Người giầu chẳng cần tự họ giết người để kiếm miếng ăn. Mà họ khiến người khác làm việc ấy, chứ người giầu có bao giờ tự tay làm điều xấu đâu. Họ chỉ bỏ tiền ra trả thôi. Người ta làm mọi việc hợp ý muốn của họ và tất cả đều bằng lòng. Trong khi các mụ vợ họ xinh đẹp, thì vợ người nghèo xấu xí. Đó là kết quả của nhiều thế kỷ, điểm trang hãy để ra một bên. Đẹp đẽ kháu khỉnh, ăn uống đầy đủ, tắm táp sạch sẽ. Từ khi có cuộc sống đến giờ thì cũng chỉ đến thế mà thôi.
Còn lại là những kẻ hoài công lao vào cái ác, sa sẩy, trượt ngã, rơi tõm vào rượu cồn, là thứ để lưu giữ cả người sống lẫn người chết, và cuối cùng chẳng đi đến đâu. Cái đó đã được chứng minh rõ ràng. Từ biết bao thế kỷ nay, ta có thể thấy những bầy gia súc của ta sinh nở, cực nhọc và gục chết trước mắt ta, mà cũng chẳng bao giờ đạt được cái gì ghê gớm phi thường, ngoài việc không ngừng lặp lại y nguyên sự thất bại vô vị của biết bao những con gia súc khác để lại cho chúng. Lúc nào cũng có những đợt sóng liên tục những sinh vật vô dụng từ tận cùng các thời đại kéo đến chết trước mắt chúng ta, thế mà ta cứ đứng đó để hoài vọng sự đời... Kể cả nghĩ đến cái chết như người ta nghĩ cũng chẳng hay ho gì.
Các mụ vợ nhà giầu được nuôi dưỡng tốt, được dỗ dành, được nghỉ ngơi, nên xinh đẹp. Thật thế. Dẫu sao chỉ bấy nhiêu có lẽ cũng đủ rồi. Ai biết được. Có thể đó ít nhất cũng là lý do để tồn tại.
- Cậu có thấy đàn bà con gái ở Mỹ xinh đẹp hơn ở đây không? Robinson hỏi tôi. Từ khi giở chứng lục lọi kỷ niệm về những ngày lưu lạc, hắn đâm ra tò mò cả đến chuyện đàn bà.
Hồi này tôi đến thăm hắn có thưa hơn, vì mới được giao phụ trách một trạm y tế nhỏ chuyên khám chữa những người bị bệnh lao ở quanh vùng. Cũng phải nói thẳng ra rằng, công việc này mỗi tháng mang lại cho tôi tám trăm quan. Bệnh nhân thì cũng vẫn toàn những người trong vùng mà tôi thường khám chữa, những người của cái làng mà tôi chẳng bao giờ giũ được hết bùn, kẹt trong những đống rác, loanh quanh những đường mòn nơi những đứa con gái còn nhỏ tuổi đã sớm tinh ranh láu lỉnh, trốn học ra kiếm từ mấy kẻ cuồng dâm nào đó lấy hai mươi xu (một quan), vài lát khoai rán và cả bệnh lậu nữa. Xứ sở của điện ảnh tiền phong, nơi các đồ lót bẩn đầu độc cả những cành cây và tất cả mọi cây rau xà lách đều đẫm nước đái những tối thứ bẩy. Trong lĩnh vực của mình, suốt mấy tháng thực hành chuyên khoa vừa qua, tôi chưa đạt được kỳ công nào. Mà mình thì rất rất cần những kỳ công. Nhưng các khách bệnh của tôi lại chẳng cần biết tôi có lập được hay không những kỳ công, mà ngược lại, họ dựa vào cái bệnh lao ấy để có thể thoát từ nỗi khổ tuyệt đối mà họ luôn luôn phải ngụp lặn sang nỗi khổ tương đối nhờ khoản trợ cấp ít ỏi của chính phủ. Họ giữ cho đờm dãi luôn luôn mang dương tính suốt từ chiến tranh đến giờ. Họ gầy nhom vì sốt lại còn vì ăn ít, nôn ọe nhiều, nốc lắm vang và vẫn phải lao động, ba ngày thì một ngày lao động, thật thế. Hy vọng vào trợ cấp ám ảnh họ cả thể xác lẫn tâm hồn. Một ngày nào đó, trợ cấp có thể đến với họ như một ân huệ, miễn là họ còn đủ sức mà chờ đợi thêm một ít trước lúc sức cùng lực tận. Sẽ không hiểu được thế nào là khắc khoải chờ mong chừng nào anh chưa được quan sát những người nghèo chờ mong khắc khoải món trợ cấp mà họ hy vọng.
