Và âm nhạc lại nổi lên trong ngày hội, cái tiếng nhạc từ xa đã nghe thấy khiến ta nhớ lại thời thơ ấu, cái tiếng nhạc không bao giờ dứt ở đó đây, trong từng góc phố, từng hẻm nhỏ đường làng, khắp chốn, nơi những người nghèo sau mỗi tuần lại đến ngồi đó để xem mình đã ra sao rồi. Người ta bảo họ đó là Thiên đường! Và người ta mở nhạc cho họ nghe, khi chỗ này lúc chỗ kia, tiếng nhạc máy phát ra từ những con ngựa gỗ, từ những cái ô tô không phải ô tô, những cầu trượt chẳng trượt tí nào và tấm ván của anh đô vật tay chân lép kẹp không phải từ lò vật Marseille, người đàn bà đội mũ không tua, tay làm trò ảo thuật mọc sừng, bộ đàn oóc không phải bằng vàng, những quả trứng trên giàn bắn đều rỗng ruột. Đó là ngày hội đánh lừa người ta sau một tuần quần quật.

Và người ta đi uống một vại bia không bọt! Nhưng gã hầu bàn hôi mồm thì phun ra cái hơi khó chịu thật sự dưới mấy lùm cây giả. Trong khoản tiền lẻ hắn trả lại cho khách lẫn vào lắm đồng tiền đến kỳ cục mà nhiều tuần sau này người ta vẫn phải tìm mọi cách tuồn sao cho lọt hoặc giả đem cho ăn mày. Hội hè mà. Giữa cái đói và nhà tù, vui chơi được đến đâu thì cứ vui chơi, và có thể nào thì đành nhận thế. Khi đã ngồi đó rồi thì phải biết là không còn phàn nàn gì được nữa. Luôn luôn coi thế là có lời rồi. “Thi bắn súng của các Dân tộc”, đến hay khá nhiều năm đã trôi qua, thì ra vẫn nó, vẫn cái gian hàng mà Lola đã để ý trong Công viên Saint-Cloud [118*] . Thấy lại đủ cả trong các đám hội, thì hội hè là những sự lặp lại của niềm vui. Từ cái thời các đám đông trở lại dạo chơi trên con đường lớn ở Saint-Cloud... Những người đi dạo. Chiến tranh chấm dứt thật rồi. Không biết gian bắn súng ấy có phải vẫn chủ cũ không? Không biết tay ấy có đi chiến trận về không? Những cái đó khiến tôi quan tâm. Tôi đã nhận ra những cái bia, nhưng bây giờ người ta lại bầy thêm trò bắn máy bay. Mới đấy. Tiến bộ đấy. Thời thượng mà. Đám cưới thì vẫn thế, cả những chú lính và tòa thị sảnh với cây cờ. Tóm lại là tất cả. Còn thêm nhiều cái để bắn hơn trước nữa kia.

Nhưng nhiều người thích tìm đến vòng quay ô tô, những phát minh mới, vì trong đó có những trò đụng xe không sao tránh hết được và những cú sốc choáng người suốt từ tim óc đến tận ruột gan. Những tay ngác ngơ thét lác không ngừng kéo đến để húc vào nhau và rớt cả lũ đến vỡ lá lách dưới đáy những thùng nước. Thế mà chẳng ai can ngăn họ nổi. Chẳng bao giờ họ van xin, mà họ còn tỏ ra chưa bao giờ được sung sướng đến thế. Có anh phát cuồng lên. Người ta phải lôi ra khỏi tai họa. Giá có treo giải chịu chết để lấy hai mươi xu thì họ cũng sẵn sàng lao tới. Vào lúc bốn giờ chiều, dàn nhạc Orphéon vào hòa nhạc ở giữa đám hội. Để tập hợp nhau, họ phải giương cao cây thập tự và lá cờ, vì các nhạc công đã lần lượt rủ nhau đến mấy quán rượu quanh đó. Luôn luôn thiếu anh cuối cùng. Lại phải chờ đợi. Bảo nhau đi tìm. Thời giờ chờ đợi, đi tới đi lui, khát nước, thế là biến thêm hai tay nữa. Lại phải làm lại từ đầu.

