Tuổi thơ của tôi.
Hồi tưởng lại tuổi thơ của mình, trước mắt tôi không có màu đỏ, không có màu xanh, chỉ là một mảng xám vàng hiu hắt.
Hơn bảy mươi năm trước, Trung Quốc vừa lật đổ sự thống trị của nhà Thanh, vùng đất Thần Châu chìm trong hỗn loạn, trong đêm tối. Ký ức sớm nhất của tôi về chính trị, chính là hai chữ "triều đình". Người dân quê thời đó gọi việc làm hoàng đế là "ngồi triều đình", thế là hai chữ "triều đình" trở thành biệt danh của hoàng đế. Tôi luôn cho rằng thứ gọi là triều đình này dường như không phải người, mà là một thứ có quyền lực cực lớn. Người dân quê cứ nhắc tới nó là tỏ vẻ kính sợ. Tất nhiên, tôi cũng không ngoại lệ. Tóm lại, lúc bấy giờ uy quyền của hoàng đế vẫn còn, hủ tục chưa bỏ, vẫn là sự tiếp nối của Đế quốc Đại Thanh, chẳng hề có chút dấu hiệu nào của vạn vật đổi mới.
Chính vào thời khắc giao thời cũ mới ấy, ngày 6 tháng 8 năm 1911, tôi chào đời tại một ngôi làng nhỏ ở huyện Thanh Bình (nay đã đổi thành thành phố Lâm Thanh), tỉnh Sơn Đông – Quan Trang. Tình hình kinh tế toàn Trung Quốc lúc bấy giờ là miền Nam giàu có, còn Sơn Đông (bao gồm cả các tỉnh miền Bắc khác) thì nghèo khó. Riêng xét về Sơn Đông, phía Đông giàu, phía Tây nghèo. Huyện chúng tôi lại là huyện nghèo nhất vùng phía Tây Sơn Đông, thôn chúng tôi là thôn nghèo nhất trong cái huyện nghèo ấy, còn gia đình chúng tôi lại là gia đình nghèo nhất trong thôn.
Nghe nói gia đình tôi không phải lúc nào cũng như vậy. Trước khi tôi chào đời, có lẽ cũng từng có những ngày tháng tốt đẹp hơn. Nhưng khi tôi lọt lòng thì ông nội, bà nội đều đã qua đời. Cha tôi có hai người anh em ruột, người út (xếp hàng thứ mười một, chúng tôi gọi là nhất thúc) đã cho người khác, đổi cả họ. Cha tôi cùng một người em trai khác (cửu thúc) cô độc, nương tựa vào nhau mà sống. Không nhà không cửa, không tấc đất cắm dùi, hai đứa trẻ mồ côi không cha không mẹ, sống sót là tư vị gì, sống khó khăn đến mức nào, có thể hình dung được. Người bác họ của họ là một vị Cử nhân, người có học vấn nhất trong vòng mấy chục dặm, làm quan đến chức Giáo dụ của một huyện nào đó, cũng coi là quan lớn nhất. Ông từng nuôi nấng cha tôi và chú tôi, nghe nói đối xử với họ rất tốt. Nhưng gia đình đông người, lắm thị phi. Họ từng mấy lần đói đến mức phải vào rừng táo lượm những quả táo khô rụng xuống đất để ăn trừ bữa. Cuối cùng vẫn bị buộc phải bỏ nhà (thực ra là đã không còn nhà) ra đi, hai anh em trốn đến Tế Nam mưu sinh. Trong "Cách mạng Văn hóa", bản thân tôi "nhảy ra" phản đối tác giả của "Bức đại tự báo chủ nghĩa Mác-Lênin đầu tiên" khét tiếng kia, chọc giận bà ta, phái người về quê cũ Quan Trang của tôi điều tra tận hai lần, quyết tâm "quy chụp" tôi thành địa chủ. Người quê tôi nói với mấy tên "tiểu tướng cách mạng" kia rằng, nếu mở hội nghị kể khổ, Quý Tiện Lâm là người kể khổ số một ở Quan Trang, ông ấy thậm chí còn không bằng cả bần nông.
Sau khi cha và chú tôi đến Tế Nam, chân ướt chân ráo, từng kéo xe ba gác, khuân vác đồ nặng, làm cảnh sát, bán sức lao động. Cuối cùng chú tôi cũng trụ lại được. Thế là hai anh em bàn bạc, để cha tôi về quê cũ, còn chú tôi ở lại Tế Nam kiếm tiền, gửi về nhà nuôi sống cha tôi và tôi.
