Ta biết rằng những chuyện như thế luôn luôn khó dàn xếp, mà có dàn xếp được cũng phải trả giá rất đắt. Bắt đầu là việc không còn biết đưa Robinson đi đâu. Nhà thương ư? Như vậy hẳn là chỉ tổ khơi lên hàng nghìn chuyện bép xép bàn ra tán vào... Đưa về nhà hắn ư? Cũng không thể nghĩ đến cách này, vì hắn đã phải mang bộ mặt như thế rồi. Dù muốn dù không thì vợ chồng Henrouille cũng đành phải để hắn ở lại nhà mình.

Còn hắn, co quắp trong giường của vợ chồng nhà ấy ở trên gác cũng chẳng yên ổn gì. Một tâm trạng khiếp sợ thật sự đang lởn vởn trong đầu: hắn sẽ bị người ta tống cổ và bị truy tố. Cái đó hiểu được. Đó là một trong những chuyện quả là người ta không thể kể lại với ai. Các cửa chớp ở phòng hắn nằm đều đóng kín, nhưng những người hàng xóm bắt đầu đi đi lại lại nhiều hơn thường ngày, họ chỉ muốn ngó vào hỏi thăm tin tức kẻ bị thương. Họ kháo nhau đủ thứ tin, đủ thứ chuyện tào lao. Nhưng làm sao có thể ngăn họ khỏi ngạc nhiên? ngăn họ khỏi soi mói? Họ lại còn thêm thắt vào đấy nữa chứ. Làm sao tránh được những giả thuyết? Cũng còn may là Tòa án chưa nhận được đơn khiếu kiện nào chính xác. Chuyện đã thế đấy. Về cái mặt hắn, tôi sẽ xoay xở được. Mặc dầu vết thương rất sâu lại ngoằn nghèo và rất bẩn nhưng chưa bị nhiễm trùng. Còn hai con mắt, tôi thấy trước được rằng những vết sẹo sẽ mọc trên giác mạc và ánh sáng sẽ khó mà lọt qua, thậm chí không bao giờ còn lọt qua được nữa.

Cố xoay xở thì cũng có thể tìm cách nào đó chữa cho hắn trông được thế nào nên thế. Lúc này chúng tôi phải hết sức khẩn trương và trước hết phải tránh không để bà cụ lại toang toác hết cả mọi chuyện bẩn thỉu với hàng xóm và những kẻ tò mò. Có thể coi là bà cụ đã phát rồ rồi, cái đó không phải lúc nào cũng giải thích được.

Nếu cảnh sát can thiệp vào những trò phiêu lưu này của chúng tôi thì không biết họ sẽ lôi chúng tôi đi đến đâu nữa đây. Chúng tôi thay nhau cố làm cho bà cụ bình tĩnh lại. Không ai muốn tỏ ra thô bạo, nhưng ngọt ngào cũng chẳng ăn thua. Đơn giản là bà cụ bây giờ bị ám ảnh với chuyện trả thù, và dọa tố giác chúng tôi.

Mỗi ngày tôi qua thăm Robinson ít nhất hai lần. Cứ thấy tiếng tôi bước lên cầu thang là hắn đã rên rỉ trong dải băng buộc trên mặt. Thì đúng là hắn đau đớn, nhưng cũng không đến mức như hắn cố làm ra với tôi. Tôi thấy trước được rằng hắn sẽ còn sầu não hơn nhiều khi hắn biết rõ hai con mắt hắn ra sao... Tương lai sẽ thế nào, tôi vẫn chưa dứt khoát được. Hai mí mắt của hắn nhức nhối. Hắn nghĩ có thể do nhức nhối mà hắn không còn nhìn thấy gì trước mặt.

Vợ chồng Henrouille coi sóc hắn rất cẩn thận theo chỉ dẫn của tôi. Không có gì phải ngại về mặt này.

Không ai nói gì về vụ mưu sát nữa. Cũng chẳng ai nói gì về tương lai. Mỗi tối, lúc tôi từ biệt họ, mọi người lại nhìn nhau khắp lượt, và mỗi lần với cái nhìn nặng nề như thế, tôi lại cảm thấy như họ đang nhăm nhe lần lượt loại bỏ nhau đến nơi. Cái kết luận trong suy nghĩ của tôi như thế xem ra là lô gích và thích hợp. Đêm đêm tôi không hình dung nổi những gì xẩy ra trong ngôi nhà ấy. Tuy nhiên, sáng hôm sau, tôi lại gặp họ, lại thấy đủ cả những con người, những đồ vật chúng tôi cùng bỏ lại tối hôm trước. Tôi cùng mụ vợ Henrouille thay băng, rửa thuốc tím và hé mở thử mấy cái cửa chớp. Vô ích. Robinson vẫn chẳng nhận ra được gì qua việc mở cửa chớp...