Chiều chiều và suốt nhiều tuần, họ qua đó để hy vọng, ở ngay cửa, ngay, thềm cái phòng y tế khốn khổ của tôi, kệ trời mưa ở bên ngoài, họ khuấy lên những niềm hy vọng về những phần trăm, những khát khao đờm dãi được chứng thực mang vi trùng lao, những đờm dãi thực sự, “trăm phần trăm” là đờm dãi ho lao. Còn việc chữa bệnh thế nào thì hãy để đấy, nhận được phần trợ cấp như hy vọng đã, tất nhiên họ cũng nghĩ đến chữa bệnh, nhưng nghĩ chừng nào thôi, không bằng khát vọng được hưởng trợ cấp, dù là trợ cấp tí xíu, bất kể điều kiện ra sao họ cũng sướng đến hoa mắt lên rồi. Trong đầu óc họ không còn có gì khác, ngoài nỗi ước mong đó, một nỗi ước mong ngoan cường, tối hậu, mà những mong muốn nhỏ bé khác cho đến cả cái chết nữa đối với họ sẽ chỉ còn là thứ yếu, chỉ là một rủi ro thể thao không hơn không kém. Cái chết bất quá chỉ là chuyện vài giờ, có khi chỉ vài phút, còn trợ cấp cũng giống như nỗi khổ, nó kéo dài cả đời mình. Những kẻ giầu say sưa theo lối khác và không thể hiểu được những cơn cuồng nhiệt về an sinh này. Giầu có, là một thứ say khác, là quên lãng. Chính vì thế mà người ta trở nên giầu, để quên đi.
Tôi cũng bỏ dần cái thói quen hứa hẹn sức khỏe với các bệnh nhân của mình. Cái triển vọng được mạnh khỏe không làm cho họ vừa lòng lắm đâu. Chung quy thì khỏe mạnh là điều cực chẳng đã. Khỏe mạnh để lao động, rồi sau thì sao? Trong khi món trợ cấp của Nhà nước, dù ít ỏi, thì cũng là tuyệt vời, đơn giản thế thôi.
Đã không có tiền để cho người nghèo thì tốt nhất là ngậm miệng lại. Chứ nói gì với người nghèo ngoài đồng tiền, hầu như luôn luôn chỉ là đánh lừa, là nói dối. Kẻ giầu thì dễ vui thú lắm, ví dụ như chỉ cần đứng trước gương mà ngắm nghía cũng đủ thích rồi, vì trên đời này chẳng còn ai đáng ngắm hơn những kẻ giầu. Để tăng lực cho họ, cứ mười năm một lần, người ta lại nâng lên một nấc cho mấy anh giầu trên cái cung bậc Bắc đẩu bội tinh, và thế là họ lại bận bịu được mười năm nữa. Chỉ có thế thôi. Đám khách bệnh của tôi, họ toàn là những người ích kỷ, nhưng người nghèo, những người chỉ nghĩ đến vật chất co cụm lại trong những ý đồ thấp kém để hòng rút lui, bằng cục đờm lẫn máu và dương tính. Họ bất cần những cái còn lại. Ngay cả thời tiết bốn mùa họ cũng không coi vào đâu. Thời tiết thế nào cũng mặc, họ chỉ cần biết cơn ho và bệnh tật mang lại cho họ cái gì. Mùa đông chẳng hạn, cảm cúm nhiều hơn mùa hè, nhưng mùa xuân lại dễ ho ra máu hơn và nóng nực có thể giúp người ta mỗi tuần sụt được vài ba cân... Đôi khi tôi nghe họ nói với nhau, nhưng cứ tảng lờ như đang mải việc và chờ lượt họ. Họ chụp lên tôi những điều khủng khiếp không sao kể hết và những lời dối trá vượt hẳn sức tưởng tượng. Cái gì khuyến khích họ nói xấu tôi đến thế, tôi không biết được sự dũng cảm bí hiểm nào đã thúc đẩy họ càng trở nên nhẫn tâm, ương ngạnh và độc ác đến thế để cố mà giữ được mạng sống vững hơn. Nhưng cũng phải tin rằng, nói xấu, miệt thị, đe dọa như vậy, có lẽ lại là tốt với họ. Dù sao, tôi vẫn làm hết sức mình, bằng tất cả mọi cách, để cho họ được dễ chịu, tôi đứng về phía họ, và tôi cố giúp ích cho họ, tôi cho họ nhiều i-ốt họ có thể khạc ra những con vi trùng lao ghê tởm nhưng lại không vì thế mà ảnh hưởng đến ý đồ của họ... Trước mặt, tôi hỏi gì thì họ tươi cười như những gia nhân, nhưng họ không ưa gì tôi, trước hết vì tôi làm những điều tốt cho họ, kế đó là do tôi đã không phải kẻ giầu có mà họ lại được điều trị không mất tiền, điều đó chẳng hay ho gì đối với một người bệnh dù đang là kẻ hưởng trợ cấp. Sau lưng thì chẳng còn thiếu những chuyện bậy bạ họ kháo nhau về tôi. Nào là tôi không có xe ô tô như phần đông các thầy thuốc khác trong vùng, họ nghĩ thầy thuốc mà đi bộ có khác gì một thằng què. Các bệnh nhân của tôi, cứ bị kích động lên một tí, mà các đồng nghiệp của tôi lại không bỏ lỡ cơ hội, thế là có thể nói rằng họ trả thù tất cả sự tử tế của tôi, trả thù sự giúp đỡ tận tụy của tôi. Rồi thì tất cả cũng trở thành chuyện bình thường. Dù thế nào thì thời gian cũng cứ trôi qua.