Sau khi tôi chào đời, gia cảnh vẫn vô cùng khốn khó. Một năm số lần được ăn bánh bột mì rất hạn chế, thường ngày chỉ có thể ăn bánh bột cao lương đỏ; không có tiền mua muối, phải quét lớp đất mặn trên cánh đồng, nấu nước trong nồi, muối dưa cải, còn dầu thơm thì hoàn toàn không thấy. Quanh năm suốt tháng, chỉ ăn loại dưa muối này. Vợ của vị Cử nhân kia, tôi gọi là bà nội, bà rất yêu quý tôi. Khi tôi ba, bốn tuổi, mỗi ngày mở mắt ra là cắm đầu chạy vào trong thôn (nhà chúng tôi ở ngoài thôn), chạy đến trước mặt bà, chỉ thấy bà thu tay vào trong tay áo rộng thùng thình, khi tay đưa ra lần nữa, trong tay sẽ có nửa cái bánh màn thầu bột mì trắng đưa cho tôi. Tôi ăn, cảm thấy như thể là long đan phượng tủy vậy, tôi không biết trên đời còn thứ gì ngon hơn bánh màn thầu bột mì trắng nữa. Cái bánh màn thầu bột mì trắng này là do hai người con trai của bà (mỗi nhà có mấy chục mẫu đất) đặc biệt hiếu kính bà. Bà thương tôi – đứa cháu này, nên ngày nào cũng bớt lại nửa cái cho tôi ăn. Trong suốt nhiều năm trời, đây là sự hưởng thụ cao nhất, niềm vui lớn nhất mỗi ngày của tôi.
Khoảng bốn, năm tuổi, thím Ninh và cô Ninh ở đối diện, mỗi khi đến mùa gặt lúa vào mùa hạ và mùa thu, đều dắt tôi đi thật xa đến những cánh đồng người ta đã gặt để mót lúa mì hoặc đậu, thóc. Sau một ngày làm việc chăm chỉ, có thể mót được một giỏ nhỏ bông lúa mì hoặc bông thóc. Tối về nhà, đưa giỏ cho mẹ, trông vẻ mặt bà rất vui mừng. Có một năm mùa hạ, có lẽ vì tôi mót được lúa mì khá nhiều, bà đem hạt lúa mì xay thành bột, dán một nồi bánh bột không men. Tôi chắc là đã nếm được vị ngon, ăn xong cơm rồi lại lén lấy một miếng ăn tiếp, mẹ nhìn thấy, đuổi đánh tôi. Lúc đó tôi trần như nhộng, không mảnh vải che thân, tôi chạy ra sau nhà, nhảy xuống hố nước. Mẹ không có cách nào xuống bắt tôi, tôi đứng dưới nước thản nhiên thưởng thức nốt miếng bánh bột mì còn lại.
Giờ đây viết lại những chuyện này còn có ý nghĩa gì nữa? Những chuyện vặt vãnh như hạt mè hạt đậu này là những chuyện nhỏ nhặt bên mình không thể chối cãi, khiến tôi cả đời được hưởng lợi không hết. Nó đôi khi có thể khích lệ tôi tiến lên, đôi khi có thể cổ vũ tôi chấn chỉnh tinh thần. Cho đến tận hôm nay, yêu cầu của tôi đối với cuộc sống thường ngày không cao, không bao giờ tính toán chuyện ăn uống, chẳng lẽ không có liên quan đến những trải nghiệm này của tôi khi còn bé sao? Tôi thấy cha mẹ của một số đứa trẻ độc nhất vô nhị nuông chiều con cái như vậy, cũng thấy không tán thành. Trẻ em là hoa của Tổ quốc, hoa tất nhiên phải được chăm sóc; nhưng chăm sóc phải đúng cách, nếu không chẳng khác nào hại con.