Cứ thế, trái đất quay trong đêm tối mù mịt và lặng thinh.

Và lão con trai bà cụ sáng sáng đến đón tôi với một câu hơi thôn dã: “Bác sĩ ơi... Vậy mà chúng ta cũng đã tới được những ngày băng giá cuối cùng!” Lão ngước nhìn lên bầu trời qua hàng lan can nhỏ trước hiên nhà. Như thể thời tiết có điều gì quan trọng. Mụ vợ lão cũng thêm một lần nữa thử lựa lời bàn chuyện với bà mẹ chồng qua cái cửa đã được bà rào chắn kỹ và mụ chỉ làm cho bà cụ tăng thêm phẫn nộ.

Trong lúc băng cho Robinson, hắn kể cho tôi nghe cuộc vào đời của mình. Bằng nghề bán hàng. Từ lúc mới mười một tuổi, bố mẹ hắn đã gửi hắn đến một cửa hàng giầy hạng sang để chạy hàng. Một hôm hắn đi giao giầy đặt cho một người khách đàn bà, người này dụ hắn làm trò khoái lạc mà đến lúc ấy hắn cũng mới chỉ thấy trong tưởng tượng. Hắn không còn dám quay lại với ông chủ vì tự coi hạnh kiểm của mình kinh tởm. Vào thời bấy giờ, ngủ với một bà khách hàng như hắn nói, là một hành vi không tha thứ được. Tuyệt nhất là cái sơ mi mút xơ lin của bà khách ấy đã đặc biệt tác động đến hắn. Ba mươi năm sau, hắn vẫn nhớ nguyên vẹn cái áo sơ mi đó. Người đàn bà quyền quý ấy sột soạt trong gian phòng đầy những gối nệm và các rèm cửa có tua diềm, da thịt hồng hào thơm nức, chú bé Robinson suốt đời mang trong đầu các nhân tố của những so sánh vô vọng triền miên. Biết bao sự việc đã diễn ra sau đó. Hắn đã thấy tận mắt các lục địa, thấy đầy đủ những cuộc chiến tranh, nhưng chẳng bao giờ hắn ngóc lên nổi với sự phát hiện ấy. Tuy thế, hắn cũng thấy vui vui khi nhớ lại và kể lại cái giây phút thanh xuân đã hưởng với người khách hàng đàn bà ấy. Hắn ghi nhớ: “Hai con mắt nhắm lại thế này này, đầu óc suy nghĩ. Chuyện ấy diễu qua... Có thể nói như xem phim trong óc mình...” Tôi chưa dám nói cho hắn biết rằng rồi hắn có lẽ sẽ có đủ thời giờ để phát chán ngấy thứ điện ảnh trong óc mình đó. Bởi tất cả mọi sự chìm đắm trong mơ mộng đều dẫn đến cái chết, đến một lúc nào đó hắn có thế sẽ chỉ còn thấy người đàn bà ấy với hắn trong thứ điện ảnh đó thôi.

Ngay bên cạnh ngôi nhà, vợ chồng Henrouille bây giờ hì hụi với cái xưởng máy nhỏ trang bị một mô tơ lớn trong đó. Suốt từ sáng đến tối, ngôi nhà cứ rùng rùng lên. Rồi lại còn thêm những xí nghiệp khác ở xa hơn một chút, búa máy nện liên tục, cho đến đêm khuya cũng chưa hết. Lão Henrouille nói đùa: “Chừng nào căn nhà tồi tàn nay sụp đổ thì mình cũng chẳng còn!” Tuy thế lão cũng hơi lo. Quả là trần nhà đã lở vôi vữa xuống. Một kiến trúc sư hoài hơi đảm bảo với họ rằng, khi người ta không còn nghe thấy mọi sự trên đời thì lập tức người ta cảm thấy nhà mình như một con tầu, một loại tầu trôi giạt từ nỗi sợ này sang nỗi sợ khác. Những người hành khách kín đáo và đã phải qua một quãng thời gian dài làm những dự án còn buồn hơn cả cuộc sống và hơn cả những nền kinh tế nữa, thế rồi họ đâm ra nghi ngờ cả ánh sáng lẫn đêm tối.