Một buổi tối, khi phòng đợi của tôi hầu như chẳng còn ai, một vị linh mục bước vào hỏi gặp tôi. Tôi không quen biết ông linh mục này, suýt nữa thì tôi đuổi khéo ông ta. Tôi không thích các cha cố, tôi có lý do của tôi, nhất là từ lần bị họ chơi một vố lên con thuyền ở San Tapeta [121*]. Tôi cố mãi mà không sao nhận ra, để trách mắng cho một trận có sở cứ hẳn hoi. Thật quả là tôi chưa hề gặp ông ta bao giờ. Tuy thế, ông này hẳn cũng như tôi, thường hay đi lại trên đường phố Rancy vào lúc đêm hôm, vì ông ta cũng quanh quất đâu đây. Cũng có thế mỗi lần thấy tôi là ông né tránh. Tôi nghĩ thế. Tóm lại là có thể người ta đã bảo cho ông biết tôi không ưa các linh mục. Điều đó có thể nhận thấy qua cái nhìn len lén của ông ta khi mở đầu câu chuyện. Vậy ra chúng tôi chưa hề xô lấn nhau chung quanh các bệnh nhân. Ông cho biết, ông phụ trách một nhà thờ ở gần đó từ hai chục năm nay. Con chiên có hàng đàn, nhưng chẳng mấy người cũng tiền cho ông. Gần như một kẻ ăn xin. Sự tình này đã làm cho chúng tôi xích lại gần nhau. Chiếc áo thầy tu phủ lên người ông như một tấm chăn rất bất tiện cho những cuộc đi dạo trong những khu phố bát nháo này. Tôi nhận xét với ông và còn nhấn mạnh vào sự bất tiện quá thể của thứ đồ lề lỉnh kỉnh như vậy. Ông trả lời:
- Rồi cũng quen đi thôi!
Nhận xét xấc xược của tôi không làm ông khó chịu mà ông còn tử tế hơn. Tất nhiên là ông có điều gì muốn nói với tôi. Giọng ông không cao quá cái lối rỉ rả tâm tình đơn điệu, theo thói quen nghề nghiệp, ít nhất cũng như tôi hình dung. Trong lúc ông nói năng cân nhắc rào đón, thì tôi cố thể hiện tất cả những gì ông linh mục này tiến hành mỗi ngày để kiếm đủ số ca-lo cho mình, với hàng đống những nhăn nhó và những hứa hẹn cũng y như tôi... Và để cho vui, tôi còn hình dung ra ông ta trần trụi đứng trước ban thờ... Ta phải tập cho quen việc chuyển vị những người đến thăm mình ngay từ cái phút đầu tiên như thế mình sẽ nhanh chóng biết rõ họ, nhận biết ngay được trong bất cứ nhân vật nào cái thực tại của một con người quá quắt và ham hố. Thật là một trò tưởng tượng hay ho. Cái uy thế tồi tệ của anh ta sẽ tiêu tan, sẽ bốc hơi. Trần trùng trục, anh ta chỉ còn như cái bị ăn mày khốn khổ nhưng vênh váo huênh hoang, lúng ta lúng túng lắp ba lắp bắp một cách vô bổ theo cách này hay cách khác. Chẳng có gì cưỡng lại được sự thử thách đó cả. Nháy mắt là lại thấy ngay. Chỉ còn những ý niệm, mà ý niệm thì có làm cho ai sợ bao giờ. Với những ý niệm thì chẳng mất gì, đâu lại vào đó. Nhưng, đôi khi cũng khó chịu đựng nổi cái uy thế của một người ăn mặc tử tế. Anh ta cất giấu bên trong áo quần đầy những thứ hôi hám và những điều bí ẩn.
Răng của ông linh mục đã sâu cả, hôi hôi, đen đen, bám đầy bựa xanh bựa vàng, tóm lại là ông ta đã bị viêm khớp răng có mủ. Tôi định nói với ông ta về chuyện viêm răng, nhưng ông ta còn mải kể lể những chuyện của mình. Càng nói thì nước rãi càng ứa ra theo cái lưỡi ông đùn đẩy vào những hốc răng gẫy. Những khe răng sâu làm xước đầu lưỡi ông đến rớm máu.