Thịt lợn nấu với gia vị, bụi bậm bám đầy, trở thành thiu ôi và anh nào trúng giải ăn vào khát nước bằng chết.

Các gia đình thì chờ lúc đốt pháo hoa để về ngủ. Chờ đợi, cũng là hội hè. Hàng nghìn vỏ chai lỏng chỏng leng keng trong bóng tối dưới gậm bàn. Những bàn chân khua khoáng, đồng tình hay phản đối. Người ta không buồn nghe nhạc vì vẫn những điệu quen thuộc, cũng chẳng để ý đến tiếng máy nổ đẩy những ống xi lanh phì phò sau mấy cái lán có những trò chơi muốn xem thì bỏ ra hai quan. Quá chén một tí là tim đập thình thình hai bên thái dương, trái với thứ như thế nhung lụa căng xung quanh đầu và nhét vào hai lỗ tai. Một ngày nào đó, người ta sẽ đi tới tan vỡ như thế đấy. Xin Chúa cho con được như nguyện! Một ngày nào đó, khi sự chuyển động nội tâm tiếp nối với sự chuyển động bên ngoài thì mọi ý niệm của anh đều bị phân tán và bay lên vui thú với trăng sao.

Hội hè thì cũng thường lắm tiếng khóc vì chỗ này chỗ nọ người ta vô ý xô ghế lên chân trẻ con, rồi lại còn những đứa không được cha mẹ chiều thì khóc lóc vòi leo ngựa gỗ hết vòng này lại vòng khác. Phải nhân cuộc hội hè mà uốn nắn tính tình. Chẳng bao giờ là quá sớm để làm việc ấy đâu. Những cô bé cậu bé kháu khỉnh ấy có biết đâu là cái gì cũng phải trả tiền. Chúng cứ tưởng mấy người lớn đứng sau cái quầy hào nhoáng kia có lòng tử tế mời khách vào thưởng thức những trò tuyệt diệu, chứ có biết đâu với những tiếng gào rống và khóe miệng tươi cười ấy họ vơ vét, tranh giành, lấn át. Trẻ con đã biết luật lệ là thế nào. Bằng những cái tát, ông bố bà mẹ dạy luật và ngăn ngừa con cái khỏi ham chơi.

Bao giờ thì hội hè cũng chỉ thật sự với đám con buôn, mà lại còn sâu sắc, thầm kín nữa. Tối đến, khi tất cả những con người mê muội, những khách hàng, những con vật dễ kiếm lời ấy ra về hết, khi cái bãi trước mặt đã trở lại yên tĩnh và con chó cuối cùng đã phóng đến giọt nước đái cuối cùng của nó lên cái bàn bi-a Nhật Bản, thì đám thương nhân mới hớn hở bắt đằu tính toán. Đây là lúc, bằng những đồng xu, họ kiểm kê lực lượng và nạn nhân của mình.

Tối hôm hội, vào chủ nhật vừa rồi, chị giúp việc của quán rượu Martrodin vô ý trong lúc thái khoanh xúc-xích-xông để dao cắt vào tay khá sâu.

Cũng đêm ấy, vào lúc đã khuya, mọi chuyện đã trở nên rõ ràng xung quanh chúng tôi, như thể mọi sự vật do dự, lây rây từ bên này sang bên kia bờ định mệnh thế là đã quá đủ, bây giờ xuất đầu lộ diện khỏi bóng tối và bắt đầu nói gì đó vởi mình. Nhưng ta phải dè chừng cả con người lẫn sự vật vào những lúc này. Cứ tưởng như họ sắp nói gì với mình nhưng rồi họ chẳng nói gì cả và lại biến vào đêm tối mà thường thường ta chẳng còn hiểu được họ định kể lể gì với mình nữa. Với tôi, ít nhất đấy cũng là một kinh nghiệm.