Theo ý kiến của tôi, sau mỗi bữa ăn sáng, lão Henrouille lại lên đọc sách báo cho Robinson nghe một lúc. Nhiều ngày trôi qua. Câu chuyện về người đàn bà tuyệt diệu mà Robinson đã được ăn nằm hồi còn đi học nghề, hắn cũng đem kể cho Henrouille. Câu chuyện đã thành một thứ trò đùa chung cho cả mọi người trong nhà. Thế là những điều bí mật của chúng tôi cũng không còn bí mật khi chúng đã bị phơi bầy ra công chúng. Trong chúng ta, và trên mặt đất này, giữa khoảng trời kia, cái khủng khiếp có lẽ chỉ là cái chưa được nói ra. Sẽ không thể yên tâm chừng nào mọi cái chưa được nói ra hết; nói một lần cho xong, để rồi người ta sẽ im lặng và sẽ không còn phải sợ ngậm miệng nữa. Rồi sẽ xong thôi.

Trong mấy tuần lễ chờ cho hai mí mắt hết mưng mủ, tôi đủ thì giờ chuyện trò trêu chọc về hai con mắt và tương lai của hắn. Lúc thì nói dối hắn là cửa sổ đóng kín, kỳ thực là các cánh cửa đều mở toang, lúc lại bảo hắn là ngoài trời rất tối.

Một hôm, trong lúc tôi đang còn quay lưng lại thì hắn tự động lò dò ra hẳn chỗ cửa sổ để tìm hiểu thực hư, tôi không biết để mà kịp ngăn hắn vạch dải băng buộc trên mắt. Hắn hơi ngập ngừng một lát. Sờ soạng bên phải rồi bên trái khung cửa sổ, hắn muốn yên trí trước đã, và hắn đã tin chắc là cửa mở thật. Hắn la lên sau lưng tôi:

- Bardamu! Bardamu! Cửa sổ mở thật đây này! Mở thật đấy cậu ạ!

Tôi đứng ngây người ra đó, không biết trả lời sao. Hắn vươn thẳng hai cánh tay ra ngoài khung cửa, ngoài không khí mát rượi. Tất nhiên hắn không trông thấy gì, nhưng cũng cảm nhận được không khí bên ngoài. Trong cái tối tăm của mình, hắn cố sức duỗi thẳng hai cánh tay, như cố vươn tới chốn tận cùng. Hắn không muốn tin là thế. Không muốn tin là đối với hắn tất cả chỉ còn là tối tăm. Tôi dìu hắn về giường, cố an ủi, nhưng hắn không còn tin tôi nữa. Hắn khóc. Hắn coi như đã đến bước đường cùng rồi. Còn nói được gì nữa. Bản thân nỗi buồn chẳng giúp gì được cho anh mà anh phải quay lại phía sau, quay lại với người đời, bất kể những ai. Chẳng khó khăn gì trong những lúc như thế, ngay cả để mà khóc than thì cũng phải quay lại nơi mọi việc đã khởi đầu, phải quay lại với họ.

Trong bữa ăn sáng hôm vừa diễn ra cảnh đó, tôi hỏi mụ con dâu:

-Này, bà sẽ làm gì với hắn khi hắn đã khá hơn?

Vợ chồng mụ thường mời tôi ở lại ăn sáng với họ trong nhà bếp. Xét cho cùng thì cả hai đều chẳng biết làm thế nào để giải quyết được tình thế. Cứ nghĩ đến khoản viện phí phải trả là họ đã phát khiếp, nhất là mụ vợ, người nắm biết được rạch ròi cả đến giá tiền những bộ áo riêng cho người tàn tật. Mụ đã tính cả đến chuyện chạy chọt tại Cơ quan Cứu tế công cộng. Chuyện chạy chọt này họ giấu không cho tôi biết.

Một tối, sau lần khám thứ hai, Robinson tìm mọi cách cố giữ tôi lại với hắn, khoan khoan hãy về. Hắn không ngớt kể lại tất cả những gì hắn nhớ được, những kỷ niệm của chúng tôi về những chuyện cũ, những chuyến đi, ngay cả những cái mà tôi vẫn chưa có dịp nào nhớ lại. Hắn nhắc đến những chuyện chưa bao giờ được gợi nhớ. Sự hồi tưởng quãng đời hai đứa cùng trải qua với nhau ấy cứ ngồn ngộn lên đủ cả, than vãn có, tử tế có, những bộ áo quần, những người bạn đã giã biệt, quả là một cửa hàng tạp hóa toàn những cảm xúc lỗi thời mà hắn đem ra khai trương trong cái đầu không có mắt.

Khi nỗi khổ tâm hình như đã quá lớn, hắn báo cho tôi biết trước:

-Tớ sẽ tự tử!