Tôi có thói quen và cả cái thú quan sát tỉ mỉ và sâu kín ấy. Khi ta dừng lại theo cách ví dụ như cách hình thành và phát ra các từ thì các câu chữ của ta không còn chống đỡ nổi với tai họa của sự trang trí nhòe nhoẹt những dãi dớt. Nỗ lực cơ học của chúng ta trong đàm thoại còn phức tạp và khó nhọc hơn cả việc bài tiết. Cái hố mồm ấy co co giật giật để thổi hơi ra, hít hơi vào, vùng vẫy, đẩy ra tất cả những thứ âm thanh lè nhè qua rào chắn của những chiếc răng sâu hôi thối, quả là một sự trừng phạt! Cái mà mình được lệnh phải chuyển vị thành lý tưởng là thế đó. Thật là khó. Bởi lẽ chúng ta chỉ là những khối khép kín chứa những lòng ruột âm ấm và thối rữa, nên luôn luôn khó khăn đối với tình cảm. Yêu đương thì chẳng sao nhưng chung sống với nhau thì khó đấy. Đã là rác rưởi thì chẳng mong tìm cách tồn tại mà cũng không mong sinh sôi nẩy nở. Ở đây, tại điểm này, chúng ta đúng là khổ sở hơn cục cứt, đã thế mà còn cứ gào rống lên bền gan vững chí thì quả là một sự tra tấn đến khó tin.
Dứt khoát là chúng ta chẳng tôn thờ cái gì linh thiêng hơn mùi vị của chính mình. Tất cả nỗi khổ của chúng ta đều bắt nguồn từ cái mà chúng ta bằng mọi giá, năm này qua năm khác, phải núp trong những Jean, Pierre hay Gáston. Thể xác chúng ta, ngụy trang với những phân tử xáo động, vô vị, lúc nào cũng nổi lên chống lại cái trò hề tồi tệ bắt phải tồn tại. Những phân tử ấy của chúng ta muốn tan biến đi cho mau vào cái vũ trụ của những cô nàng kháu khỉnh! Những phân tử ấy đau đớn chỉ vì buộc phải là “chúng ta”, những kẻ bị cắm sừng vô tận. Nếu có can đảm thì ta có thể nổ tung ra rồi, nhưng lại cứ lần khân hết ngày này sang ngày khác. Sự tra tấn thân yêu của chúng ta, cái vật li ti ấy, bị nhốt lại đó, ngay trong da thịt, với sự kiêu hãnh của chúng ta.
Trong lúc tôi im hơi lặng tiếng, rụng rời bởi sự khơi gợi những cái ô nhục sinh vật học như thế, ông linh mục tưởng đã chi phối được tôi, ông tận dụng cơ hội để tỏ cho tôi thấy ông là con người khoan dung và còn thân mật nữa. Tất nhiên là ông đã dò hỏi về tôi từ trước. Với những đắn đo thận trọng, ông tinh khôn đề cập đến chuyện tiếng tăm của tôi về y học. Ông cho tôi thấy rằng, giá như tôi làm hoàn toàn khác, ngay từ những tháng đầu hành nghề ở Rancy, thì danh tiếng của tôi còn có thể nổi lên hơn.
- Ông bác sĩ thân mến ơi, ta đừng bao giờ quên rằng, về nguyên tắc, bệnh nhân là những người bảo thủ... Cái đó dễ nhận ra lắm. Họ ngờ cả đến trái đất và bầu trời này cũng sẽ chẳng còn với họ nữa.
Theo ý ông, lẽ ra tôi đã phải ngay từ đầu gắn bó với Nhà thờ. Đó là kết luận của ông cả về mặt tinh thần lẫn thực tiễn. Ý kiến ấy không tồi. Tôi cố kìm mình không cắt lời ông, nhưng cũng sốt ruột chờ đợi chủ đề chính của cuộc thăm viếng này.
Trong những lúc buồn buồn và kín đáo như thế này thì chẳng còn mong gì hơn là gặp được thời tiết như ở bên ngoài bầy giờ. Có thể nói rằng thời tiết rất xấu, vừa lạnh, vừa nặng nê, bước ra đường là chẳng còn thấy được phần còn lại của thế gian, có lẽ đã tan chảy cả ra rồi.
Chị y tá của tôi cũng đã ghi hết các bệnh lịch, tất cả, đến cái cuối cùng. Chị không còn lý do gì để phải ở lại đó nghe chúng tôi chuyện trò với nhau. Chị ra về, nhưng rõ ràng là bực dọc, chị sập mạnh cửa lại phía sau mình và lao vào cơn mưa dữ dội.