Cũng chính tối hôm ấy, lúc tôi sắp băng bó cho chị giúp việc ở quán Martrodin, thì lại thấy Robinson. Tôi còn nhớ chính xác mọi tình huống. Bên cạnh chúng tôi khi ấy có một số người A-rập di cư ngồi uống và ngủ gật trên những chiếc ghế băng nhỏ. Họ có vẻ như chẳng cần để ý gì đến mọi việc xung quanh. Nói chuyện với Robinson tôi tránh không đả động đến câu chuyện hôm trước, khi tôi bắt gặp hắn bê mấy tấm ván. Vết thương của chị ta rất khó khâu và ngồi tận trong góc trong nên không nhìn được rõ. Lại còn phải chú tâm vào đó nên không nói được gì. Chờ băng bó cho chị ta xong, Robinson mới kéo tôi ra một góc và tự hắn khẳng định với tôi là việc của hắn đã dàn xếp xong chỉ còn nay mai thôi. Đó là một chuyện bí mật khiến tôi rất khó chịu nhưng tôi cũng đành cố nghe cho xong đi.

-Nay mai làm sao?

-Thì cậu đã rõ rồi...

-Lại chuyện ấy à?...

-Thử đoán xem bây giờ họ trả tớ bao nhiêu?

Tôi chẳng muốn đoán làm gì.

-Mười nghìn!... Chỉ có mỗi việc tớ ngậm miệng...

-Cũng là một món đấy!

-Bây giờ hoàn toàn đơn giản là tớ đã gỡ xong vụ này, hắn nói tiếp, tớ luôn luôn thiếu cái khoản mười nghìn quan ấy mà!... Mới là mười nghìn quan ban đầu thôi nhé!... Cậu hiểu không?... Tớ xưa nay chẳng có nghề ngỗng gì nhưng với mười nghìn quan trong tay!...

Hẳn là hắn đã làm cho những đồng tiền ấy đến phải ca múa lên...

Hắn cho tôi biết được tất cả những gì hắn có thể thực hiện với mười nghìn quan đó... Hắn để cho tôi thì giờ suy nghĩ, còn hắn thì vênh vang đi đi lại lại theo dọc bức tường, trong bóng tối mờ mờ. Một thế giới mới. Mười nghìn quan!

Dẫu sao, nghĩ lại vụ việc của hắn, tôi tự hỏi, mình không tỏ ngay thái độ bác bỏ mưu mô này của hắn thì liệu có phải gánh, chịu rủi ro cá nhân nào đó không, liệu có rơi tuột vào một thứ đồng lõa với hắn không. Lẽ ra tôi phải tố giác hắn chứ. Chẳng phải tôi cần đến đạo lý con người, cần gì đến ai đâu. Nhưng tôi có thể làm gì được đây? Nào có thiếu gì những chuyện bẩn thỉu, những trò nhõng nhẽo khuấy đảo cả Công lý trong việc xét xử một tội ác chỉ cốt làm vui lòng những người đóng thuế... Không còn biết tìm lối thoát thế nào nữa... Tôi đã từng chứng kiến chuyện ấy. Lấy cái khốn khổ bù cho cái khốn khổ, tôi chọn cái thầm lặng hơn là cái được phơi bầy trên các trang báo.

Tóm lại, tôi đã bị dính líu và đồng thời bị đầu độc. Đến nước này thì tôi không còn đủ can đảm để thật sự đi vào tận cốt lõi vấn đề. Bây giờ lẽ ra phải mở to mắt mà nhìn vào đêm tối thì tôi lại hầu như thích nhắm nghiền mắt lại. Còn Robinson thì có vẻ cố làm cho tôi phải mở mắt ra, phải biết rõ mọi sự.

Để thay đổi chút ít, vừa đi tôi vừa lái câu chuyện sang đề tài đàn bà. Hắn ta không thích đàn bà lắm. Hắn nói:

-Tớ thì cậu biết đấy, tớ ngán đàn bà, với cặp mông núng nính, cặp đùi to, miệng hình trái tim và bụng luôn luôn có cái gì đang lòi ra, khi thì mấy đứa nhóc, khi thì bệnh nọ tật kia... Không ai lại đem đời mình đánh đổi lấy mấy nụ cười của họ! Phải không nào? Cứ cho rằng trong căn nhà ổ chuột của tớ mà có một người đàn bà làm vợ, có lẽ từng nửa tháng một tớ đem mụ ta ra chìa cặp mông xinh đẹp trước mắt tay chủ nhà cũng chưa chắc đã được lão ta bớt chó đồng nào!...