Thế rồi hắn cũng mang được nỗi khổ ấy ra xa hơn một chút như mang một khối lượng quá sức mình, hoàn toàn vô ích, một nỗi khổ của kẻ đi đường không có được bạn đồng hành mà trò chuyện, một nỗi khổ quá lớn và phức tạp trăm bề. Hắn không còn biết giải thích ra sao vì nó vượt qua cả tầm học thức của hắn.

Hèn nhát vốn là bản chất của hắn, tôi biết thế và hắn cũng biết thế, và luôn luôn hy vọng được ai đó cứu vớt hắn ra khỏi sự thật ấy. Nhưng mặt khác, tôi lại tự hỏi rằng ở đâu đó liệu có những người hèn nhát thật không?... Có thể nói rằng người ta luôn luôn tìm được cho bất cứ ai một lý do nào đó, để anh ta sẵn sàng chết, chết ngay lập tức và chết thoải mái nữa. Chỉ có điều là không phải lúc nào cũng tìm được cơ hội cho anh ta chết một cách đẹp đẽ, một cơ hội vừa ý anh ta. Thế là anh ta đành phải tìm lấy nơi nào đó để chết theo khả năng của mình... Anh ta dừng lại với bộ mặt một kẻ đần độn trên đời, hơn nữa đối với mọi người còn là một kẻ hèn nhát, có chăng chỉ là tự mình không tin nổi được mình thôi. Vì đó chỉ là cái vỏ ngoài của sự hèn nhát.

Robinson chưa sẵn sàng chết trong cái cơ hội người ta bầy ra cho hắn. Giá bầy cách khác có lẽ hợp ý hắn hơn.

Tóm lại, với hắn, chết cũng giống như phải lấy vợ.

Cái chết ấy không chút nào vừa ý hắn, nó là thế đấy. Chẳng còn gì mà nói.

Thế là hắn cam chịu nằm thối thây ra đó trong tầm trạng cô đơn tuyệt vọng. Và lúc này thì hắn còn bấn bíu, mải mê nhồi nhét một cách ghê tởm vào tâm hồn mình nỗi khổ sở, đơn chiếc của hắn. Rồi ra, có thể hắn sẽ thu dọn ngăn nắp nỗi khổ đau, khi ấy có thể lại bắt đầu một cuộc sống mới thật sự. Phải thế thôi.

Một buổi tối, sau bữa ăn, chắp vá lại những mẩu hồi ức, hắn bảo tôi:

- Cậu có tin tớ không là tùy, nhưng cậu biết rồi đấy, tớ là thằng chẳng nổi nang gì món ngoại ngữ, tuy thế, với tiếng Anh, cho đến cuối cái hồi ở Detroit tớ cũng nói được dăm ba câu... Bây giờ thì gần quên tiệt rồi, chì còn mỗi một câu... Hai từ... Nó cứ theo đuổi suốt từ khi xuất hiện trước mắt tớ: Gentlemen first! [120*] Đó là tất cả những gì tớ nói được lúc này về tiếng Anh, cũng chẳng biết tại sao... Cũng dễ nhớ, quả vậy... Gentlemen first!

Và để trò chuyện với hắn, hai đứa chúng tôi vui vé cùng nhau nói lại tiếng Anh. Chẳng đâu vào đâu cũng nhắc đi nhắc lại luôn mồm Getitlemen first! như những thằng rồ. Chỉ là một trò tếu với nhau thôi. Rồi đến lượt lão Henrouille cũng được biết trò này vì lão thường lên nhòm coi chúng tôi thế nào.