Không nhớ là bắt đầu học chữ từ khi nào, có lẽ cũng chỉ trong khoảng từ bốn đến sáu tuổi. Thầy giáo của tôi là tiên sinh Mã Cảnh Công. Bây giờ tôi làm thế nào cũng không nhớ ra được có nơi nào kiểu như tư thục, cũng không nhớ có loại sách như "Bách gia tính", "Thiên tự văn" gì cả. Cái ngôi nhà bốn vách trơ trọi của tôi không có lấy một cuốn sách, đến một mảnh giấy có chữ cũng chưa từng thấy. Dù sao thì tôi cũng đã biết vài chữ, nếu không thì thầy giáo từ đâu ra? Sự tồn tại của tiên sinh Mã Cảnh Công là không thể nghi ngờ.
Tuy không có tư thục, nhưng bạn bè cùng lứa thì có. Tôi nhớ rõ nhất có hai đứa: một đứa tên là Dương Cẩu, mấy năm trước tôi về quê mới biết tên thật của nó, giờ nó vẫn còn sống, mù chữ; một đứa tên là Á Ba Tiểu (nghĩa là con của người câm), đến tận bây giờ tôi vẫn chưa rõ họ tên nó là gì. Ba đứa chúng tôi ngày nào cũng chơi với nhau, tập bơi, đánh táo, bắt ve, mò tôm, không thấy không về, ngày nào cũng không gián đoạn. Sau này nghe nói Á Ba Tiểu làm sơn đại vương, luyện được bản lĩnh kinh người là phi thân lên nóc nhà, có thể dùng ngón tay bám vào xà nhà của đại miếu, toàn thân treo lơ lửng, đi quanh đại điện một vòng. Có lần bị bắt, là vào tháng Chạp rét mướt, cởi trần thân thể, bị dội nước lạnh, bị trói lại, treo ngược cả đêm, vậy mà vẫn còn sống. Nghe nói nó chưa bao giờ đến Quan Trang gây án, "thỏ không ăn cỏ gần hang", đây là nghĩa khí của anh hùng thảo khấu. Cuối cùng vẫn bị bắt và giết chết. Mỗi lần nghĩ đến một người bạn cùng chơi cởi truồng như vậy mà lại trở thành một "anh hùng" như thế, tôi lại thấy khá tự hào.
Tôi chỉ ở quê nhà sáu năm, những chuyện tôi có thể nhớ lại còn nhiều lắm, nhưng tôi không muốn viết tiếp nữa. Đã đến lúc phải nói lời tạm biệt với quê hương toàn một màu xám vàng kia của mình rồi.
Năm tôi sáu tuổi, là trước thềm Tết Nguyên Đán, dương lịch có lẽ đã là năm 1917, tôi rời xa cha mẹ, rời xa quê hương, là chú đã đón tôi đến Tế Nam. Lúc này chú tôi có lẽ cuộc sống cũng đã tạm ổn, hai anh em chú chỉ có mình tôi là con trai, muốn bồi dưỡng tôi thành người, sau này có thể rạng danh tổ tông, chỉ có một con đường là đi đến Tế Nam. Đây có thể coi là bước ngoặt then chốt nhất trong cuộc đời tôi, nếu không thì hôm nay tôi vẫn sẽ ở quê làm ruộng (nếu tôi còn sống), đây tất nhiên được tính là một chuyện tốt. Nhưng chuyện tốt cũng có khi trở thành chuyện xấu. Trong "Cách mạng Văn hóa", tôi từng có mấy lần nghĩ: Nếu chú không đón tôi từ quê lên Tế Nam, thì tôi vẫn luôn có thể sống một cuộc sống hồ đồ nhưng lại thoải mái, sao có thể bị "nhà cách mạng" đánh ngã xuống đất, trên người còn bị giẫm lên cả ngàn bàn chân mà vĩnh viễn không bao giờ ngóc đầu dậy được chứ? Than ôi, thế sự đa biến, nhân sinh dễ già, thật đúng là không còn cách nào khác!
Sau khi đến Tế Nam, trải qua một quãng thời gian khó khăn. Một đứa trẻ sáu, bảy tuổi rời xa mẹ, trong lòng nó sẽ có tư vị gì, nếu không phải người từng trải, thực sự khó mà thấu hiểu. Tôi từng có mấy lần khóc tỉnh dậy trong mơ. Mặc dù lúc này không chỉ được ăn bánh màn thầu bột mì trắng, mà còn được ăn cả thịt; nhưng tôi thà gặm bánh bột cao lương đỏ kèm dưa muối đắng. Nguyện vọng này tất nhiên chỉ là một ảo tưởng. Tôi hoàn toàn không có cách nào, lâu dần, cũng thành thói quen.
