và chắc hẳn anh cũng đã nhận thấy tôi không hề biểu lộ cái ấn tượng rằng mình bị rơi vào lo sợ kinh hoàng... Cường điệu chăng? Không, phải thế không? Chẳng cần gì phải dùng đến lời lẽ hùng hồn dù chỉ một từ hay nhiều từ, dù là một câu hay toàn bộ những bài diễn từ để đánh giá tôi!... Với dòng dõi chân chất và bản tính giản dị của tôi, người ta không thể không liệt tôi vào hàng những người biết ức chế, không để cho bất kỳ một lời lẽ nào khiến mình phải sợ hãi!... Thế mà, Ferdinand này, sau khi phân tích chu đáo, đối với Parapine, tôi vẫn buộc mình phải canh chừng!... Phải chuẩn bị sẵn những dự phòng nghiêm ngặt nhất... Sự ngông cuồng của cậu ta không giống bất kỳ ai ngông nghênh thông thường và chẳng hại đến người khác... Tôi thấy hình như nó thuộc vào một trong những thể loại kiếm hoi đáng gờm của tính độc đáo, một trong những ý ngông rất dễ lây lan: có thể nói, những ý ngông trong quan hệ xã hội và hiếu thắng!... Có thể trong trường hợp này, ta chưa coi hẳn là cậu bạn của anh đã mắc bệnh điên... Không! Mà có thể đó chỉ là một niềm tin cường điệu. Nhưng tôi biết rằng trong thực tế có những hành động điên rồ dễ truyền nhiễm... Không có gì nghiêm trọng hơn là niềm tin cường điệu!... Tôi nói anh rõ, Ferdinand ạ, tôi từng biết khá nhiều những loại người tin như thế và biết cả những gốc gác của nó nữa!... Những kẻ luôn mồm nói đến công lý, thì rút cục, tôi lại thấy là những kẻ điên dại nhất!... Ban đầu, các vị sính nói đến công lý ấy cũng hấp dẫn tôi ít nhiều, phải thú thật là thế... Bây giờ thì họ làm tôi phát ngán rồi, những kẻ gàn dở ấy khiến tôi phải nổi cáu đến hết mức rồi... Anh có đồng ý thế không?... Người ta khám phá ra trong con người một khả năng truyền nhiễm nào đó làm cho tôi phát sợ, mà tất cả ai ai cũng thế, anh biết không?... Hãy để ý đến nó, Ferdinand ạ! ở tất cả! Cũng như rượu và khiêu dâm ấy... Cùng một bẩm chất... Cùng một tai ương... Lan truyền vô tận... Anh cười ư, Ferdinand? Đến lượt anh làm tôi sợ đấy! Ferdinand, con người anh sao mà mỏng manh dễ vỡ, dễ tổn thương, không vững chắc, luôn luôn phơi mình trước hiểm nguy! Thế mà tôi cứ tưởng anh là người nghiêm túc cơ đấy!... Đừng quên rằng tôi đã già, tôi có thể tự cho phép mình bất cần đến tương lai! Cái đó là được phép đối với tôi đấy! Nhưng còn đối với anh!”

Về nguyên tắc, tôi mãi mãi nhất trí với ông chủ của tôi tất cả những cái đó. Tôi chưa đạt được tiến bộ thực tiễn lớn nào trong cuộc sống đầy xáo trộn của mình, nhưng tuy thế tôi cũng đã học hỏi được những nguyên lý đúng đắn về thân phận kẻ bị lệ thuộc. Chính vì thế, với Baryton, nhờ những tâm trạng như vây, mà cuối cùng chúng tôi trở nên thân thiết, tôi không cãi lại, mà đến bữa ăn uống cũng ít. Tóm lại là một phụ tá dễ ưa, hoàn toàn không tốn kém và cũng không tham lam một đồng xu, không cố gì đáng lo ngại.