Tính tự lập là một điểm yếu của Robinson. Tự hắn đã nói điều đó. Tay chủ quán Martrodin có lẽ sốt ruột với những chuyện thì thào và những mưu đồ nhỏ nhoi của chúng tôi ở góc trong. Lão lên tiếng:

-Này Robinson, đem mấy cái ly ra đây nào! Liệu tôi có phải vào rửa thay cho các người không đấy?

Robinson nhảy vọt ra.

-Cậu thấy không - hắn cho tôi biết – tớ kiếm việc làm thêm ở quán này mà.

Thật đúng là ngày hội. Martrodin tính toán mãi không xong quỹ tiền của mình, lão khó chịu. Đám khách A-rập đã đi, chỉ còn hai tay tựa cửa ngủ.

-Chúng nó chờ đợi gì đấy?

-Chờ cô giúp việc! lão chủ trả lời tôi.

-Hàng họ thế nào, có khá không? tôi hỏi cho có hỏi.

-Thế đấy... Nhưng cũng gay, Bác sĩ ạ! Cái chỗ này tôi mua sáu chục vé từ trước khủng hoảng. Tôi phải kiếm ra ít nhất cũng hai trăm... Ông có biết không?... Đúng là tôi sẵn khách, nhưng rặt dân A-rập... Mà đám này thì có uống bao nhiêu đâu... Họ chưa có thói quen... Phải kéo được đám Ba Lan cơ. Bác sĩ ơi, dân Ba Lan mà uống thì phải biết... Trước đây ở Ardennes [119*], tôi có lắm khách người Ba Lan. Họ làm ở các lò tráng men đến thì khỏi cần nói, phải không ông? Các lò men bốc nóng dữ lắm mà!... Đối với nhà hàng chúng tôi phải có những cái đó!... Khát mà!... Và đến thứ bảy thì mọi cái cho qua hết... Mẹ kiếp! Công việc thế đó! Lương đủ cả đây! Rắc!... Còn mấy chú dê con này, cần gì uống đâu, cần cái kia cơ... đạo của các chú cấm uống rượu, nhưng không cấm cái kia...

Martrodin coi thường đám dê con ấy. “Bọn khốn kiếp ấy mà! Hình như bọn chúng làm cả chuyện ấy với cô giúp việc nhà này! thật là một lũ cuồng. Bác sĩ thấy thế nào, xin hỏi ông?”

Lão chủ Martrodin ray ray mấy ngón tay ngắn ngủn lên quầng mắt. Thấy thế, tôi hỏi:

-Thận ông thế nào rồi? tôi vẫn đang chữa bệnh thận cho lão. Ông không ăn nhiều muối đấy chứ?

-Vẫn còn lòng trắng trứng, bác sĩ ạ! Tôi đã nhờ ông được sĩ xét nghiệm hôm kia... Ồ tôi có chết vì lòng trắng trứng hay bằng cái gì khác cũng kệ, nhưng tôi chán cái nghề này... chỉ kiếm được ít lãi cò con!...

Chị giúp việc đã xong việc rửa bát đĩa, nhưng chỗ tay buộc băng bị mỡ màng bám bẩn, lại phải băng lại. Chị ta biếu tôi tờ bạc một trăm xu (năm quan). Tôi không muốn nhận nhưng chị ta khẩn khoản. Tên chị ta là Sévérine.

-Thế nào, Sévérine, chị mới cắt tóc à? tôi nhận xét.

-Phải thế thôi! Theo mốt mà! chị ta nói. Mà có để tóc dài thì làm công việc bếp núc thế này, nó bắt mùi lắm...

Bực mình vì chúng tôi trò chuyện làm trở ngại việc tính tiền, Martrodin ngắt lời:

-Cái lỗ trôn nhà cô còn nặng mùi hơn ấy chứ! Tuy thế mà cô chẳng vắng khách...

-Phải, nhưng không giống ai đâu, Sévérine bực mình đốp chát luôn. Khắp người chỗ nào cũng nặng mùi... Ông chủ ơi, ông có muốn tôi nói xem người ông khắm thế nào không?... Không phải chỉ một bộ phận, mà khắp người ông đấy.

Sévérine nổi giận thật sự. Martrodin không muốn nghe tiếp, lão làu bàu quay lại với việc tính toán của lão.