Chú rất mong con cháu thành tài, nên quan tâm giáo dục của tôi vô cùng. Trước tiên sắp xếp cho tôi học ở một trường tư thục. Thầy giáo là một ông lão râu tóc bạc phơ, mặt mày nghiêm nghị, khiến người ta trông thấy là sợ. Mỗi ngày đến trường, trước tiên hành lễ với bài vị Khổng Tử, sau đó mới là "Triệu Tiền Tôn Lý". Khoảng cùng lúc đó, chú lại đưa tôi đến trường tiểu học trực thuộc Sư phạm nhất để đi học. Nơi này nằm bên trong tường thành cũ, tên phố là phố Thăng Quan, trông rất đường hoàng, thực tế "quan" (thăng quan) này là "quan" (quan tài), cả con phố đều là làm quan tài. Lúc này phong trào "Ngũ Tứ" có lẽ đã nổi lên. Hiệu trưởng là kiêm nhiệm Hiệu trưởng Sư phạm nhất, ông là người tiếp thu phong trào sớm nhất ở Sơn Đông, trong mắt một học sinh tiểu học, ông là một nhân vật lớn, không dễ gì gặp mặt. Không ngờ mười mấy năm sau, khi tôi tốt nghiệp đại học đến trường trung học Tế Nam dạy học, chúng tôi lại trở thành đồng nghiệp, ông là giáo viên lịch sử. Tôi giữ lễ học trò rất cung kính, ông thì ba lần bốn lượt khiêm tốn từ chối. Lúc đó tôi cảm thấy, nhân sinh thật sự là biến hóa khó lường!
Vì hiệu trưởng là nhân vật duy tân, nên giáo trình quốc văn của chúng tôi đã đổi sang dùng bạch thoại. Trong sách giáo khoa có một bài khóa, gọi là "Lạc đà của người Ả Rập". Câu chuyện thì mọi người đều quen thuộc. Nhưng lúc đó đối với tôi thì vừa lạ lẫm vừa mới mẻ, tôi đọc cảm thấy cực kỳ thú vị, quả thực là yêu thích không muốn rời tay. Thế nhưng bài văn này lại gây họa. Một hôm, chú lật xem sách giáo khoa của tôi, tôi chỉ thấy sắc mặt ông bỗng chốc biến đổi. "Lạc đà sao có thể nói tiếng người chứ?" Ông giận dữ. "Ngôi trường này không thể học tiếp được nữa, phải chuyển trường!"
Thế là tôi chuyển trường. Thủ tục chuyển trường đơn giản hơn bây giờ nhiều, chỉ cần trải qua một lần vấn đáp là được. Hơn nữa vấn đáp cũng vô cùng đơn giản, chỉ đưa ra mấy chữ bảo chúng tôi nhận mặt. Tôi nhớ trong số chữ có chữ "La" (con la), tôi nhận ra, thế là được xếp vào lớp Cao một. Một người họ hàng lớn hơn tôi hai tuổi không nhận ra, thế là bị xếp vào lớp Sơ ba. Vì một chữ mà tôi hời mất một năm. Đây cũng có thể coi là chuyện lạ.
Ngôi trường này gần tường Nam Vu Tử, khuôn viên rất rộng, cây cối rất nhiều. Hoa cỏ rậm rạp, phong cảnh coi như là tú lệ. Trên một cái cổng gỗ dựng bằng khung gỗ, treo một tấm biển gỗ, bên trên khắc bốn chữ lớn: "Tuần quy đạo củ" (Giữ đúng quy củ). Lúc đó tôi không hiểu hàm nghĩa của bốn chữ này, chỉ thấy nét chữ nhiều chơi rất vui mà thôi. Thế là ngày ngày tôi ra ra vào vào dưới tấm biển gỗ này, đi học, chơi đùa. Sau này tôi mới hiểu tâm ý của người lập biển lúc đó, chẳng qua là muốn học sinh tiểu học quy củ làm đứa trẻ ngoan mà thôi. Nhưng lại dùng bốn chữ cổ quái, trẻ con ai cũng không hiểu, kết quả là hữu danh vô thực, làm thừa một việc.