Khuấy lại những kỷ niệm cũ, chúng tôi hỏi nhau ai còn ai mất... Những người mà hai đứa cùng quen biết... Không biết lúc này Molly sống thế nào, nàng Molly xinh xắn của chúng ta... Lola thì tôi muốn quên phắt đi, nhưng dẫu sao tôi vẫn cứ muốn biết tin tức của tất cả, kể cả Musyne cũng vậy, đã nhớ thì nhớ cho hết... Lúc này có thể Musyne vẫn ở không quá xa Paris. Tóm lại là ngay cạnh đây thôi... Nhưng khéo không tôi phải tiến hành những cuộc thám hiểm, họa may mới có được tin tức của Musyne... Trong số bao nhiêu người mà tôi đã quên tên, quên những tập quán, những địa chỉ, và những cử chỉ đáng mến, những nụ cười, sau bấy nhiêu năm lo lắng, khát khao kiếm miếng ăn, chắc hẳn bây giờ đã trở thành những miếng phó mát lâu ngày và mang những nếp nhăn khó nhọc... Bản thân kỷ niệm luôn luôn có sức tươi trẻ của nó... Nếu mình để nó mốc meo thì nó trở thành những bóng ma đáng tởm nhầy nhớt những ích kỷ, kiêu ngạo và dối trá... Thối nẫu như những quả táo ủng... Chúng tôi cùng nhau nhắc lại thời trai trẻ, nhấm nháp với nhau. Tự dè chừng với mình. Nhớ đến mẹ đã lâu tôi chưa về thăm. Những lần về thăm trước không mang lại kết quả gì cho thần kinh của tôi... Nói đến đau buồn thì ở mẹ còn tồi tệ hơn nhiều... vẫn với ngôi hàng nhỏ, qua hết năm này tháng nọ, có vẻ như mẹ chỉ tích tụ thêm được quanh mình toàn những điều thất vọng... Về thăm mẹ, mẹ kể: “Con có biết, dì Hortense chết đã được hai tháng ở Coutances không?... Có lẽ con đã có thể đến đó chứ? Và Clémentin, con còn nhớ Clémentin không?... Thằng bé đánh xi nền nhà vẫn chơi với con hồi nhỏ ấy... Hôm kia, người ta mới nhặt nó ở ngoài phố Aboukir... Đã ba ngày nó không được ăn uống gì...”

Cái thời thơ ấu của Robinson, hắn không còn biết nên nhớ từ quãng nào, mặc dầu hắn thấy không đến nỗi kỳ cục. Ngoài cái chuyện với bà khách hàng ấy ra, hắn chẳng còn gì để mà thất vọng đến phát nôn mửa trong những xó nhà chỉ rặt những thứ hôi hám, những chiếc chổi, những cái thùng, những chén bát, những cái tát tai... Lão Henrouille lại càng không có gì để kể về thời trai tráng, trừ cái thời lão ở trung đoàn mà bây giờ vẫn còn bức ảnh chụp lúc đang chuếnh choáng và treo ngay bên trên tủ gương.

Khi lão Henrouille xuống nhà, Robinson mới cho tôi biết nỗi băn khoăn của hắn lúc này là không bao giờ nhận khoản mười nghìn quan họ đã hứa... “Thực ra thì cũng đừng quá trông mong vào chuyện ấy!” tôi bảo hắn, để chuẩn bị cho hắn thấy trước được sẽ thêm nỗi thất vọng này nữa.

Những hạt chì nhỏ của quả pháo bây giờ mới nổi lên mấp mé bờ các vết thương. Mỗi ngày tôi chỉ nhổ lấy ra được vài hạt mà cũng làm cho hắn rất đau, vì phải đụng vào màng kết mạc ở phía trong mí mắt.

Chúng tôi đã ra công giữ gìn cẩn thận nhưng xóm giềng cũng đã bắt đầu bàn tán đủ điều tầm bậy. Cũng may là Robinson không hay biết gì về những lời bàn tán ấy, nếu không thì hắn chỉ càng ốm thêm. Khỏi nói, chúng tôi biết mình đang bị bao quanh bởi những sự nghi ngờ. Mụ con dâu Henrouille có giảm bớt tiếng động trong nhà bằng cách đi lại bằng giầy vải. Không ai tin được mụ nhưng mụ thì ở ngay cạnh chúng tôi.

Đã sa vào giữa bãi đá ngầm thì điều nghi ngờ nhỏ nhất lúc này cũng đủ lật chìm tất cả chúng tôi. Tất cả sẽ đi tới gãy vụn, vỡ toác, nhão nhoét, bầy hết ra trên bến. Robinson, bà cụ, quả pháo, con thỏ, đôi mắt, gã con trai huyền hoặc, mụ con dâu sát nhân, với những rác rưởi và vô sỉ của chính họ, tất cả sẽ tự chiềng bầy ra trước mắt những kẻ tò mò run rẩy. Tôi chẳng tự hào gì. Không vì tôi là kẻ chẳng phạm tội gì xác thực. Không. Tuy vậy tôi cảm thấy mình cũng có tội. Tôi có tội trước nhất là trong thâm tâm muốn để mặc tất cả chuyện đó cứ tiếp diễn. Và ngay cả chuyện tôi không thấy có gì là bất tiện nếu tất cả sẽ cùng nhau đi dạo càng lúc càng xa hơn vào đêm tối.

Trước hết, cũng chẳng phải đợi mình mong muốn, cái đó tự nó đang một mình tiến bước kia rồi, mà lại còn gấp gáp nữa.