Vì phải đứng làm việc lâu, hai chân tụ máu sưng lên, Sévérine không bỏ được đôi giầy vải để xỏ chân vào giầy của mình. Chị ta đành cứ giữ nguyên như thế, và nói tướng lên:

-Tôi sẽ để cả giầy mà ngủ!

-Thôi, vào tắt đèn đi đã! Martrodin vẫn còn sai chị ta. Ai chẳng biết cô có phải trả tiền điện cho tôi đâu!

Trước khi đứng dậy, một lần nữa Sévérine nói móc:

-Tôi sẽ ngủ ngon!

Martrodin vẫn chưa làm xong mấy bài toán của mình. Lão cởi bớt cái tạp dề rồi cái gi lê cho đỡ vướng. Lão hì hụi. Phía trong cùng không nhìn rõ của gian quán vẳng ra tiếng lanh canh đĩa chén, công việc làm thêm của Robinson và một tay rửa bát khác. Martrodin vạch những con số to tướng như trẻ con với chiếc bút chì xanh kẹp đến nát giữa những ngón tay sát nhân của lão. Chị giúp việc ngủ ngay trước mặt chúng tôi, lều nghều kín cả mặt ghế. Thỉnh thoảng lại ú ớ nói mơ:

-Trời! hai cái chân tôi! Trời! chân tôi! rồi lại ngủ li bì...

Nhưng Martrodin quát gọi chị ta dậy:

-Này, Sévérine! Đưa mấy con dê con của cô ra ngoài đi! Tôi ngấy lắm rồi!... Cút hết đi, mẹ kiếp! Đến giờ rồi.

Giờ giấc thế nào thì mấy tay A-rập vẫn chẳng có gì phải vội vã. Rồi thì Sévérine cũng tỉnh ngủ. Chị ta cũng đồng ý: “Đúng là phải đi thôi! Xin cảm ơn ông chủ!” Chị ta dẫn cả hai con dê con ấy đi. Hai tay chung nhau tiền trả chị ta. Vừa đi ra chị ta vừa giải thích:

-Tối nay tôi sẽ làm cả hai. Vì chủ nhật sau tôi còn mắc bận đi Achères thăm con. Ông biết không, thứ bảy sau là ngày nghỉ của chị vú.

Hai tay A-rập đứng dậy theo chị ta. Họ chẳng có vẻ gì là trâng tráo cả. Chị ta nhìn họ với vẻ hơi cáu kỉnh vì mệt mỏi. “Tôi không đồng ý với ông chủ, tôi thích đám dê con này hơn! Dân A-rập họ không hung dữ như mấy tay Ba Lan, nhưng kỳ quặc lắm... Không nói sao cho hết cái kỳ quặc của họ... Thôi thì cứ kệ, tha hồ cho họ làm tất những gì họ muốn, tôi nghĩ rằng những cái đó cũng chẳng làm cho mình mất ngủ! Nào, đi nào! Chị ta gọi họ. Đi lên nào các chú!”

Và thế là cả ba ra đi, chị ta tiến lên trước vài bước. Người ta thấy họ đi qua cái bãi đã nguội lạnh, đầy những rác rưởi ngày hôội, ngọn đèn ga cuối cùng ở đầu đường ló rọi lên họ chút sáng bềnh bệch rồi họ khuất vào bóng tối. Cũng còn loáng thoáng nghe tiếng họ, rồi im bặt. Chẳng còn gì nữa.

Đến lượt tôi rời quán rượu cũng không nói thêm gì với Robinson. Lão chủ chúc tôi đủ thứ. Một tay cảnh sát rảo bước trên đại lộ. Người ta khuấy động sự yên tĩnh ở chỗ đường vượt, làm cho một tay buôn giật mình luống cuống chống trả như một con chó đang gặm dở. Một gia đình lang thang chiếm cả một góc quảng trường Jean-Jaurès, họ không nhích lên được, ngập ngừng trước một ngõ hẻm giống như đội đánh cá gặp gió dữ. Người cha vấp hết vỉa hè này sang vỉa hè khác mà vẫn chưa đái xong.

Đêm tối đã trùm lên tất cả.