Tôi có "tuần quy đạo củ" hay không? Có lẽ là không. Chúng tôi có một giáo viên dạy bàn tính, mắt lồi cả ra, chúng tôi đặt cho ông một biệt danh, gọi là "shaoqianr" (tiếng Tế Nam, nghĩa là con ve sầu). Ông đối xử với học sinh đặc biệt ngang ngược. Tính bàn tính, sai một con số, đánh một roi. Tính bàn tính sai mười con tám con, thậm chí hàng trăm con, là rất khó tránh khỏi. Chúng tôi đều đã bị đánh không ít roi. Không biết là đứa nào xì xào: "Chúng mình 'giá' (tiếng lóng của học sinh tiểu học, nghĩa là đuổi) ông ta đi!" Lập tức nhận được sự đồng ý của mọi người. Đám trẻ con mười tuổi đầu chúng tôi cũng muốn "nổi loạn" rồi. Mọi người bàn bạc: khi ông ta lên lớp, chúng tôi lật đổ bàn giáo viên, sau đó cùng nhau rời khỏi lớp học, trốn sau hòn non bộ. Chúng tôi tự cho rằng diệu kế này thật sự rất cao minh; nếu thành công, vị giáo viên này sẽ không còn mặt mũi nào gặp người khác, không phải cuốn gói về nhà không được. Thế nhưng trong lớp chúng tôi lại xuất hiện "kẻ phản bội", tuy chỉ có vài đứa, chúng muốn nịnh bợ giáo viên, nên không rời khỏi lớp. Thế này làm tăng thêm nhuệ khí của thầy, ông biết mình vẫn còn "quần chúng", thế là oai phong lẫm liệt, dùng cây thước tre to đánh vào lòng bàn tay đám "kẻ phản nghịch" không biết trời cao đất dày là gì như chúng tôi một trận tơi bời, tay ai cũng sưng vù như bánh màn thầu. Thế mà không một ai rơi lệ. Mỗi lần sau này nghĩ đến chuyện này, tôi đều cảm thấy rất có thể viết vào "Kỷ lục ưu thắng" của mình. "Cách mạng vô tội, nổi loạn có lý", nếu lúc đó mà có vị "nhà cách mạng" vĩ đại kia sáng tạo ra hai câu khẩu hiệu này, thì thật tốt biết bao!
Nói về việc học, tôi nhớ trong vòng ba năm, tôi từng đạt hai lần hạng Giáp thứ ba (chỉ có ba người hạng Giáp), hai lần hạng Ất thứ nhất, tổng thể mà xem, thuộc hàng trên; nhưng không phải xuất sắc nhất. Thực tế, lúc đó tôi không chăm học, chơi nhiều, đọc sách ít. Người trong lớp tôi đạt hạng Giáp thứ nhất tên là Lý Ngọc Hòa, năm nào cũng đứng nhất. Cậu ấy lớn hơn tôi năm sáu tuổi, hình như đã rất chững chạc, học vẹt, khổ luyện, ngày nào cũng cau mày, không thấy nụ cười, cũng không đùa nghịch với chúng tôi. Tôi từ nhỏ đã thiếu chí lớn, hoàn toàn không muốn tranh giành cái danh trạng nguyên kia. Nhưng tôi cũng không có kính trọng gì với người học trưởng già này của tôi, còn có chút ý coi thường, cảm thấy cậu ấy không phải người cùng hội cùng thuyền với tôi.
Tuy tôi không có hứng thú với môn chính, nhưng cũng có thứ tôi cực kỳ hứng thú, đó là đọc tiểu thuyết. Chú tôi là người cổ hủ, gọi tiểu thuyết là "sách nhàn", sách nhàn là không cho phép tôi xem. Khi ở nhà, dưới bàn học của tôi có một cái vại lớn đựng bột mì, bên trên đậy một cái "cái đệm" (tiếng Tế Nam) đan bằng thân cây cao lương. Tôi ngồi bên bàn, trên bàn bày "Tứ Thư", nhưng thứ tôi đọc lại là "Bành Công Án", "Tế Công Truyện", "Tây Du Ký", "Tam Quốc Diễn Nghĩa" v.v. các loại tiểu thuyết cũ. "Hồng Lâu Mộng" có lẽ quá sâu xa, tôi không hiểu được sự huyền diệu trong đó, Lâm Đại Ngọc suốt ngày khóc lóc, tôi không thích, nên đọc không nổi. Các cuốn sách còn lại đều đọc một cách ngon lành. Không ngờ chú bước vào, tôi liền nhanh chóng nhấc cái đệm lên, ném sách nhàn vào trong vại, miệng niệm "Tử viết", "Thi vân" ngay.
Đến trường rồi, không cần đề phòng gì cả, tan học là thế giới của tôi. Tôi thường trốn sau hòn non bộ, hoặc một công trường xây dựng, lấy sách nhàn ra, đọc ngấu nghiến. Thường là quên cả thời gian, quên cả ăn cơm, đôi khi đến tối mịt mới mò về nhà. Tôi rất quen thuộc với những hảo hán thảo khấu trong tiểu thuyết, tên tuổi của họ thuộc làu làu, đến cả binh khí họ dùng cũng kể vanh vách, còn quen thuộc hơn cả sách giáo khoa, tất nhiên bản thân cũng hy vọng trở thành anh hùng như vậy. Có một lần, một người bạn nhỏ bảo tôi, dùng năm ngón tay phải đâm mạnh vào vại gạo, lần một, lần hai, lần ba, cho đến hàng trăm, hàng ngàn lần. Luyện một thời gian sau, thì đổi thành hạt cát, dùng tay đâm mạnh, cuối cùng có thể luyện thành Thiết sa chưởng, năm ngón tay đâm một cái, có thể đâm gãy cây cối. Tôi rất muốn có Thiết sa chưởng, tin là thật, ra sức tập luyện, kết quả làm ngón tay rách toát, máu tươi chảy đầm đìa. Biết mình không có duyên với Thiết sa chưởng, bèn ngừng không luyện nữa.
Học tiếng Anh cũng bắt đầu từ ngôi trường tiểu học này. Lúc đó đối với tôi, ngoại ngữ là một thứ vô cùng thần kỳ. Tôi cho rằng, chữ vuông là thiên kinh địa nghĩa, không dùng chữ vuông, chỉ ngoằn ngoèo như vết giun bò, mà lại có thể phát ra âm thanh, lại còn có ý nghĩa, quả là không thể tưởng tượng được. Càng là thứ thần bí, thì càng có sức hấp dẫn. Tiếng Anh đối với tôi có sức hấp dẫn cực lớn. Tôi hoàn toàn không ngờ tới thứ trông như ảo ảnh trên sa mạc, nhìn thấy mà không với tới được kia lại có thể dễ dàng lấy được như vậy. Bây giờ tôi đã không nhớ rõ cơ hội học tập đến từ đâu. Có lẽ là có một giáo viên biết một chút tiếng Anh, thầy hứa buổi tối dạy một chút, có thể còn thu một ít học phí. Tóm lại, một lớp học tiếng Anh nghiệp dư nhanh chóng được thành lập, tham gia có lẽ có mười mấy đứa trẻ. Rốt cuộc học bao lâu, tôi đã không nhớ rõ, thời gian hình như không quá dài, thứ học được cũng không quá nhiều, sau hai mươi sáu chữ cái, học được một số từ vựng. Tôi lúc bấy giờ có một vấn đề rất đau đầu: tại sao "là" và "có" lại được coi là động từ, chúng đâu có động đậy tí nào? Lúc đó thầy giáo không trả lời được; đến cấp hai, giáo viên tiếng Anh cũng không trả lời được. Người năm xưa dùng "động từ" để dịch từ "verb" trong tiếng Anh, có lẽ sẽ không ngờ tới cái tên dịch này đã gây ra mầm họa gì đâu nhỉ.
Mỗi lần hồi tưởng lại cảnh học tiếng Anh, trước mắt tôi luôn có một đám hoa mờ ảo, đó là hoa thược dược màu tím sẫm. Hóa ra trong sân trước văn phòng hiệu trưởng có mấy luống hoa, xuân đến, thược dược đua nở, đều là những bông hoa màu tím sẫm. Ban ngày đi qua đó, hoa tím lá xanh, vô cùng rõ ràng. Đến tối, sau khi tan lớp tiếng Anh, đi qua cái sân đó lần nữa, hoa tím và hoa xanh hòa thành một màu, một đám một cụm mờ mờ ảo ảo, vì có ấn tượng ban ngày, nên còn biết màu sắc của chúng. Nhưng đêm đến trước mắt chỉ có thể thấy bóng hoa, mũi dường như có chút hương hoa mà thôi. Cảnh tượng này đi cùng tôi suốt cả cuộc đời, chỉ cần vừa nghĩ đến việc học tiếng Anh, cảnh tượng vô cùng mỹ diệu này lại hiện lên trước mắt, mang đến cho tôi niềm hạnh phúc và vui sướng vô lượng.
Thế nhưng thời gian trôi đi như nước chảy, thoáng chốc ba năm đã qua: tôi sắp tốt nghiệp tiểu học rồi, tôi sắp phải tạm biệt ngôi trường xinh đẹp này rồi. Năm tôi mười ba tuổi, thi đỗ trường trung học Chính Nghị trong thành phố. Vốn dĩ tôi muốn thi trường trung học Nhất nổi tiếng lừng lẫy. Nhưng tôi cân nhắc trái, cân nhắc phải, luôn thấy mình là loại vật liệu này trọng lượng không đủ, thôi thì thi vào trường "Chính Nghị nát" đồng hạng với "Dục Anh mục nát" vậy. Ở trên tôi đã nói mình từ nhỏ không có chí lớn, đây lại là một bằng chứng. Chính Nghị tuy "nát", nhưng phong cảnh lại đẹp. Dựa lưng vào hồ Đại Minh, vạn mẫu sậy xanh, mười dặm sen thơm, chẳng khác nào lạc viên chốn nhân gian. Thế nhưng đến đây, tôi coi như đã vượt qua tuổi thơ, bất kể cuộc sống học tập ở Chính Nghị mỹ diệu thế nào, tôi cũng đành gác bút, tạm nghe hồi sau phân giải.
Nhìn bao quát tuổi thơ của tôi, bắt đầu từ một mảng xám vàng, đến Chính Nghị coi như đã đạt tới cảnh giới của một mảng xanh đậm – tôi đã tiến bộ. Nhưng đây chỉ là nhìn từ bề nổi, nhìn từ nội dung cuộc sống, vẫn cứ là một mảng xám vàng. Cho dù đến Tế Nam, cuộc sống của tôi cũng khó tìm ra được thứ gì có thanh có sắc. Tôi chưa bao giờ có đồ chơi gì, tự mình làm một cái vòng bằng thanh sắt mảnh, lại làm một cái móc đẩy, là có thể chạy được, tự mình đã thấy vô cùng vui vẻ. Nghèo khổ, đơn điệu, cứng nhắc, cố chấp, là bức tranh cuộc sống của tôi lúc bấy giờ. Tiếp nhận thông tin bên ngoài, chỉ dựa vào ngũ quan. Tivi, máy thu thanh gì đó, đến bóng dáng còn chẳng có. Tôi lúc nhỏ đến phim điện ảnh còn chưa từng được xem, những thứ khác có thể hình dung được rồi.
Trẻ em ngày nay thật có phúc. Chúng có bao nhiêu đồ chơi kiểu dáng mới lạ cơ chứ! Chúng có bao nhiêu công viên trẻ em, trung tâm hoạt động trẻ em cơ chứ! Đói thì ăn bánh mì, khát thì uống cola này cola nọ, còn có sữa, kem. Phim xem chán rồi, thì xem tivi. Đài nghe chán rồi, thì nghe máy thu thanh. Thông tin từ bầu trời, hải ngoại, vượt qua núi cao sông dài, ùn ùn kéo đến. Chúng mới thực sự là "trẻ em không ra khỏi cửa, mà biết chuyện thiên hạ". Thế mà chúng lại cứ không biết về xã hội cũ. Lấy tôi mà nói, nếu không nghiêm túc hồi tưởng lại, thì những cảnh tượng về xã hội cũ đối với tôi cũng dần nhạt nhòa, đôi khi còn nhạt như khói mây.
Hôm nay tôi cố gắng khắc họa lại tuổi thơ của chính mình một cách chân thực nhất, bất kể còn chưa đầy đủ thế nào, bất kể có bỏ sót ra sao, và bất kể ngòi bút của tôi có vụng về thế nào đi chăng nữa, chính là những điều viết ở trên đây, trẻ em ngày nay của chúng ta đọc rồi, chẳng phải cũng có thể từ đó mà nhận được chút gợi mở, từ đó mà ngộ ra được chút điều hữu ích hay sao?
Ngày 6 tháng 6 năm 1986.